Samenvatting strafrechtelijk sanctierecht
Inhoudsopgave
Week 1: Inleiding en uitgangspunten.....................................................................................................2
Inleiding..............................................................................................................................................2
Uitgangspunten..................................................................................................................................3
Discussie.............................................................................................................................................3
Literatuur............................................................................................................................................4
Week 2: Straftoemeting........................................................................................................................10
Welke straffen kan de rechter opleggen?.........................................................................................10
Straftoemetingsvrijheid, strafoplegging en tenuitvoerlegging.........................................................11
Strafmotivering.................................................................................................................................12
Discussie...........................................................................................................................................12
Literatuur..........................................................................................................................................13
Jurisprudentie...................................................................................................................................14
Week 3: Herstelrecht (gastlezing Claessen)..........................................................................................15
Literatuur..........................................................................................................................................17
Week 4: Uitgangspunten tenuitvoerlegging gevangenisstraf...............................................................19
Discussie...........................................................................................................................................21
Literatuur..........................................................................................................................................21
Week 5: Beveiligingsmaatregelen en de rol van risicotaxatie...............................................................23
TBS....................................................................................................................................................23
Discussie...........................................................................................................................................25
Literatuur..........................................................................................................................................26
Jurisprudentie...................................................................................................................................27
Week 6: Formele rechtspositie gedetineerden....................................................................................28
Sancties.............................................................................................................................................28
Beklag- en beroepsrecht...................................................................................................................29
Week 7: Van binnen naar buiten en trans personen in detentie..........................................................32
Voorwaardelijke invrijheidsstelling (VI)............................................................................................32
Wet Straffen en Beschermen............................................................................................................33
Transgender personen in detentie (zie artikel).................................................................................34
Literatuur..........................................................................................................................................34
Week 9: Theoretische perspectieven op het risicostrafrecht...............................................................37
De rol van schuld en risico in strafrechtelijk sanctioneren...............................................................37
Hoe rechtvaardigen we risicostrafrechtelijk sanctioneren?.............................................................38
Literatuur..........................................................................................................................................39
1
,Week 1: Inleiding en uitgangspunten
Inleiding
Sanctierecht =
- Opleggen van sancties;
- Tenuitvoerlegging van sancties.
Theoretisch: waarom sanctioneren?
- Vergelding: leedtoevoeging. Iemand pleegt een delict en dat moet worden vergolden. Oog
om oog, tand om tand.
o Discussie: schending gulden regel (iemand anders behandelen zoals jij zelf behandeld
wil worden). Dus vergelding punt van discussie. Want niet logisch.
o Anderen: vergelding tegemoetkoming aan slachtoffers.
o Maar: hersteldenkers en abolitionisten geven aan dat vergelding niks oplost. Een
dader schendt een grondnorm van een slachtoffer. Daarop schendt de staat precies
zo’n grondnorm van de dader (Jacques Klaassen: gastspreker). Daarom komt bij dat
je kan vertrekken vanuit het idee van wraakgevoelens van slachtoffers, maar vanuit
de victimologie volgt dat slachtoffers niet altijd primair behoefte hebben aan
afstraffing van de daden van daders, maar meer behoefte aan erkenning gedurende
strafproces, beantwoording van vragen etc.
o Uitweg: normbevestiging: moet gereageerd worden op delict en laten weten dat dat
niet oké is.
- Speciale en generale preventie: voorkomen dat iemand specifieks weer een delict gaat
plegen (mede d.m.v. resocialisatie – art. 2 Pbw) en voorkomen dat anderen (die zien dat
iemand gestraft wordt) een delict gaat plegen.
o Probleem: strafbaar gedrag veel minder rationeel dan we denken (denk aan appen
op fiets of in auto: je denkt niet na over de gevolgen die het kan hebben).
- Normbevestiging: moet gereageerd worden op delict en laten weten dat dat niet oké is.
o Maar: heb je voor normbevestiging wel straf nodig? Kan excuses of schadeherstel
ook al voldoende zijn?
- Herstel
Theoretisch: waarom straffen?
- Vergeldingstheorieën (absoluut): draait enkel om vergelding. Retrospectief terugkijken op
gedrag (klassieke richting).
o Belangrijk: vergelding niet alleen legitimatie van straf, maar ook inherent een
begrenzing vormt van straf (omvang en ernst). Vanwege de volgende reden:
Vergelding eist een redelijke verhouding tussen straf en misdaad. Straf in de
vorm van vergelding is leed toevoegen omdat iemand dat verdient: dus kan
je nooit meer leed toevoegen dan iemand verdient.
Dus: beginsel van proportionaliteit geldt altijd bij vergelding.
LET OP: “kan zomaar tentamenvraag worden!”
- Preventietheorieën (relatief): meer gekeken naar dader in plaats van daad. Wat kan er
worden gedaan om te voorkomen dat die persoon in de toekomst weer de fout in gaat.
Individualisering van het strafrecht. Invoering sancties die toezagen op individuele
delinquenten (moderne theorie).
o Belangrijke kritiek: vergelding speelt totaal geen rol. Enkele rechtvaardiging en doel
van straffen is voorkomen strafbare feiten. Dus straffen gerechtvaardigd zolang het
doel bereikt wordt (doel heiligt de middelen).
2
, - Verenigingstheorieën (combinatie): straf vindt zijn grondslag in vergelding en binnen die
strafruimte kunnen speciale en generale preventie overwegingen zijn om een straftoemeting
toe passen in een individueel geval.
Uitgangspunten
- Geen straf zonder schuld (in de zin van verwijtbaarheid)
o HR Melk en water
- Straf naar mate van schuld? Nee, niet in vaste regels uit te drukken naar mate van schuld:
ernst van het delict staat centraal.
o HR Zware ruiter: man werd verminderd toerekeningsvatbaar verklaard maar kreeg
levenslange gevangenisstraf.
o HR Antilliaanse amokmaker
o HR 4 december 2007, NJ 2008/19
Tweesporenstelsel
= stelsel van straffen én maatregelen
- Straf vindt grondslag in vergelding, maatregel in het opheffen van maatschappelijk
ongewenste situatie (in veel gevallen voorkomen van schade aan anderen c.q. preventie).
Voor maatregelen speelt proportionaliteit met ernst van het delict totaal geen rol, dus ook
voor klein delict jarenlange TBS mogelijk.
Hebben we maatregelen nodig?
Voor straffen geldt geen straf zonder schuld, dan zouden volledig ontoerekeningsvatbare
geen gevangenisstraf opgelegd krijgen en vrijuit gaan.
Beweging naar risicostrafrecht
- Behoefte aan risico-inperking door middel van wetgeving, in het bijzonder door strafrecht.
Meer nadruk in risicotaxatiemiddelen of gevaarinschatting. Maar:
o Steeds groter wordend arsenaal aan beveiligingsmaatregelen.
o “Preventieweb”: meer preventie.
o Gevaar i.p.v. schuld als grondslag.
Let op: dit kan lastige situaties veroorzaken, omdat de sanctionering van
‘gevaar’ niet begrensd wordt door de ernst van het delict (want dat is nog
niet gepleegd). Hoe wordt dan de vrijheidsbeperking omdat iemand
‘gevaarlijk’ is gerechtvaardigd/begrensd?
o Proportionaliteit.
o Onschuldpresumptie: als er ‘gevaar’ van iemand uitgaat, heeft deze persoon dat
delict nog niet gepleegd. Sprake van een ‘ongevaarlijkheidspresumptie’?
o Gevaar?
Empirisch? Of juridisch (normatief)?
o Hoe stellen we ‘gevaar’ vast en wie stelt dat vast?
Discussie
Is vrije wil noodzakelijk voor strafrechtelijke verantwoordelijkheid en sanctierecht?
Determinisme = alles wat gebeurt en dus ook hoe de mens handelt is niet willekeurig en als het ware
vooraf bepaald. Volgens aanhanger beschikt de mens dan ook niet over een vrije wil.
Er zijn 3 stromingen te onderscheiden:
3
, 1. Hard determinisme: determinisme en vrije wil zijn onverenigbaar. Beaamt determinisme en
wijst het bestaan van vrije wil af.
2. Libertarisme: determinisme en vrije wil onverenigbaar. Maar ontkent determinisme en
accepteert het bestaan van vrije wil.
3. Compatibilisme: accepteert het determinisme, maar sluit daarmee het bestaan van vrije wil
niet uit. Volgens aanhangers heb je wel keuze over gedrag, maar niet wat je wil (geen
wilsvrijheid): als ik een koekje wil, dan kan ik daar niks aan veranderen, maar ik kan wel
kiezen om het niet te eten.
Als het determinisme waar is, wat betekent dat dan voor de legitimiteit van ons strafrecht? Kunnen
we bepaald gedrag nog wel strafbaar stellen en bestraffen als daders net zoals ieder ander mens
geen vrije wil hebben?
Greene & Cohen:
- Rechtvaardiging retributivisme kan alleen maar gevonden worden door een beroep te doen
op het compatibilisme.
- Als we het hebben over straf hebben we het ook alleen maar over wat iemand weet en als
diegene op basis daarvan handelt.
Caruso (oneens met Greene & Cohen):
- In het kort: Het is onmogelijk gebleken om vrije wil te bewijzen, om die reden moeten we
vooralsnog heel voorzichtig zijn met het omarmen van het vergeldingsidee (en het in de
gevangenis stoppen van tonnen mensen per dag).
- Oplossing: Public Health Quarantaine-model: mensen met ernstige besmettelijke ziektes
(corona) moeten verplicht in quarantaine. Hij stelt voor om mensen die een delict plegen en
gevaarlijk zijn voor de maatschappij, in analogie met wat we doen met ziektes, uit de
samenleving te halen en de samenleving tegen die persoon proberen te beschermen.
Voordelen: vanaf begin quarantaine (bij ziekte) rust verplichting op staat om zoveel mogelijk
te doen om die persoon te genezen. Kan hetzelfde gelden voor criminelen.
Zie verder onderstaand artikel.
Literatuur
Artikel: S. Ligthart & J. Waal, ‘Normering van het risicostrafrecht: Over retributie en het
"Quarantainemodel"’, Delikt & Delinkwent 2022/47.
Samenvatting:
Dominante strafrechtscultuur in NL: verenigingstheorie. Vergelding vormt grondslag van straf en als
concrete strafdoelen staan speciale en generale preventie centraal. Straffen is hierin het toebrengen
van verdiend leed: ook wel retributie. Hierin legitimeert en begrenst vergelding de straf (want er kan
niet meer worden gestraft dan verdiend – proportionaliteit). Maar vernietigingstheorie lijkt aan het
veranderen: naast vergelding komt de nadruk te liggen op risicopreventie: denk aan strafbaarstelling
voorbereidingshandelingen, TBS, ISD en risicotaxatie. Ontwikkeling naar een risicostrafrecht: waarbij
het strafrecht in toenemende mate wordt ingezet als instrument voor veiligheidspolitiek.
Wetenschappers beargumenteren dat het retributivisme niet gerechtvaardigd kan worden, omdat er
geen vrije wil zou bestaan. Retributivisme is sterk afhankelijk van de vrije wil: als iemand vrije wil
heeft, heeft deze het vermogen om anders te handelen, waardoor iemand positieve of negatieve
waardering kan verdienen voor dat handelen. Als de vrije wil niet zou bestaan, zou straffen vanuit
een retributivistische overwegingen onrechtvaardig zijn. Vooralsnog bestaan er meerdere theorieën
voor en tegen het bestaan van vrije wil, die allen enigszins plausibel lijken: libertarische,
compatibilistische en ’sceptische’ theorieën.
4
Inhoudsopgave
Week 1: Inleiding en uitgangspunten.....................................................................................................2
Inleiding..............................................................................................................................................2
Uitgangspunten..................................................................................................................................3
Discussie.............................................................................................................................................3
Literatuur............................................................................................................................................4
Week 2: Straftoemeting........................................................................................................................10
Welke straffen kan de rechter opleggen?.........................................................................................10
Straftoemetingsvrijheid, strafoplegging en tenuitvoerlegging.........................................................11
Strafmotivering.................................................................................................................................12
Discussie...........................................................................................................................................12
Literatuur..........................................................................................................................................13
Jurisprudentie...................................................................................................................................14
Week 3: Herstelrecht (gastlezing Claessen)..........................................................................................15
Literatuur..........................................................................................................................................17
Week 4: Uitgangspunten tenuitvoerlegging gevangenisstraf...............................................................19
Discussie...........................................................................................................................................21
Literatuur..........................................................................................................................................21
Week 5: Beveiligingsmaatregelen en de rol van risicotaxatie...............................................................23
TBS....................................................................................................................................................23
Discussie...........................................................................................................................................25
Literatuur..........................................................................................................................................26
Jurisprudentie...................................................................................................................................27
Week 6: Formele rechtspositie gedetineerden....................................................................................28
Sancties.............................................................................................................................................28
Beklag- en beroepsrecht...................................................................................................................29
Week 7: Van binnen naar buiten en trans personen in detentie..........................................................32
Voorwaardelijke invrijheidsstelling (VI)............................................................................................32
Wet Straffen en Beschermen............................................................................................................33
Transgender personen in detentie (zie artikel).................................................................................34
Literatuur..........................................................................................................................................34
Week 9: Theoretische perspectieven op het risicostrafrecht...............................................................37
De rol van schuld en risico in strafrechtelijk sanctioneren...............................................................37
Hoe rechtvaardigen we risicostrafrechtelijk sanctioneren?.............................................................38
Literatuur..........................................................................................................................................39
1
,Week 1: Inleiding en uitgangspunten
Inleiding
Sanctierecht =
- Opleggen van sancties;
- Tenuitvoerlegging van sancties.
Theoretisch: waarom sanctioneren?
- Vergelding: leedtoevoeging. Iemand pleegt een delict en dat moet worden vergolden. Oog
om oog, tand om tand.
o Discussie: schending gulden regel (iemand anders behandelen zoals jij zelf behandeld
wil worden). Dus vergelding punt van discussie. Want niet logisch.
o Anderen: vergelding tegemoetkoming aan slachtoffers.
o Maar: hersteldenkers en abolitionisten geven aan dat vergelding niks oplost. Een
dader schendt een grondnorm van een slachtoffer. Daarop schendt de staat precies
zo’n grondnorm van de dader (Jacques Klaassen: gastspreker). Daarom komt bij dat
je kan vertrekken vanuit het idee van wraakgevoelens van slachtoffers, maar vanuit
de victimologie volgt dat slachtoffers niet altijd primair behoefte hebben aan
afstraffing van de daden van daders, maar meer behoefte aan erkenning gedurende
strafproces, beantwoording van vragen etc.
o Uitweg: normbevestiging: moet gereageerd worden op delict en laten weten dat dat
niet oké is.
- Speciale en generale preventie: voorkomen dat iemand specifieks weer een delict gaat
plegen (mede d.m.v. resocialisatie – art. 2 Pbw) en voorkomen dat anderen (die zien dat
iemand gestraft wordt) een delict gaat plegen.
o Probleem: strafbaar gedrag veel minder rationeel dan we denken (denk aan appen
op fiets of in auto: je denkt niet na over de gevolgen die het kan hebben).
- Normbevestiging: moet gereageerd worden op delict en laten weten dat dat niet oké is.
o Maar: heb je voor normbevestiging wel straf nodig? Kan excuses of schadeherstel
ook al voldoende zijn?
- Herstel
Theoretisch: waarom straffen?
- Vergeldingstheorieën (absoluut): draait enkel om vergelding. Retrospectief terugkijken op
gedrag (klassieke richting).
o Belangrijk: vergelding niet alleen legitimatie van straf, maar ook inherent een
begrenzing vormt van straf (omvang en ernst). Vanwege de volgende reden:
Vergelding eist een redelijke verhouding tussen straf en misdaad. Straf in de
vorm van vergelding is leed toevoegen omdat iemand dat verdient: dus kan
je nooit meer leed toevoegen dan iemand verdient.
Dus: beginsel van proportionaliteit geldt altijd bij vergelding.
LET OP: “kan zomaar tentamenvraag worden!”
- Preventietheorieën (relatief): meer gekeken naar dader in plaats van daad. Wat kan er
worden gedaan om te voorkomen dat die persoon in de toekomst weer de fout in gaat.
Individualisering van het strafrecht. Invoering sancties die toezagen op individuele
delinquenten (moderne theorie).
o Belangrijke kritiek: vergelding speelt totaal geen rol. Enkele rechtvaardiging en doel
van straffen is voorkomen strafbare feiten. Dus straffen gerechtvaardigd zolang het
doel bereikt wordt (doel heiligt de middelen).
2
, - Verenigingstheorieën (combinatie): straf vindt zijn grondslag in vergelding en binnen die
strafruimte kunnen speciale en generale preventie overwegingen zijn om een straftoemeting
toe passen in een individueel geval.
Uitgangspunten
- Geen straf zonder schuld (in de zin van verwijtbaarheid)
o HR Melk en water
- Straf naar mate van schuld? Nee, niet in vaste regels uit te drukken naar mate van schuld:
ernst van het delict staat centraal.
o HR Zware ruiter: man werd verminderd toerekeningsvatbaar verklaard maar kreeg
levenslange gevangenisstraf.
o HR Antilliaanse amokmaker
o HR 4 december 2007, NJ 2008/19
Tweesporenstelsel
= stelsel van straffen én maatregelen
- Straf vindt grondslag in vergelding, maatregel in het opheffen van maatschappelijk
ongewenste situatie (in veel gevallen voorkomen van schade aan anderen c.q. preventie).
Voor maatregelen speelt proportionaliteit met ernst van het delict totaal geen rol, dus ook
voor klein delict jarenlange TBS mogelijk.
Hebben we maatregelen nodig?
Voor straffen geldt geen straf zonder schuld, dan zouden volledig ontoerekeningsvatbare
geen gevangenisstraf opgelegd krijgen en vrijuit gaan.
Beweging naar risicostrafrecht
- Behoefte aan risico-inperking door middel van wetgeving, in het bijzonder door strafrecht.
Meer nadruk in risicotaxatiemiddelen of gevaarinschatting. Maar:
o Steeds groter wordend arsenaal aan beveiligingsmaatregelen.
o “Preventieweb”: meer preventie.
o Gevaar i.p.v. schuld als grondslag.
Let op: dit kan lastige situaties veroorzaken, omdat de sanctionering van
‘gevaar’ niet begrensd wordt door de ernst van het delict (want dat is nog
niet gepleegd). Hoe wordt dan de vrijheidsbeperking omdat iemand
‘gevaarlijk’ is gerechtvaardigd/begrensd?
o Proportionaliteit.
o Onschuldpresumptie: als er ‘gevaar’ van iemand uitgaat, heeft deze persoon dat
delict nog niet gepleegd. Sprake van een ‘ongevaarlijkheidspresumptie’?
o Gevaar?
Empirisch? Of juridisch (normatief)?
o Hoe stellen we ‘gevaar’ vast en wie stelt dat vast?
Discussie
Is vrije wil noodzakelijk voor strafrechtelijke verantwoordelijkheid en sanctierecht?
Determinisme = alles wat gebeurt en dus ook hoe de mens handelt is niet willekeurig en als het ware
vooraf bepaald. Volgens aanhanger beschikt de mens dan ook niet over een vrije wil.
Er zijn 3 stromingen te onderscheiden:
3
, 1. Hard determinisme: determinisme en vrije wil zijn onverenigbaar. Beaamt determinisme en
wijst het bestaan van vrije wil af.
2. Libertarisme: determinisme en vrije wil onverenigbaar. Maar ontkent determinisme en
accepteert het bestaan van vrije wil.
3. Compatibilisme: accepteert het determinisme, maar sluit daarmee het bestaan van vrije wil
niet uit. Volgens aanhangers heb je wel keuze over gedrag, maar niet wat je wil (geen
wilsvrijheid): als ik een koekje wil, dan kan ik daar niks aan veranderen, maar ik kan wel
kiezen om het niet te eten.
Als het determinisme waar is, wat betekent dat dan voor de legitimiteit van ons strafrecht? Kunnen
we bepaald gedrag nog wel strafbaar stellen en bestraffen als daders net zoals ieder ander mens
geen vrije wil hebben?
Greene & Cohen:
- Rechtvaardiging retributivisme kan alleen maar gevonden worden door een beroep te doen
op het compatibilisme.
- Als we het hebben over straf hebben we het ook alleen maar over wat iemand weet en als
diegene op basis daarvan handelt.
Caruso (oneens met Greene & Cohen):
- In het kort: Het is onmogelijk gebleken om vrije wil te bewijzen, om die reden moeten we
vooralsnog heel voorzichtig zijn met het omarmen van het vergeldingsidee (en het in de
gevangenis stoppen van tonnen mensen per dag).
- Oplossing: Public Health Quarantaine-model: mensen met ernstige besmettelijke ziektes
(corona) moeten verplicht in quarantaine. Hij stelt voor om mensen die een delict plegen en
gevaarlijk zijn voor de maatschappij, in analogie met wat we doen met ziektes, uit de
samenleving te halen en de samenleving tegen die persoon proberen te beschermen.
Voordelen: vanaf begin quarantaine (bij ziekte) rust verplichting op staat om zoveel mogelijk
te doen om die persoon te genezen. Kan hetzelfde gelden voor criminelen.
Zie verder onderstaand artikel.
Literatuur
Artikel: S. Ligthart & J. Waal, ‘Normering van het risicostrafrecht: Over retributie en het
"Quarantainemodel"’, Delikt & Delinkwent 2022/47.
Samenvatting:
Dominante strafrechtscultuur in NL: verenigingstheorie. Vergelding vormt grondslag van straf en als
concrete strafdoelen staan speciale en generale preventie centraal. Straffen is hierin het toebrengen
van verdiend leed: ook wel retributie. Hierin legitimeert en begrenst vergelding de straf (want er kan
niet meer worden gestraft dan verdiend – proportionaliteit). Maar vernietigingstheorie lijkt aan het
veranderen: naast vergelding komt de nadruk te liggen op risicopreventie: denk aan strafbaarstelling
voorbereidingshandelingen, TBS, ISD en risicotaxatie. Ontwikkeling naar een risicostrafrecht: waarbij
het strafrecht in toenemende mate wordt ingezet als instrument voor veiligheidspolitiek.
Wetenschappers beargumenteren dat het retributivisme niet gerechtvaardigd kan worden, omdat er
geen vrije wil zou bestaan. Retributivisme is sterk afhankelijk van de vrije wil: als iemand vrije wil
heeft, heeft deze het vermogen om anders te handelen, waardoor iemand positieve of negatieve
waardering kan verdienen voor dat handelen. Als de vrije wil niet zou bestaan, zou straffen vanuit
een retributivistische overwegingen onrechtvaardig zijn. Vooralsnog bestaan er meerdere theorieën
voor en tegen het bestaan van vrije wil, die allen enigszins plausibel lijken: libertarische,
compatibilistische en ’sceptische’ theorieën.
4
