Notities | Yaron Vreeken
Inhoudsopgave
Week II Ontstaan van Duitse literaire traditie ............................................................................................. 1
Humanismus und Reformation (S. 71-83):............................................................................................................................. 1
Week III Rond 1800 ................................................................................................................................ 2
Aufklärung (S. 151-183): ....................................................................................................................................................... 2
Kunstepoche (S. 185-240): ..................................................................................................................................................... 4
Week IV Aanloop naar de maartrevolutie van 1848 .................................................................................. 8
Vormärz (S. 241-294): ........................................................................................................................................................... 8
Week VI Opkomst realisme, modernisme en geld .................................................................................. 11
Realismus und Gründerzeit (S. 295-343): ............................................................................................................................ 11
Week VII “Klassische Moderne” (roman, kunst, film) ............................................................................. 15
Die literaire Moderne (1890-1920) (S. 345-389): ............................................................................................................... 15
Literatur in der Weimar Republik (S. 391-436): .................................................................................................................. 18
Week VIII Nationaalsocialistische en (anti-)Fascistische literatuur ............................................................. 20
Literatur im ‘Dritten Reich’ (S. 437-455): ........................................................................................................................... 20
Week II Ontstaan van Duitse literaire traditie
Humanismus und Reformation (S. 71-83):
- De drijvende kracht achter productie van goedkope commerciële literatuur was de
boekdrukkunst, uitgevonden door Johann ‘Gutenberg’ Gensfleisch uit Mainz rond 1440. Deze
uitvinding was geen novum: in China al sinds 1000, constructies van blokboeken en
kopergravures. Uitvinding scheidt de mediageschiedenis van Europa in tweeën (pre- en post-
Gutenberg).
- Boekdrukkunst was een absolute voorwaarde voor de totstandkoming van de Reformatie.
Hoogtepunt bereikt in de Verlichting.
(1) Het had een innovatie boost in Europa als gevolg (vergelijkbaar met elektronische
media).
(2) Het maakte een einde aan de dominantie van oraliteit (mondelinge
communicatieproces en traditie). Waar voorheen wetten, leefregels, en poëzie
ongeschreven bleef, werd dit nu toegankelijker (goedkoper), en anders van vorm
(geschreven in ander taalgebruik: geestelijken Latijn, bevolking de regionale volkstaal).
- Verschillende factoren voor de achteruitgang van het Midden-Latijn (‘Mittellateins’):
(1) Humanisten adopteerden verbeterde ‘neolatijns’ taalsysteem, met als de antieke cultuur
(bij voorkeur Ciceroniaanse) als uitgangspunt. Dit was onderdeel van de Renaissance.
Heeft extreem veel Latijnse literatuur voortgebracht.
(2) Overstap naar volkstalen vanaf 16e eeuw.
(3) Veranderingen in de productie van heilige literatuur: boekdrukkunst maakte
vertalingen van Bijbel en heilige teksten in niet-heilige talen lucratief. Ook noodzakelijk in
terechtstelling van ketterijen (geen verkeerde opvattingen met juiste vertaling).
, Notities | Yaron Vreeken
- Pamfletliteratuur is belangrijk om de impact op de bestaande literatuur en publiek, vanwege
haar revolutionaire karakter, compact formaat (3/4 tot 60 pagina’s) en snelheid van reproductie.
Veelal gekenmerkt door overdadig gebruik van Bijbelcitaten, veel spreekwoorden, beledigend en
grof taalgebruik en hostiliteit jegens tegenstander. Pamfletten waren belangrijke katalysator in
Reformatie.
¨ “Naast religieuze discussies hadden de pamfletten een aanzienlijke impact op wat
kan worden beschouwd als de eerste opkomst van een vrije, publieke opinie (door
J.G. Herder erkent): een spirituele macht, gepresenteerd door middel van argument
en woorden, die zich verzette tegen de oude religie en de heersende politiek; ook
hadden opvattingen en wilsuitingen van lageren klassen die overhand op
verbeeldingskracht van hogeren klassen.”
¨ Bekende pamfletliteratuur is de Twaalf Artikelen (1525).
¨ De eis voor vrijheid (onderdrukking, censuur) van de lagere klassen is terug te
vinden in nagenoeg elk programmadocument. Naast slogan van vrijheid werd overal
de vraag naar gelijkheid geuit (claimen van universele gelijke rechten), ofwel
broederlijke verenigingen met het belang van strijd voor egalitaire principes.
- Pamfletliteratuur keerde zich tegen rijke kooplieden en handelsmaatschappijen (kerk en adel).
Gevolg was Luthers 95 stellingen en Reichshervormingsontwerp (Heillbronn-programma).
- Thomas Müntzer verkondigde het principe van volkssoevereiniteit en daarmee de eerste
intentieverklaring van een democratie in Duitsland (1525).
- Differentiatie tussen Muntzer en Luther: de eerste beweerde ‘openbaring van God’ waarbij
deelname volmaaktheid oplevert (Muntzer is mysticus), de laatste beweerde dat de Bijbel als
gezaghebbende gids voor christenen was.
- Luther pleitte tegen drie problematische muren binnen het Christendom:
(1) De ongelijkheid van christenen in verdelingen van de geestelijke klasse en de seculiere
klasse. “Alle christenen zijn geestelijk.”
(2) De claim van Rome om alleen te beslissen over alle leervragen (wat is wel of niet
dogmatisch geoorloofd?). Het pauselijke monopolie over de doctrine onder druk.
(3) De superioriteit van algemene vergaderingen van de hoogste kerkelijke
hoogwaardigheidsbekleders (concilies binnen kerkelijk bestuur). Verkiezingen en
ontslag zouden een mogelijkheid moeten worden.
- Bijbel moest aan alle christenen worden toevertrouwd, dus begon Luther aan Duitse vertaling in
Wartburg vanaf 1521. (in 1522 Nieuw testament, in 1534 Oud testament). Lutherbijbel was
belangrijke bijdrage aan totstandkoming van de nieuw-Hoogduitse schrijftaal, gebaseerd op
Oost-Centraal-Duits.
- Samen met de prestaties van andere tijdgenoten vormden zijn geschriften de ideologische basis
van de eerste uitgebreide sociale, intellectuele en politieke beweging in Duitsland, die
voortkwam uit de behoeften en grieven van de lagere klassen van het volk.
- Hans Sachs was de grootste poëtische vertegenwoordigen van de lagere middenklasse in
Duitsland. Bracht de reformatie in dichtwerk onder het gewone volk (met voorbeelden uit
gilden, arbeiders-koopliedendynamiek, kermisspellen, etc.)
Week III Rond 1800
Aufklärung (S. 151-183):
- Na de 30-jarige oorlog leek het Duitse rijk op een ‘Monstrum’ (misvormd, niet levensvatbaar
wangedrocht), lappendeken van staten, semiautonoom, onder Duitse keizer tot 1806 met weinig
rechten. Levensomstandigheden slecht: feodale lasten en prinselijke willekeur, lagere klassen
was eigenlijk lijfeigenen (niet bepaald modernisatie).
- Opkomst van modernisering was in 18e eeuw een manifestatie van de confronterende adel en
burgerij over politieke en culturele dominantie (opkomst burgerlijke, egalitaire samenleving).
- Verlichting was een pan-Europese beweging die principieel een beroep deed op de rede als de
standaard in het mensenrecht (persoonlijke en sociale actie).
, Notities | Yaron Vreeken
- Afscheiding in hoofse literatuur (afnemende populariteit) vond plaats in keizerlijke
handelssteden als culturele concurrenten en vormden onafhankelijke literaire gemeenschappen
(stadstheaters, -opera, verenigingen, etc.)
¨ Analfabetisme bleef groot probleem, rond 1800 maximaal 25% van de burgerlijke
bevolking. Weekbladen en tijdschriften belangrijke stimulans (naar Engels model).
- Leesgemeenschappen stegen in populariteit tussen 1760 en 1800, maar vooral rijke burgerij
vanwege lidmaatschapsgelden. Armeren beriepen zich op uitleen- en commerciële bibliotheken
– eerste ontwikkelingsfase van civiel publieke sfeer en scheppen voorwaarden voor
reprivatisering van lezen (paradox van publiciteitsvrijheid). Ook opkomst van de ‘freie
Schriftsteller’ (intellectuele onafhankelijkheid).
¨ Afhankelijk van inkomens of adellijke beschermheren (Goethe, Klopstock,
Wieland)
- De politieke functie van censuur en het verband tussen de vrijheid van publicatie en de
vooruitgang van de samenleving werd bijzonder duidelijk benadrukt door het schrijvers die zich
voor de Verlichting hadden ingezet; na 1789 geen mogelijkheid meer tot afschaffing. Te danken
aan snelle toename in boekproductie, georganiseerde boekhandel (moderne uitgeverijen) op
winst gericht.
¨ Veranderend zelfbeeld van auteur: afhankelijkheid van literaire markt en smaak van
publiek.
- Discussie over juridische bescherming van intellectueel eigendom en auteursrecht duurde tot
1870/71.
- Johann Gottsched (1700-1766) heroriënteerde de literaire traditie volgens de nieuwe concepten
van Verlichting, rede, nut en menselijkheid in zijn Versuch einer Critischen Dichkunst vor die
Deutschen (1730). Kern van poëtica: imiteren van de natuur, “prodesse et delectare”, en strikte
naleving van Aristotelische drie-eenheid (tijd, plaats, actie) in drama. Poëzie heeft moreel-
didactische functie. Dit kreeg kritiek van Lessing, die hierin beperking van artistieke vrijheid zag
(mechanistische visie op creatief proces).
- Lessing predikte een morele zuivering van de feodale klassenclausule; menselijkheid creëert
gevoeligheid en identificatie; de dichter moet de waarheid bezitten. Poëtische imitatie als
hoofdfunctie.
¨ Opkomst beweging ‘Sturm und Drang’ (naar Klingers drama) als creatieve kracht
van het individu centraal stelt.
¨ Gottsched had Shakespeare aanvankelijk afgedaan, maar populariteit maakte een
breuk met de Franse classicistische poëzie mogelijk.
- Verlichting stond in zekere zin gelijk aan de democratisering van poëzie, dat een soort
‘volkspoëzie’ werd. Rol van schrijver: ‘zwaard en weegschaal’, pleitbezorger van de onderdrukte
rede, strijdbaar voor burgerlijke rechten.
- Theatromania: het belangrijkste onderwijsinstituut van de 18e eeuw voor de groeiende burgerij.
- Toneelstukken van Lessing (Emilia Galotti, 1772; Miss Sara Sampson, 1755) en Schiller (Räubern,
1781; Kabale und Liebe, 1784) belichamen motief van verleide onschuld met vrouwen centraal in
conflict tussen adel en bourgeoisie – model van de ‘bürgerliche Trauerspiel’. Dochter zijn
slachtoffers in dubbele zin: eigendom van de vader tot aan huwelijk overgedragen, geen recht of
zelfdoding (dus worden enkel vermoord).
- In Hofmeister (1774) geeft Jakob Lenz een beeld van moeilijkheden van toenmalige intelligentsia
om zich aan te passen aan bestaande klassenmaatschappij (thematische problematiek).
Combineert voor het eerst komedie met tragedie. Creëert dramakarakters (ideaaltypische
personages), geen helden (ofwel deugdzame figuren) meer.
- Schepping van het gezin is een van de belangrijkste verworvenheden van de bourgeoisie. Een
wensbeeld van gestileerde gevoelens tegen het rationaliteitsprincipe dat zich meer laat gelden in
het bedrijfsleven en de samenleving (drama’s spelen hierop in). Die concentratie op het gezin
(rolverdeling) stimuleerde de latere clichévorming van polarisatie van genderkarakters (Frauen-
und Männerbilder).
Inhoudsopgave
Week II Ontstaan van Duitse literaire traditie ............................................................................................. 1
Humanismus und Reformation (S. 71-83):............................................................................................................................. 1
Week III Rond 1800 ................................................................................................................................ 2
Aufklärung (S. 151-183): ....................................................................................................................................................... 2
Kunstepoche (S. 185-240): ..................................................................................................................................................... 4
Week IV Aanloop naar de maartrevolutie van 1848 .................................................................................. 8
Vormärz (S. 241-294): ........................................................................................................................................................... 8
Week VI Opkomst realisme, modernisme en geld .................................................................................. 11
Realismus und Gründerzeit (S. 295-343): ............................................................................................................................ 11
Week VII “Klassische Moderne” (roman, kunst, film) ............................................................................. 15
Die literaire Moderne (1890-1920) (S. 345-389): ............................................................................................................... 15
Literatur in der Weimar Republik (S. 391-436): .................................................................................................................. 18
Week VIII Nationaalsocialistische en (anti-)Fascistische literatuur ............................................................. 20
Literatur im ‘Dritten Reich’ (S. 437-455): ........................................................................................................................... 20
Week II Ontstaan van Duitse literaire traditie
Humanismus und Reformation (S. 71-83):
- De drijvende kracht achter productie van goedkope commerciële literatuur was de
boekdrukkunst, uitgevonden door Johann ‘Gutenberg’ Gensfleisch uit Mainz rond 1440. Deze
uitvinding was geen novum: in China al sinds 1000, constructies van blokboeken en
kopergravures. Uitvinding scheidt de mediageschiedenis van Europa in tweeën (pre- en post-
Gutenberg).
- Boekdrukkunst was een absolute voorwaarde voor de totstandkoming van de Reformatie.
Hoogtepunt bereikt in de Verlichting.
(1) Het had een innovatie boost in Europa als gevolg (vergelijkbaar met elektronische
media).
(2) Het maakte een einde aan de dominantie van oraliteit (mondelinge
communicatieproces en traditie). Waar voorheen wetten, leefregels, en poëzie
ongeschreven bleef, werd dit nu toegankelijker (goedkoper), en anders van vorm
(geschreven in ander taalgebruik: geestelijken Latijn, bevolking de regionale volkstaal).
- Verschillende factoren voor de achteruitgang van het Midden-Latijn (‘Mittellateins’):
(1) Humanisten adopteerden verbeterde ‘neolatijns’ taalsysteem, met als de antieke cultuur
(bij voorkeur Ciceroniaanse) als uitgangspunt. Dit was onderdeel van de Renaissance.
Heeft extreem veel Latijnse literatuur voortgebracht.
(2) Overstap naar volkstalen vanaf 16e eeuw.
(3) Veranderingen in de productie van heilige literatuur: boekdrukkunst maakte
vertalingen van Bijbel en heilige teksten in niet-heilige talen lucratief. Ook noodzakelijk in
terechtstelling van ketterijen (geen verkeerde opvattingen met juiste vertaling).
, Notities | Yaron Vreeken
- Pamfletliteratuur is belangrijk om de impact op de bestaande literatuur en publiek, vanwege
haar revolutionaire karakter, compact formaat (3/4 tot 60 pagina’s) en snelheid van reproductie.
Veelal gekenmerkt door overdadig gebruik van Bijbelcitaten, veel spreekwoorden, beledigend en
grof taalgebruik en hostiliteit jegens tegenstander. Pamfletten waren belangrijke katalysator in
Reformatie.
¨ “Naast religieuze discussies hadden de pamfletten een aanzienlijke impact op wat
kan worden beschouwd als de eerste opkomst van een vrije, publieke opinie (door
J.G. Herder erkent): een spirituele macht, gepresenteerd door middel van argument
en woorden, die zich verzette tegen de oude religie en de heersende politiek; ook
hadden opvattingen en wilsuitingen van lageren klassen die overhand op
verbeeldingskracht van hogeren klassen.”
¨ Bekende pamfletliteratuur is de Twaalf Artikelen (1525).
¨ De eis voor vrijheid (onderdrukking, censuur) van de lagere klassen is terug te
vinden in nagenoeg elk programmadocument. Naast slogan van vrijheid werd overal
de vraag naar gelijkheid geuit (claimen van universele gelijke rechten), ofwel
broederlijke verenigingen met het belang van strijd voor egalitaire principes.
- Pamfletliteratuur keerde zich tegen rijke kooplieden en handelsmaatschappijen (kerk en adel).
Gevolg was Luthers 95 stellingen en Reichshervormingsontwerp (Heillbronn-programma).
- Thomas Müntzer verkondigde het principe van volkssoevereiniteit en daarmee de eerste
intentieverklaring van een democratie in Duitsland (1525).
- Differentiatie tussen Muntzer en Luther: de eerste beweerde ‘openbaring van God’ waarbij
deelname volmaaktheid oplevert (Muntzer is mysticus), de laatste beweerde dat de Bijbel als
gezaghebbende gids voor christenen was.
- Luther pleitte tegen drie problematische muren binnen het Christendom:
(1) De ongelijkheid van christenen in verdelingen van de geestelijke klasse en de seculiere
klasse. “Alle christenen zijn geestelijk.”
(2) De claim van Rome om alleen te beslissen over alle leervragen (wat is wel of niet
dogmatisch geoorloofd?). Het pauselijke monopolie over de doctrine onder druk.
(3) De superioriteit van algemene vergaderingen van de hoogste kerkelijke
hoogwaardigheidsbekleders (concilies binnen kerkelijk bestuur). Verkiezingen en
ontslag zouden een mogelijkheid moeten worden.
- Bijbel moest aan alle christenen worden toevertrouwd, dus begon Luther aan Duitse vertaling in
Wartburg vanaf 1521. (in 1522 Nieuw testament, in 1534 Oud testament). Lutherbijbel was
belangrijke bijdrage aan totstandkoming van de nieuw-Hoogduitse schrijftaal, gebaseerd op
Oost-Centraal-Duits.
- Samen met de prestaties van andere tijdgenoten vormden zijn geschriften de ideologische basis
van de eerste uitgebreide sociale, intellectuele en politieke beweging in Duitsland, die
voortkwam uit de behoeften en grieven van de lagere klassen van het volk.
- Hans Sachs was de grootste poëtische vertegenwoordigen van de lagere middenklasse in
Duitsland. Bracht de reformatie in dichtwerk onder het gewone volk (met voorbeelden uit
gilden, arbeiders-koopliedendynamiek, kermisspellen, etc.)
Week III Rond 1800
Aufklärung (S. 151-183):
- Na de 30-jarige oorlog leek het Duitse rijk op een ‘Monstrum’ (misvormd, niet levensvatbaar
wangedrocht), lappendeken van staten, semiautonoom, onder Duitse keizer tot 1806 met weinig
rechten. Levensomstandigheden slecht: feodale lasten en prinselijke willekeur, lagere klassen
was eigenlijk lijfeigenen (niet bepaald modernisatie).
- Opkomst van modernisering was in 18e eeuw een manifestatie van de confronterende adel en
burgerij over politieke en culturele dominantie (opkomst burgerlijke, egalitaire samenleving).
- Verlichting was een pan-Europese beweging die principieel een beroep deed op de rede als de
standaard in het mensenrecht (persoonlijke en sociale actie).
, Notities | Yaron Vreeken
- Afscheiding in hoofse literatuur (afnemende populariteit) vond plaats in keizerlijke
handelssteden als culturele concurrenten en vormden onafhankelijke literaire gemeenschappen
(stadstheaters, -opera, verenigingen, etc.)
¨ Analfabetisme bleef groot probleem, rond 1800 maximaal 25% van de burgerlijke
bevolking. Weekbladen en tijdschriften belangrijke stimulans (naar Engels model).
- Leesgemeenschappen stegen in populariteit tussen 1760 en 1800, maar vooral rijke burgerij
vanwege lidmaatschapsgelden. Armeren beriepen zich op uitleen- en commerciële bibliotheken
– eerste ontwikkelingsfase van civiel publieke sfeer en scheppen voorwaarden voor
reprivatisering van lezen (paradox van publiciteitsvrijheid). Ook opkomst van de ‘freie
Schriftsteller’ (intellectuele onafhankelijkheid).
¨ Afhankelijk van inkomens of adellijke beschermheren (Goethe, Klopstock,
Wieland)
- De politieke functie van censuur en het verband tussen de vrijheid van publicatie en de
vooruitgang van de samenleving werd bijzonder duidelijk benadrukt door het schrijvers die zich
voor de Verlichting hadden ingezet; na 1789 geen mogelijkheid meer tot afschaffing. Te danken
aan snelle toename in boekproductie, georganiseerde boekhandel (moderne uitgeverijen) op
winst gericht.
¨ Veranderend zelfbeeld van auteur: afhankelijkheid van literaire markt en smaak van
publiek.
- Discussie over juridische bescherming van intellectueel eigendom en auteursrecht duurde tot
1870/71.
- Johann Gottsched (1700-1766) heroriënteerde de literaire traditie volgens de nieuwe concepten
van Verlichting, rede, nut en menselijkheid in zijn Versuch einer Critischen Dichkunst vor die
Deutschen (1730). Kern van poëtica: imiteren van de natuur, “prodesse et delectare”, en strikte
naleving van Aristotelische drie-eenheid (tijd, plaats, actie) in drama. Poëzie heeft moreel-
didactische functie. Dit kreeg kritiek van Lessing, die hierin beperking van artistieke vrijheid zag
(mechanistische visie op creatief proces).
- Lessing predikte een morele zuivering van de feodale klassenclausule; menselijkheid creëert
gevoeligheid en identificatie; de dichter moet de waarheid bezitten. Poëtische imitatie als
hoofdfunctie.
¨ Opkomst beweging ‘Sturm und Drang’ (naar Klingers drama) als creatieve kracht
van het individu centraal stelt.
¨ Gottsched had Shakespeare aanvankelijk afgedaan, maar populariteit maakte een
breuk met de Franse classicistische poëzie mogelijk.
- Verlichting stond in zekere zin gelijk aan de democratisering van poëzie, dat een soort
‘volkspoëzie’ werd. Rol van schrijver: ‘zwaard en weegschaal’, pleitbezorger van de onderdrukte
rede, strijdbaar voor burgerlijke rechten.
- Theatromania: het belangrijkste onderwijsinstituut van de 18e eeuw voor de groeiende burgerij.
- Toneelstukken van Lessing (Emilia Galotti, 1772; Miss Sara Sampson, 1755) en Schiller (Räubern,
1781; Kabale und Liebe, 1784) belichamen motief van verleide onschuld met vrouwen centraal in
conflict tussen adel en bourgeoisie – model van de ‘bürgerliche Trauerspiel’. Dochter zijn
slachtoffers in dubbele zin: eigendom van de vader tot aan huwelijk overgedragen, geen recht of
zelfdoding (dus worden enkel vermoord).
- In Hofmeister (1774) geeft Jakob Lenz een beeld van moeilijkheden van toenmalige intelligentsia
om zich aan te passen aan bestaande klassenmaatschappij (thematische problematiek).
Combineert voor het eerst komedie met tragedie. Creëert dramakarakters (ideaaltypische
personages), geen helden (ofwel deugdzame figuren) meer.
- Schepping van het gezin is een van de belangrijkste verworvenheden van de bourgeoisie. Een
wensbeeld van gestileerde gevoelens tegen het rationaliteitsprincipe dat zich meer laat gelden in
het bedrijfsleven en de samenleving (drama’s spelen hierop in). Die concentratie op het gezin
(rolverdeling) stimuleerde de latere clichévorming van polarisatie van genderkarakters (Frauen-
und Männerbilder).
