SV Kern van het internationaal publiekrecht
H1 Begrip en aard van het internationaal publiekrecht
Globalisering, mobiliteit en technologische ontwikkelingen leiden tot onderlinge afhankelijkheden tussen
staten leidt tot de noodzaak van nauwe internationale samenwerking en een verdere ontwikkeling van de
internationale rechtsorde. Internationaal publiekrecht doordringt het nationale recht (internationale afspraken
hebben immers enkel effect als er binnen het nationale recht toepassing aan wordt gegeven). De inhoud van
nationaal recht kan niet meer worden gekend/begrepen zonder kennis en begrip van internationaal
publiekrecht. Nederland heeft een groot belang bij dat internationale politieke ontwikkelingen (mede) worden
beheerst door internationaal recht en niet uitsluitend door macht. Zo moet de Nederlandse regering de
ontwikkeling van de internationale rechtsorde bevorderen (art. 90 Gw). De internationale rechtsorde is
verbrokkeld met geïsoleerde deelgebieden (rechten van de mens/internationaal economisch recht), het wordt
echter wel bijeengehouden door een aantal fundamentele beginselen.
1.2 Geschiedenis
Het ontstaan van onafhankelijke staten die elk hun eigen belang nastreven, vraagt om een
organisatiebeginsel dat die onafhankelijkheid beschermt, en op grond waarvan staten zich gelijkelijk aan
regels houden. Vrijheid en gelijkheid van staten kunnen alleen worden verzekerd door een systeem van
rechtsregels (internationaal publiekrecht) – dat voor allen gelijkelijk van toepassing is. Alleen zo kan
chaos/conflicten worden vermeden.
- Voor de 16e en 17e eeuw waren de politieke organisatievormen te zwak om gecentraliseerd publiek gezag te
kunnen uitoefenen en stabiele betrekkingen te kunnen onderhouden met andere entiteiten. Monarchen
hadden binnen hun eigen grondgebied beperkte macht, zij moesten deze delen met de adel en streden om
het hoogste gezag met de paus. Er was geen scheiding van politieke/private belangen.
- Vrede van Westfalen: 1648 het eind van de Dertigjarige Oorlog bezegeld. Ruim 300 politieke eenheden
(incl. toenmalig NL) werden in belangrijke mate onafhankelijk van het Heilige Roomse Rijk. Ontstaan
systeem van soevereine en gelijke staten die niet langer waren onderworpen aan een hoger gezag. +
Scheiding publiek gezag (uitgeoefend door de Staat) en private belangen van de monarch. = Oorsprong
huidig int. Publiekrecht.
- Int. Publiekrecht was vooral Europees publiekrecht. Na 1793 (onafhankelijkheid VS) speelden de VS een
ondergeschikte rol. Hoewel binnen andere regio’s van de wereld ook internationale rechtsbetrekkingen bleven
bestaan, werden deze door de Europese dominantie niet beschouwd als onderdeel van int. Publiekrecht.
Gedreven door economische belangen en ondersteund door hun militaire/politieke macht breidden Europese
staten hun activiteiten uit naar andere delen van de wereld en legden zij het door hen gevormde internationaal
publiekrecht op aan andere entiteiten. Europese staten sloten met deze entiteiten Capitulaties: ovk die de
belangen van hun onderdanen beschermen (bv. vrijheid om christelijk geloof te belijden). Kolonisatie gaf het
int. Publiekrecht in geografische zin een mondiaal karakter. Het was echter niet universeel, omdat een klein
aantal staten grote delen van de wereld onderwierp. In het tijdperk van kolonisatie ontwikkelden een aantal
rechtsbeginselen die nu nog van toepassing zijn (gebiedsverkrijging).
- na WOI: EU verloor zijn greep op int rechtsorde, de VS kwam op, ontstaan Sovjet-Unie en stagnerende
koloniale expansie verzwakten de EU dominantie.
- na WOII: beginsel van zelfbeschikking, pas na 1945 als rechtsbeginsel aanvaard in VN-Handvest: alle
volkeren hebben het recht om over hun eigen lot te beschikken. !!!Nu wel universeel, omdat het de gehele
wereld omvat.
- Mondiaal niveau: VN brengen als enige constitutionele ordening in de internationale rechtsorde.
- Regionaal niveau: Europese Unie belangrijke delen van staatsgezag overgenomen.
1.3 Omschrijving
Internationaal publiekrecht = uitoefening van publiek gezag in de internationale gemeenschap zijn dus
ook andere actoren betrokken, zoals: int organisaties en natuurlijke personen.
Volkenrecht (ius gentium) = recht dat tussen staten geldt wat volkeren als recht beschouwen = dus
beperkt.
Internationale element (1)
Internationaal recht kent 4 rechtsbronnen recht dat hieruit voortvloeit = internationaal recht.
- Gewoonterecht (recht dat ontstaat uit de praktijk van staten in combinatie met een rechtsovertuiging);
- Verdragen
- Besluiten van internationale organisaties
- Algemene rechtsbeginselen
Dualistische opvatting: internationale en nationale rechtsordes zijn geheel gescheiden rechtssystemen. De
soevereine staat is het hoogste gezag. Door de soevereiniteit kan internationaal recht niet boven de staat
staan. Dit omdat internationaal recht voortkomt uit de wil van de staat zelf, is het per definitie afhankelijk van
en onderworpen aan soevereiniteit. Internationaal recht staat dus niet boven de staat, maar is extern recht
van de staat.
1
, Door WOII maakte de gevaren van het dualistisch systeem zichtbaar staat belichaamt het hoogste
gezag en individuele vrijheid wordt dus bereikt door de individuele wil op te laten gaan in de wil van de staat
(= verheerlijking van de staat), leidde tot opoffering van het individu en nationalisme.
Monistische leer: versterking zelfstandige positie van het individu, democratie en onderwerping van macht
aan internationaal recht. Internationaal recht staat één rechtsorde, int recht staat boven de staat en kon
de macht van de staat beperken. Int recht maakt dus deel uit van de nationale rechtsorde = unitaire
rechtsorde.
Door de komst van multinationals (die zich aan beide systemen onttrekken) is de verhouding int – nat recht
complexer geworden. Hierdoor ontstaan andere modellen, zoals pluralisme = gaat uit van een niet-
hiërarchische ordening van naast elkaar staande rechtsordes.
Int – nat recht gescheiden, want (1) hebben elk hun eigen rechtsbronnen (en dus ook eigen
organen/procedures) en (2) zijn autonoom; immers formeel gesloten voor de juridische effecten van
rechtsbronnen uit een andere rechtsorde (regel van nat recht, heeft in beginsel geen juridische betekenis in
int recht – en omgekeerd). De geldigheid van een regel van int recht in nat rechtsorde, wordt uitsluitend
beheerst door nationaal recht, maar:
- Modern int recht: vooral betrekking op rechtspositie natuurlijke personen (rechten van de mens)
hierdoor dit int recht wel geldig in nat rechtsordes.
- Int recht heeft steeds meer betrekking op onderwerpen die door nat recht worden beheerst. Er zijn
dus niet meer gescheiden onderwerpen. Er is een toenemende functionele eenheid tussen int –
nat recht. Dit leidt dus tot een materiële overlap tussen int – nat recht.
- Staten stellen zich meer open voor int recht in hun nat rechtsorde. Dit door de gedachte dat staten
zich niet kunnen afsluiten van de int samenleving + haar rechtsorde int & nat recht zijn dus sterk
verweven.
Publieke element (2)
Besloten in twee kenmerken van internationaal publiekrecht:
- Int publiekrecht legitimeert en reguleert de uitoefening van publiek gezag in de int gemeenschap.
Int publiekrecht heeft enkel indirect betrekking op rechtsbetrekkingen tussen particulieren.
- Int publiekrecht beoogt publieke belangen te beschermen (veiligheid/welzijn/bescherming natuur &
milieu). Dit zijn belangen van individuele staten, d.m.v. int afspraken kunnen staten deze belangen
proberen te beschermen. Int publiekrecht beschermt ook bovennationale publieke belangen:
belangen van groepen staten & belangen van int gemeenschap als geheel.
Internationaal privaatrecht beheerst privaatrechtelijke rechtsbetrekkingen met een grensoverschrijdend
karakter (bv. bij grensoverschrijdende - koop van goederen, -echtscheidingen). Op grensoverschrijvende
rechtsbetrekkingen kunnen verschillende nat rechtsstelsels van toepassing zijn. Int privaatrecht beoogt
conflicten op te lossen die hieruit kunnen voortvloeien. Int privaatrecht bevat: conflictenrecht = regels die
bepalen welk nat recht op een dergelijke rechtsverhouding van toepassing is, bevoegdheidsrecht = welke
rechter bevoegd is dat recht toe te passen, en erkennings- en executierecht = hoe vonnissen moeten
worden erkend/ten uitvoer moeten worden gelegd. Dit wordt geregeld in privaatrechtelijke verdragen, dit
maakt deel uit van int publiekrecht (worden immers gesloten tussen staten en beheerst door int publiekrecht).
Inhoudelijk gezien regelen zij echter privaatrechtelijke rechtsbetrekkingen en hebben dus geen betrekking op
publieke sfeer naar inhoud worden zij niet gerekend tot int publiekrecht.
Grens int publiek – privaat recht is niet scherp. Int publiekrecht erkent dat privaatrechtelijke taken een
publiek karakter hebben (een staat kan aansprakelijk worden gesteld als een private instelling bij de
uitoefening van publieke taken in strijd met int recht handelt).
Juridisch element (3)
Internationale betrekkingen zijn weinig gecodificeerd. Wordt beïnvloedt door juridische, politieke en morele
regels, deze geven immers redenen om op een bepaalde wijze te handelen. De juridische regels hebben
voorrang, dit om de voorspelbaarheid, zekerheid en stabiliteit van int betrekkingen te beschermen.
Onderscheid juridische – politieke/morele regels te bepalen door:
- Bron van de norm, alleen normen die uit de bronnen van int recht voortvloeien behoren tot het int
publiekrecht (gewoonterecht, verdragen, besluiten int org, alg rechtsbeginselen).
Positivisme (geldend recht): dus strikt onderscheid juridische – politieke/morele regels.
- Rechtsregels verbinden schending van een norm met een sanctie = kenmerk recht (int recht kan
dit echter niet altijd afdwingen). Handhaving van int recht ligt bij de staten zelf. Integratie van int in
nat recht kan leiden tot de afdwinging van int verplichtingen. Daarnaast kan het de staat schaden als
zij zich niet houdt aan int afspraken (bv. economische nadelen, reputatieschade).
- Staten beschouwen int recht als recht. In de praktijk twijfelt niemand hieraan, int recht is aanvaard.
- Politieke overwegingen liggen echter ten grondslag aan ontwikkelingen nieuwe rechtsregels = dus
invloed.
- ‘Soft law’: politieke/morele regels kunnen in de praktijk effectief zijn als rechtsregels.
1.4 Organisatie
2
H1 Begrip en aard van het internationaal publiekrecht
Globalisering, mobiliteit en technologische ontwikkelingen leiden tot onderlinge afhankelijkheden tussen
staten leidt tot de noodzaak van nauwe internationale samenwerking en een verdere ontwikkeling van de
internationale rechtsorde. Internationaal publiekrecht doordringt het nationale recht (internationale afspraken
hebben immers enkel effect als er binnen het nationale recht toepassing aan wordt gegeven). De inhoud van
nationaal recht kan niet meer worden gekend/begrepen zonder kennis en begrip van internationaal
publiekrecht. Nederland heeft een groot belang bij dat internationale politieke ontwikkelingen (mede) worden
beheerst door internationaal recht en niet uitsluitend door macht. Zo moet de Nederlandse regering de
ontwikkeling van de internationale rechtsorde bevorderen (art. 90 Gw). De internationale rechtsorde is
verbrokkeld met geïsoleerde deelgebieden (rechten van de mens/internationaal economisch recht), het wordt
echter wel bijeengehouden door een aantal fundamentele beginselen.
1.2 Geschiedenis
Het ontstaan van onafhankelijke staten die elk hun eigen belang nastreven, vraagt om een
organisatiebeginsel dat die onafhankelijkheid beschermt, en op grond waarvan staten zich gelijkelijk aan
regels houden. Vrijheid en gelijkheid van staten kunnen alleen worden verzekerd door een systeem van
rechtsregels (internationaal publiekrecht) – dat voor allen gelijkelijk van toepassing is. Alleen zo kan
chaos/conflicten worden vermeden.
- Voor de 16e en 17e eeuw waren de politieke organisatievormen te zwak om gecentraliseerd publiek gezag te
kunnen uitoefenen en stabiele betrekkingen te kunnen onderhouden met andere entiteiten. Monarchen
hadden binnen hun eigen grondgebied beperkte macht, zij moesten deze delen met de adel en streden om
het hoogste gezag met de paus. Er was geen scheiding van politieke/private belangen.
- Vrede van Westfalen: 1648 het eind van de Dertigjarige Oorlog bezegeld. Ruim 300 politieke eenheden
(incl. toenmalig NL) werden in belangrijke mate onafhankelijk van het Heilige Roomse Rijk. Ontstaan
systeem van soevereine en gelijke staten die niet langer waren onderworpen aan een hoger gezag. +
Scheiding publiek gezag (uitgeoefend door de Staat) en private belangen van de monarch. = Oorsprong
huidig int. Publiekrecht.
- Int. Publiekrecht was vooral Europees publiekrecht. Na 1793 (onafhankelijkheid VS) speelden de VS een
ondergeschikte rol. Hoewel binnen andere regio’s van de wereld ook internationale rechtsbetrekkingen bleven
bestaan, werden deze door de Europese dominantie niet beschouwd als onderdeel van int. Publiekrecht.
Gedreven door economische belangen en ondersteund door hun militaire/politieke macht breidden Europese
staten hun activiteiten uit naar andere delen van de wereld en legden zij het door hen gevormde internationaal
publiekrecht op aan andere entiteiten. Europese staten sloten met deze entiteiten Capitulaties: ovk die de
belangen van hun onderdanen beschermen (bv. vrijheid om christelijk geloof te belijden). Kolonisatie gaf het
int. Publiekrecht in geografische zin een mondiaal karakter. Het was echter niet universeel, omdat een klein
aantal staten grote delen van de wereld onderwierp. In het tijdperk van kolonisatie ontwikkelden een aantal
rechtsbeginselen die nu nog van toepassing zijn (gebiedsverkrijging).
- na WOI: EU verloor zijn greep op int rechtsorde, de VS kwam op, ontstaan Sovjet-Unie en stagnerende
koloniale expansie verzwakten de EU dominantie.
- na WOII: beginsel van zelfbeschikking, pas na 1945 als rechtsbeginsel aanvaard in VN-Handvest: alle
volkeren hebben het recht om over hun eigen lot te beschikken. !!!Nu wel universeel, omdat het de gehele
wereld omvat.
- Mondiaal niveau: VN brengen als enige constitutionele ordening in de internationale rechtsorde.
- Regionaal niveau: Europese Unie belangrijke delen van staatsgezag overgenomen.
1.3 Omschrijving
Internationaal publiekrecht = uitoefening van publiek gezag in de internationale gemeenschap zijn dus
ook andere actoren betrokken, zoals: int organisaties en natuurlijke personen.
Volkenrecht (ius gentium) = recht dat tussen staten geldt wat volkeren als recht beschouwen = dus
beperkt.
Internationale element (1)
Internationaal recht kent 4 rechtsbronnen recht dat hieruit voortvloeit = internationaal recht.
- Gewoonterecht (recht dat ontstaat uit de praktijk van staten in combinatie met een rechtsovertuiging);
- Verdragen
- Besluiten van internationale organisaties
- Algemene rechtsbeginselen
Dualistische opvatting: internationale en nationale rechtsordes zijn geheel gescheiden rechtssystemen. De
soevereine staat is het hoogste gezag. Door de soevereiniteit kan internationaal recht niet boven de staat
staan. Dit omdat internationaal recht voortkomt uit de wil van de staat zelf, is het per definitie afhankelijk van
en onderworpen aan soevereiniteit. Internationaal recht staat dus niet boven de staat, maar is extern recht
van de staat.
1
, Door WOII maakte de gevaren van het dualistisch systeem zichtbaar staat belichaamt het hoogste
gezag en individuele vrijheid wordt dus bereikt door de individuele wil op te laten gaan in de wil van de staat
(= verheerlijking van de staat), leidde tot opoffering van het individu en nationalisme.
Monistische leer: versterking zelfstandige positie van het individu, democratie en onderwerping van macht
aan internationaal recht. Internationaal recht staat één rechtsorde, int recht staat boven de staat en kon
de macht van de staat beperken. Int recht maakt dus deel uit van de nationale rechtsorde = unitaire
rechtsorde.
Door de komst van multinationals (die zich aan beide systemen onttrekken) is de verhouding int – nat recht
complexer geworden. Hierdoor ontstaan andere modellen, zoals pluralisme = gaat uit van een niet-
hiërarchische ordening van naast elkaar staande rechtsordes.
Int – nat recht gescheiden, want (1) hebben elk hun eigen rechtsbronnen (en dus ook eigen
organen/procedures) en (2) zijn autonoom; immers formeel gesloten voor de juridische effecten van
rechtsbronnen uit een andere rechtsorde (regel van nat recht, heeft in beginsel geen juridische betekenis in
int recht – en omgekeerd). De geldigheid van een regel van int recht in nat rechtsorde, wordt uitsluitend
beheerst door nationaal recht, maar:
- Modern int recht: vooral betrekking op rechtspositie natuurlijke personen (rechten van de mens)
hierdoor dit int recht wel geldig in nat rechtsordes.
- Int recht heeft steeds meer betrekking op onderwerpen die door nat recht worden beheerst. Er zijn
dus niet meer gescheiden onderwerpen. Er is een toenemende functionele eenheid tussen int –
nat recht. Dit leidt dus tot een materiële overlap tussen int – nat recht.
- Staten stellen zich meer open voor int recht in hun nat rechtsorde. Dit door de gedachte dat staten
zich niet kunnen afsluiten van de int samenleving + haar rechtsorde int & nat recht zijn dus sterk
verweven.
Publieke element (2)
Besloten in twee kenmerken van internationaal publiekrecht:
- Int publiekrecht legitimeert en reguleert de uitoefening van publiek gezag in de int gemeenschap.
Int publiekrecht heeft enkel indirect betrekking op rechtsbetrekkingen tussen particulieren.
- Int publiekrecht beoogt publieke belangen te beschermen (veiligheid/welzijn/bescherming natuur &
milieu). Dit zijn belangen van individuele staten, d.m.v. int afspraken kunnen staten deze belangen
proberen te beschermen. Int publiekrecht beschermt ook bovennationale publieke belangen:
belangen van groepen staten & belangen van int gemeenschap als geheel.
Internationaal privaatrecht beheerst privaatrechtelijke rechtsbetrekkingen met een grensoverschrijdend
karakter (bv. bij grensoverschrijdende - koop van goederen, -echtscheidingen). Op grensoverschrijvende
rechtsbetrekkingen kunnen verschillende nat rechtsstelsels van toepassing zijn. Int privaatrecht beoogt
conflicten op te lossen die hieruit kunnen voortvloeien. Int privaatrecht bevat: conflictenrecht = regels die
bepalen welk nat recht op een dergelijke rechtsverhouding van toepassing is, bevoegdheidsrecht = welke
rechter bevoegd is dat recht toe te passen, en erkennings- en executierecht = hoe vonnissen moeten
worden erkend/ten uitvoer moeten worden gelegd. Dit wordt geregeld in privaatrechtelijke verdragen, dit
maakt deel uit van int publiekrecht (worden immers gesloten tussen staten en beheerst door int publiekrecht).
Inhoudelijk gezien regelen zij echter privaatrechtelijke rechtsbetrekkingen en hebben dus geen betrekking op
publieke sfeer naar inhoud worden zij niet gerekend tot int publiekrecht.
Grens int publiek – privaat recht is niet scherp. Int publiekrecht erkent dat privaatrechtelijke taken een
publiek karakter hebben (een staat kan aansprakelijk worden gesteld als een private instelling bij de
uitoefening van publieke taken in strijd met int recht handelt).
Juridisch element (3)
Internationale betrekkingen zijn weinig gecodificeerd. Wordt beïnvloedt door juridische, politieke en morele
regels, deze geven immers redenen om op een bepaalde wijze te handelen. De juridische regels hebben
voorrang, dit om de voorspelbaarheid, zekerheid en stabiliteit van int betrekkingen te beschermen.
Onderscheid juridische – politieke/morele regels te bepalen door:
- Bron van de norm, alleen normen die uit de bronnen van int recht voortvloeien behoren tot het int
publiekrecht (gewoonterecht, verdragen, besluiten int org, alg rechtsbeginselen).
Positivisme (geldend recht): dus strikt onderscheid juridische – politieke/morele regels.
- Rechtsregels verbinden schending van een norm met een sanctie = kenmerk recht (int recht kan
dit echter niet altijd afdwingen). Handhaving van int recht ligt bij de staten zelf. Integratie van int in
nat recht kan leiden tot de afdwinging van int verplichtingen. Daarnaast kan het de staat schaden als
zij zich niet houdt aan int afspraken (bv. economische nadelen, reputatieschade).
- Staten beschouwen int recht als recht. In de praktijk twijfelt niemand hieraan, int recht is aanvaard.
- Politieke overwegingen liggen echter ten grondslag aan ontwikkelingen nieuwe rechtsregels = dus
invloed.
- ‘Soft law’: politieke/morele regels kunnen in de praktijk effectief zijn als rechtsregels.
1.4 Organisatie
2
