Samenvatting Psychiatrie voor Juristen
Week 1: Introductie en transculturele forensische psychiatrie
Introductie
Forensische psychiatrie =
- In engere zin: strafrecht en psychiatrie (TBS, gedwongen behandelingen, recidivereductie
etc.)
- In bredere zin: alles wat maar enigszins een raakvlak heeft tussen het recht en de psychiatrie.
Juridische kaders:
Psychiaters moeten rapporteren over psychische toestand van verdachte en zich houden aan regels
en procedures van het strafrecht en civiel recht, wat soms als beperkend kan worden ervaren. Zo is
het mogelijk dat een psychiater een bepaalde behandeling noodzakelijk acht, maar dat deze
behandeling juridisch gezien niet verplicht kan worden opgelegd. In de loop van de jaren zijn de
juridische kaders voor dwangbehandeling in gevangenissen en klinieken verruimd (denk aan
verlening TBS, WvGGZ etc.)
Toerekeningsvatbaarheid en risicotaxatie
Psychiater moet beoordelen in hoeverre een psychische stoornis heeft bijgedragen aan het delict. 3
oordelen mogelijk: volledig-, verminderd toerekenbaar en volledig ontoerekenbaar. De mate van
toerekenbaarheid bepaalt of en wat voor straf/maatregel iemand krijgt.
Deskundige beoordeelt daarnaast de grootheid van de kans dat iemand weer een strafbaar feit
pleegt. Gebeurt aan de hand van wetenschappelijk onderzochte risicofactoren. Blijft onderwerp van
discussie.
Kwaliteitsbewaking en controle
Rechters dienen te kunnen vertrouwen op adviezen van gedragsdeskundigen, deze dienen dan ook
ingeschreven te zijn in het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD). Na een aantal
gerechtelijke dwalingen, waar een verkeerde rapportage aan ten grondslag lag, is het register
ingevoerd.
Transculturele forensische psychiatrie
Houdt zich bezig met invloed van cultuur op psychische stoornissen en strafbare feiten.
Psychiatrie is cultuursensitief
= Culturele achtergrond dient te worden meegewogen in de diagnostiek en behandeling om
een compleet en accuraat beeld te krijgen.
- Wat in de ene cultuur kan worden gezien als symptoom van psychiatrische aandoening, kan
in een andere cultuur als normale of spirituele ervaring worden gezien.
- In bepaalde culturen worden psychische klachten als stigma gezien en in andere als
lichamelijk symptomen.
Culture kloof tussen psychiater en patiënt moet worden overbrugt
- Kan leiden tot misverstanden, verkeerde diagnoses of behandelingen en daarmee invloed
hebben op strafrechtelijke beoordeling van verdachte.
- Alleen goede diagnose als je de culturele achtergrond van patiënt meeneemt.
,Acculturatiemodel van Berry:
Beschrijft 4 manieren waarin migranten zich aanpassen aan nieuwe cultuur.
1. Assimilatie treedt op wanneer iemand de eigen cultuur opgeeft en volledig opgaat in de
gastcultuur.
2. Integratie betekent dat zowel de eigen cultuur als de gastcultuur worden omarmd, wat vaak
als de meest evenwichtige vorm van aanpassing wordt gezien.
3. Segregatie ontstaat wanneer iemand vasthoudt aan eigen cultuur en gastcultuur afwijst.
4. Marginalisatie houdt in dat iemand zich met geen van beide culturen identificeert.
Week 2: Psychiatrie en het strafrecht
Verschil psychiater/psycholoog
- Psychiater: arts die zich na de opleiding geneeskunde heeft gespecialiseerd in psychiatrie.
Mag dus naast psychische stoornissen vaststellen, ook medische behandelingen
voorschrijven, zoals medicatie. Moet BIG-geregistreerd zijn en elke vijf jaar aantonen
voldoende bij- en nascholing te hebben gevolg.
- Psycholoog: geen arts maar heeft academische opleiding psychologie afgerond. Mag geen
medicijnen voorschrijven en werkt vooral met therapie en gedragsmatige behandelingen.
Diagnostiek in psychiatrie:
- (In principe) geen gouden standaard of onomstotelijk bewijs (zoals andere medici), als
bloedtest of röntgenfoto. In plaats daarvan observeren, luisteren, praten en afwegen van
symptomen.
- Maar: DSM: ontwikkeld voor gebruik bij met name onderzoek. Door internationaal dezelfde
criteria af te spreken voor psychiatrische aandoeningen wordt onderzoek en communicatie
duidelijker en betrouwbaarder. De DSM is dus een classificatiesysteem, ten onrechte wordt
het als een diagnosesysteem gehanteerd.
o Blijft dus feit dat er geen objectief medisch bewijs is voor aanwezigheid van een
stoornis. Is alleen iets wat we samen hebben afgesproken om een bepaalde naam te
geven.
- Deze onzekerheid biedt ruimte voor discussie in het strafrecht . Het feit dat er geen harde
testresultaten zijn die onomstotelijk aantonen dat verdachte aan een stoornis lijdt, kan
mogelijkheden bieden voor een verweer. Diagnoses zijn grotendeels afhankelijk van
, interpretatie en subjectieve observatie en daarmee makkelijker aan te vechten dan objectief
bewijs.
o Denk aan casus Breivik: eerste 2 psychiaters achtten hem ontoerekeningsvatbaar,
vanwege paranoïde schizofrenie en 2 daarna wel toerekeningsvatbaar.
Wanneer wel gouden standaard?
Casus van Phineas Gage: Amerikaanse spoorwegarbeider die staaf door zijn hoofd kreeg. Hij
overleefde het, maar was niet meer hetzelfde: begon veel te vloeken, snel boos, onaardig,
geen geduld. Bleek dat in bepaalde delen van hersenen bepaalde dingen gebeuren (verschil
prefrontale cortex en orbitofrontale cortex).
Plaats van psychiatrie binnen het strafrecht
- Art. 39 Sr.: “Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische stoornis,
psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend.”
Psychose
= verstoring van de werkelijkheid waarbij het denken, voelen en waarnemen worden beïnvloed. Deze
persoon verliest het contact met de realiteit en ervaart dingen die voor anderen niet bestaan. Dit kan
zich uiten in wanen en hallucinaties.
Waan:
- Is een (a) persoonlijke overtuiging die (b) in strijd is met de werkelijkheid en (c)
oncorrigeerbaar is noch (d) door het aandragen van feiten die wijzen op het tegendeel (e)
noch door logisch redeneren.
- Het is een stoornis van de inhoud van het denken (materiële denkstoornis).
o Moet worden onderscheiden van een formele denkstoornis: vorm van denken is
verstoord. Denk aan verhoogd associatief denken, waarbij iemands gesproken taal
voortdurend wordt onderbroken door nieuwe, onverwachte gedachten en
associaties.
o Voorbeeld: overtuigd zijn dat de CIA je volgt, terwijl niets daarop wijst.
Hallucinatie
- Is een waarneming (smaak, geluid, geur) die (a) voor waar wordt aangenomen en (b)
daadwerkelijk wordt ervaren (c) bij afwezigheid van een corresponderende externe prikkel.
- Het is een stoornis van de waarneming.
o Voorbeeld: het horen van stemmen, terwijl niemand spreekt.
Oorzaken psychose:
- Psychische stoornissen, zoals schizofrenie, bipolaire stoornis of ernstige depressie.
- Trauma’s (PTSS)
- Neurose
- Drugsgebruik
- Persoonlijkheidsstoornissen
Niet iedereen met een psychose is schizofreen. Kunnen bij veel aandoeningen voorkomen.
Schizofrenie
= hersenaandoening waarbij iemand regelmatig last heeft van psychoses. Mensen kunnen
terugkerende of langdurige psychoses ervaren, of er zelfs niet meer uitkomen.
, 3 mogelijke scenario’s:
- Volledig herstel tussen psychoses: persoon kan normaal functioneren en leven leiden.
- Geleidelijke achteruitgang: elke psychose zorgt voor verdere aantasting van persoonlijkheid
en functioneren, waardoor iemand op termijn steeds meer achteruitgaat.
- Blijvende psychose: psychotische symptomen worden chronisch en persoon verliest blijvend
het contact met de realiteit.
Symptomen (onderverdeeld in positief en negatief)
Positieve symptomen: gewijzigde functies Negatieve symptomen: verminderde functies
Halluciniaties – perceptie Spraakarmoede – vloeiend denken en spreken
Wanen – denkvermogen Afgevlakt effect – emotionele expressie
Desorganisatie – controle over activiteiten Avolitie – gedrevenheid en motivatie
Spraakstoornissen, bijv. gedesoriënteerd Anhedonie – emotionele respons
spreken, denken en taal
Formele denkstoornissen – vorm van denken Sociale isolatie – sociaal gedrag
Bizar gedrag, opwinding, agitatie
Positieve symptomen: symptomen die normaal niet aanwezig zijn, maar tijdens de ziekte wel
optreden.
Negatieve symptomen: functies (symptomen) die normaal wél aanwezig zijn, maar tijdens de
ziekte verminderen of verdwijnen.
Schizofrenie DSM5-classificatie
a. Minstens 2 van de volgende kenmerken gedurende één maand (waarvan minstens één 1, 2 of
3 moet zijn):
a. Wanen
b. Hallucinaties
c. Gedesorganiseerd spreken
d. Ernstig gedesorganiseerd gedrag of katatonie
e. Negatieve symptomen, bijvoorbeeld initiatiefverlies of afgevlakte emotie
b. Verminderd functioneren op één of meer belangrijke levensgebieden zoals op werk of in
interpersoonlijke relaties
c. Symptomen zijn minstens zes maanden ononderbroken aanwezig (m.u.v. de symptomen uit
criterium A die minstens één maand aanwezig moeten zijn)
d. Uitsluitsel van andere stoornissen met psychotische kenmerken
e. De stoornis wordt niet veroorzaakt door fysiologische effecten van een middel of een
somatische aandoening
f. Bij een voorgeschiedenis van een autismespectrumstoornis of communicatiestoornis welke
oorsprong had in de kindertijd, wordt schizofrenie alleen geclassificeerd als er sprake is van
prominente wanen of hallucinaties
Dus geen sprake van “gespleten persoonlijkheid” of “meerdere persoonlijkheden”.
Verschil tussen schizofrenie en psychose
- Schizofrenie is een psychiatrische aandoening, terwijl een psychose een verstoring is die ook
bij andere stoornissen kan voorkomen.
- Een psychose is onderdeel van schizofrenie, maar iemand kan ook een psychose krijgen
zonder schizofrenie te hebben. Psychoses kunnen bijvoorbeeld veroorzaakt worden door
trauma of drugsgebruik.
- Een psychose kan eenmalig voorkomen en vanzelf overgaan, terwijl schizofrenie wordt
gekenmerkt door terugkerende of langdurige psychoses. Iemand die slechts één psychose
heeft gehad en volledig herstelt, heeft dus niet automatisch schizofrenie.
Week 1: Introductie en transculturele forensische psychiatrie
Introductie
Forensische psychiatrie =
- In engere zin: strafrecht en psychiatrie (TBS, gedwongen behandelingen, recidivereductie
etc.)
- In bredere zin: alles wat maar enigszins een raakvlak heeft tussen het recht en de psychiatrie.
Juridische kaders:
Psychiaters moeten rapporteren over psychische toestand van verdachte en zich houden aan regels
en procedures van het strafrecht en civiel recht, wat soms als beperkend kan worden ervaren. Zo is
het mogelijk dat een psychiater een bepaalde behandeling noodzakelijk acht, maar dat deze
behandeling juridisch gezien niet verplicht kan worden opgelegd. In de loop van de jaren zijn de
juridische kaders voor dwangbehandeling in gevangenissen en klinieken verruimd (denk aan
verlening TBS, WvGGZ etc.)
Toerekeningsvatbaarheid en risicotaxatie
Psychiater moet beoordelen in hoeverre een psychische stoornis heeft bijgedragen aan het delict. 3
oordelen mogelijk: volledig-, verminderd toerekenbaar en volledig ontoerekenbaar. De mate van
toerekenbaarheid bepaalt of en wat voor straf/maatregel iemand krijgt.
Deskundige beoordeelt daarnaast de grootheid van de kans dat iemand weer een strafbaar feit
pleegt. Gebeurt aan de hand van wetenschappelijk onderzochte risicofactoren. Blijft onderwerp van
discussie.
Kwaliteitsbewaking en controle
Rechters dienen te kunnen vertrouwen op adviezen van gedragsdeskundigen, deze dienen dan ook
ingeschreven te zijn in het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD). Na een aantal
gerechtelijke dwalingen, waar een verkeerde rapportage aan ten grondslag lag, is het register
ingevoerd.
Transculturele forensische psychiatrie
Houdt zich bezig met invloed van cultuur op psychische stoornissen en strafbare feiten.
Psychiatrie is cultuursensitief
= Culturele achtergrond dient te worden meegewogen in de diagnostiek en behandeling om
een compleet en accuraat beeld te krijgen.
- Wat in de ene cultuur kan worden gezien als symptoom van psychiatrische aandoening, kan
in een andere cultuur als normale of spirituele ervaring worden gezien.
- In bepaalde culturen worden psychische klachten als stigma gezien en in andere als
lichamelijk symptomen.
Culture kloof tussen psychiater en patiënt moet worden overbrugt
- Kan leiden tot misverstanden, verkeerde diagnoses of behandelingen en daarmee invloed
hebben op strafrechtelijke beoordeling van verdachte.
- Alleen goede diagnose als je de culturele achtergrond van patiënt meeneemt.
,Acculturatiemodel van Berry:
Beschrijft 4 manieren waarin migranten zich aanpassen aan nieuwe cultuur.
1. Assimilatie treedt op wanneer iemand de eigen cultuur opgeeft en volledig opgaat in de
gastcultuur.
2. Integratie betekent dat zowel de eigen cultuur als de gastcultuur worden omarmd, wat vaak
als de meest evenwichtige vorm van aanpassing wordt gezien.
3. Segregatie ontstaat wanneer iemand vasthoudt aan eigen cultuur en gastcultuur afwijst.
4. Marginalisatie houdt in dat iemand zich met geen van beide culturen identificeert.
Week 2: Psychiatrie en het strafrecht
Verschil psychiater/psycholoog
- Psychiater: arts die zich na de opleiding geneeskunde heeft gespecialiseerd in psychiatrie.
Mag dus naast psychische stoornissen vaststellen, ook medische behandelingen
voorschrijven, zoals medicatie. Moet BIG-geregistreerd zijn en elke vijf jaar aantonen
voldoende bij- en nascholing te hebben gevolg.
- Psycholoog: geen arts maar heeft academische opleiding psychologie afgerond. Mag geen
medicijnen voorschrijven en werkt vooral met therapie en gedragsmatige behandelingen.
Diagnostiek in psychiatrie:
- (In principe) geen gouden standaard of onomstotelijk bewijs (zoals andere medici), als
bloedtest of röntgenfoto. In plaats daarvan observeren, luisteren, praten en afwegen van
symptomen.
- Maar: DSM: ontwikkeld voor gebruik bij met name onderzoek. Door internationaal dezelfde
criteria af te spreken voor psychiatrische aandoeningen wordt onderzoek en communicatie
duidelijker en betrouwbaarder. De DSM is dus een classificatiesysteem, ten onrechte wordt
het als een diagnosesysteem gehanteerd.
o Blijft dus feit dat er geen objectief medisch bewijs is voor aanwezigheid van een
stoornis. Is alleen iets wat we samen hebben afgesproken om een bepaalde naam te
geven.
- Deze onzekerheid biedt ruimte voor discussie in het strafrecht . Het feit dat er geen harde
testresultaten zijn die onomstotelijk aantonen dat verdachte aan een stoornis lijdt, kan
mogelijkheden bieden voor een verweer. Diagnoses zijn grotendeels afhankelijk van
, interpretatie en subjectieve observatie en daarmee makkelijker aan te vechten dan objectief
bewijs.
o Denk aan casus Breivik: eerste 2 psychiaters achtten hem ontoerekeningsvatbaar,
vanwege paranoïde schizofrenie en 2 daarna wel toerekeningsvatbaar.
Wanneer wel gouden standaard?
Casus van Phineas Gage: Amerikaanse spoorwegarbeider die staaf door zijn hoofd kreeg. Hij
overleefde het, maar was niet meer hetzelfde: begon veel te vloeken, snel boos, onaardig,
geen geduld. Bleek dat in bepaalde delen van hersenen bepaalde dingen gebeuren (verschil
prefrontale cortex en orbitofrontale cortex).
Plaats van psychiatrie binnen het strafrecht
- Art. 39 Sr.: “Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische stoornis,
psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend.”
Psychose
= verstoring van de werkelijkheid waarbij het denken, voelen en waarnemen worden beïnvloed. Deze
persoon verliest het contact met de realiteit en ervaart dingen die voor anderen niet bestaan. Dit kan
zich uiten in wanen en hallucinaties.
Waan:
- Is een (a) persoonlijke overtuiging die (b) in strijd is met de werkelijkheid en (c)
oncorrigeerbaar is noch (d) door het aandragen van feiten die wijzen op het tegendeel (e)
noch door logisch redeneren.
- Het is een stoornis van de inhoud van het denken (materiële denkstoornis).
o Moet worden onderscheiden van een formele denkstoornis: vorm van denken is
verstoord. Denk aan verhoogd associatief denken, waarbij iemands gesproken taal
voortdurend wordt onderbroken door nieuwe, onverwachte gedachten en
associaties.
o Voorbeeld: overtuigd zijn dat de CIA je volgt, terwijl niets daarop wijst.
Hallucinatie
- Is een waarneming (smaak, geluid, geur) die (a) voor waar wordt aangenomen en (b)
daadwerkelijk wordt ervaren (c) bij afwezigheid van een corresponderende externe prikkel.
- Het is een stoornis van de waarneming.
o Voorbeeld: het horen van stemmen, terwijl niemand spreekt.
Oorzaken psychose:
- Psychische stoornissen, zoals schizofrenie, bipolaire stoornis of ernstige depressie.
- Trauma’s (PTSS)
- Neurose
- Drugsgebruik
- Persoonlijkheidsstoornissen
Niet iedereen met een psychose is schizofreen. Kunnen bij veel aandoeningen voorkomen.
Schizofrenie
= hersenaandoening waarbij iemand regelmatig last heeft van psychoses. Mensen kunnen
terugkerende of langdurige psychoses ervaren, of er zelfs niet meer uitkomen.
, 3 mogelijke scenario’s:
- Volledig herstel tussen psychoses: persoon kan normaal functioneren en leven leiden.
- Geleidelijke achteruitgang: elke psychose zorgt voor verdere aantasting van persoonlijkheid
en functioneren, waardoor iemand op termijn steeds meer achteruitgaat.
- Blijvende psychose: psychotische symptomen worden chronisch en persoon verliest blijvend
het contact met de realiteit.
Symptomen (onderverdeeld in positief en negatief)
Positieve symptomen: gewijzigde functies Negatieve symptomen: verminderde functies
Halluciniaties – perceptie Spraakarmoede – vloeiend denken en spreken
Wanen – denkvermogen Afgevlakt effect – emotionele expressie
Desorganisatie – controle over activiteiten Avolitie – gedrevenheid en motivatie
Spraakstoornissen, bijv. gedesoriënteerd Anhedonie – emotionele respons
spreken, denken en taal
Formele denkstoornissen – vorm van denken Sociale isolatie – sociaal gedrag
Bizar gedrag, opwinding, agitatie
Positieve symptomen: symptomen die normaal niet aanwezig zijn, maar tijdens de ziekte wel
optreden.
Negatieve symptomen: functies (symptomen) die normaal wél aanwezig zijn, maar tijdens de
ziekte verminderen of verdwijnen.
Schizofrenie DSM5-classificatie
a. Minstens 2 van de volgende kenmerken gedurende één maand (waarvan minstens één 1, 2 of
3 moet zijn):
a. Wanen
b. Hallucinaties
c. Gedesorganiseerd spreken
d. Ernstig gedesorganiseerd gedrag of katatonie
e. Negatieve symptomen, bijvoorbeeld initiatiefverlies of afgevlakte emotie
b. Verminderd functioneren op één of meer belangrijke levensgebieden zoals op werk of in
interpersoonlijke relaties
c. Symptomen zijn minstens zes maanden ononderbroken aanwezig (m.u.v. de symptomen uit
criterium A die minstens één maand aanwezig moeten zijn)
d. Uitsluitsel van andere stoornissen met psychotische kenmerken
e. De stoornis wordt niet veroorzaakt door fysiologische effecten van een middel of een
somatische aandoening
f. Bij een voorgeschiedenis van een autismespectrumstoornis of communicatiestoornis welke
oorsprong had in de kindertijd, wordt schizofrenie alleen geclassificeerd als er sprake is van
prominente wanen of hallucinaties
Dus geen sprake van “gespleten persoonlijkheid” of “meerdere persoonlijkheden”.
Verschil tussen schizofrenie en psychose
- Schizofrenie is een psychiatrische aandoening, terwijl een psychose een verstoring is die ook
bij andere stoornissen kan voorkomen.
- Een psychose is onderdeel van schizofrenie, maar iemand kan ook een psychose krijgen
zonder schizofrenie te hebben. Psychoses kunnen bijvoorbeeld veroorzaakt worden door
trauma of drugsgebruik.
- Een psychose kan eenmalig voorkomen en vanzelf overgaan, terwijl schizofrenie wordt
gekenmerkt door terugkerende of langdurige psychoses. Iemand die slechts één psychose
heeft gehad en volledig herstelt, heeft dus niet automatisch schizofrenie.
