Hoofdstuk 6 Tijd van Regenten en Vorsten (1600-1700)
Tachtigjarige Oorlog ging door in de tijd van regenten en vorsten. Er was wel een
onderbreking 12-jarig bestand (1609-1621) 1648 Vrede van Münster, de Heer der
Nederlanden doet afstand van de Republiek. Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden onafhankelijk. De Republiek speelt een grote rol in Europa voor de
economie.
Gewestelijke zelfstandigheid burgers voelen zich verbonden met eigen gewest en
willen de macht dan ook bij zichzelf houden en niet bij de Staten Generaal (centralisatie)
Waar ligt de macht?
De Republiek lijkt niet erg op een eenheidstaat en in de Unieregelingen komen enige
centraliserende maatregelen voor, die niet uitgevoerd zijn:
Er komt geen algemene munt voor de Republiek: alle gewesten houden hun eigen
munthuis.
Er komt geen belastingstelsel op landsniveau: de inkomsten op centraal niveau
komen via de gewestelijke staten.
Er komt geen volksleger: de Republiek houdt een huurleger.
De Gewestelijk Staten (Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel en
Groningen) hebben een wetgevende en uitvoerende taak. Er wordt maar weinig (1 tot 2
keer per jaar) vergaderd. De Gewestelijke Staten kennen twee belangrijke ambtenaren:
de stadhouder en een jurist in de functie van landsadvocaat of raadpensionaris.
De stadhouder heeft bevoegdheden op het gebied van de rechtspraak en op het gebied
van benoemingen in de stadsbesturen. Verder is hij kapitein-generaal en admiraal-
generaal aanvoerder van leger en vloot van het gewest.
De raadpensionaris van Holland onderhoudt de contacten met de gezanten in het
buitenland en speelt daardoor een belangrijke rol in de buitenlandse politiek. Ook is hij
voorzitter van de Staten van Holland. Hierdoor kunnen raadpensionarissen Johan van
Oldenbarnevelt en Johan de Witt een belangrijke politieke rol vervullen.
De Gewestelijke Staten sturen hun afgevaardigden naar de Staten-Generaal, die in ’s-
Gravenhage vergadert. De leden van de Staten-Generaal hebben als titel de Hoog-
Mogenden. Ieder gewest heeft één stem. Het ligt er nog aan of je als staat een
afgevaardigde mag sturen naar de Staten-Generaal. Vanaf 1593 wordt er niet meer
overal over vergaderd kostte te veel tijd. Tussenpersonen zorgen voor contact tussen
Gewestelijke Staten en hun afgevaardigden.
Voor de volgende onderwerpen is eenstemmigheid vereist: Het sluiten van vrede, het
afsluiten van verdragen, het verklaren van oorlog en het opleggen van financiële
verplichtingen. Hiervoor heeft elk gewest het vetorecht. Duidelijk is dat er nog weinig
oog is voor staatsbelang en dat de afgevaardigden het gewestelijk belang steeds voorop
stellen.
Een poging van Maurits om de Duink erker kaper uit te schakelen mislukt. Hij krijgt geen
steun van de Vlaamse bevolking. Het wordt steeds duidelijker dat hereniging van de
zuidelijke en noordelijke Lage Landen niet haalbaar is. Ze gaan aan tafel met de
opstandelingen om te kijken of er een vrede mogelijk is.
De volgende Spaanse eisen zijn voor de Staten-Generaal onaanvaardbaar:
De Republiek vaart niet langer op Indië.
1
, Er komt godsdienstvrijheid voor de rooms-katholieken in de noordelijke Lage
Landen.
Een vrede zit er niet in, maar een bestand blijkt haalbaar. In 1609 wordt de afspraak
gemaakt om de vijandelijkheden voor een periode van twaalf jaar de beëindigen (het
Twaalfjarig Bestand). Deze jaren worden gekenmerkt door onderlinge twisten op veel
gebieden: politieke twisten tussen verschillende politieke groepen in steden, gewesten en
Staten-Generaal, godsdienstgeschillen en onenigheid over gewestelijke legertjes.
Afsluiten van dit bestand betekent gezichtsverlies voor Spanje, want daardoor erkent
Spanje als het ware het bestaan van de Republiek.
Als in 1621 het Bestand afloopt, kiest de Republiek eerst voor een defensieve politiek.
Maar wanneer de Spanjaarden Breda innemen besluit de Republiek dat Frederik Hendrik
in het offensief mag gaan. gevolg: wisselende strijd in voordeel bij Frederik, i.v.m.
geldnood bij de Spanjaarden. Er volgen veel veroveringen: de Spaanse zilvervloot door
Piet Hein, ’s-Hertogenbosch (omringende polders werden droog gemaald) en nog 8
steden etc. Frederik Hendrik verwerft zich zo de bijnaam de Stedendwinger.
De Staten van Holland dringen aan op vrede. De onderhandelingen worden gevoerd in
Münster. In 1648 is de Vrede van Münster een feit.
De Republiek wordt een zelfstandige staat
De grens wordt bepaald door de frontlinie van dat moment.
De Schelde blijft afgesloten voor handelsverkeer naar Antwerpen.
Als de zoon van Frederik Hendrik, Willem II, overlijdt, wordt besloten dat er geen nieuwe
stadhouder komt: het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672).
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden gaat een belangrijke rol in Europa spelen.
De andere ‘spelers’ zijn Engeland (wil verdere ontwikkeling van de Engelse handel) en
Frankrijk (wil grotere macht in Europa). In Frankrijk heerst dan het absolutisme. Lodewijk
XIV is een absolute vorst (hij heeft zijn macht als koning van God gekregen en alleen God
kan oordelen over zijn handelen) en neemt alle beslissingen alleen. Lodewijk maakt zelf
de wetten.
Aan de lopende band sluiten de mogendheden onderling zogenaamde
evenwichtsverdragen, die ook even snel weer gebroken worden. Spanningen op zee
tussen Nederlandse en Engelse schepen leiden kort achter elkaar tot twee
handelsoorlogen. In de Tweede Engelse oorlog dwingt Michiel de Ruyter vrede af door
een Engelse vloot te vernietigen. Er komt een ruil van Nieuw-Nederland tegen Suriname.
Willem III wordt stadhouder als de Republiek bijna van de kaart lijkt te verdwijnen als er in
1672 een nieuwe Europese oorlog uitbreekt. Hollandse Waterlinie houdt Franse troepen
tegen tijdens het binnenvallen van verschillende provincies. Willem trouwt na de oorlog
met Mary Stuart en weet zich hierdoor met de troonopvolging van Engeland te bemoeien.
Engeland is geen bedreiging meer voor de Republiek en Frankrijk moet ook voorzichtiger
gaan ‘opereren’. Aan deze situatie komt in 1702 een einde als Willem III overlijdt zonder
troonopvolger.
6.2 een spin in een wereldhandels web
De republiek wordt het centrum van de handel in Europa en via de handelscompagnieën
ook in de wereld. Amsterdam wordt het centrum van de wereldhandel als de Antwerpse
beurs stil komt te liggen. Er is een groot verschil met Antwerpen en Amsterdam.
Amsterdammers slaan niet alleen hun goederen op in pakhuizen, maar zij zijn ook de
vrachtvaarders van Europa vervoeren opgeslagen goederen naar plaatsen waar maar
vraag is naar die goederen. Hollandse kooplieden beheersen met hun exportproducten de
handelsroute in Europa, waarbij Amsterdam de functie van de stapelmarkt vervult. (een
2
,plaats waar producten van over de hele wereld naartoe vervoerd werden om te worden
doorgevoerd of voor een bepaalde tijd te worden opgeslagen). De vraag naar allerlei
producten stimuleert de vestiging van nevenbedrijven voor de productie van zeildoek,
spijkers, ankers, scheepsbeschuit en touw.
Verreweg het belangrijkst is de Oostzeehandel. Hollandse schepen varen weg met; zout,
haring, wijn, laken en edelmetaal (geld) en komen terug met onder meer graan, hout,
pelzen, ijzer, vlas en hennep.
Belangrijk is ook de handel met Engeland: daar worden haring, zout specerijen en wijn
geruild tegen laken. Engelse koning wil delen van de zee voor de Hollanders afsluiten;
‘gesloten zee’. Vrachtvaarders varen verder naar Spanje en Portugal, waarvandaan zout,
wijn en graan gehaald worden en natuurlijk de producten uit Indië en uit Amerika. Ook als
Portugal wordt ingenomen door Spanje blijft de handel gewoon doorgaan onder valse vlag
of met valse Duitse vlaggen.
Vanaf 1590 varen Hollande schepen ook door de Straat van Gibraltar. Eerst naar Italië,
later ook naar Levant. Deze route wordt ook wel de Straatvaart genoemd. Amsterdam
(graanschuur van Europa) fungeert als de spin in het web. De stad groeit met als gevolg
dat de stad in de zeventiende eeuw drie keer moet uitbreiden. (Eerst de Herengracht, dan
de Keizersgracht en ten slotte de Prinsengracht). Zo is ook de Amsterdamse
grachtengordel ontstaan.
De bevolkingsgroei leidt tot een grotere vraag naar voedsel en om daaraan te voldoen,
beleggen de regenten-kooplieden in inpolderingen (de droogmakerijen). (Beemster,
Purmer, Wormer en Schermer). Een belangrijke rol speelt de molenbouwer Leeghwater.
Ook wordt veen afgegraven om turf (gedroogd veen) te winnen. De Hollanders willen
meer dan handel alleen in Europa en gaan zich richten op handel in de Oost (Azië) en
West (westkust van Afrika en Noord- en Zuid-Amerika).
In 1598 varen er al 22 schepen naar Indië. Reders richten compagnieën op die zich in
1602 aaneensluiten tot de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Het doel van
de VOC is handel drijven. VOC krijgt monopolie (als enige handel mogen drijven met en
binnen Azië) op het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de
Straat Magelheas Formeel staat de VOC onder de Staten-Generaal, maar de compagnie
krijgt grote bevoegdheden om zelf te handelen; het sluiten van verdragen, het bouwen
van forten, het plaatsen van garnizoenen en ambtenaren naar behoefte, waar nodig strijd
leveren met Portugezen, Spanjaarden en Engelzen en het aanstellen van bestuurders in
de Oost.
Zo wordt de VOC een territoriaal heerser, een kolonisator van gebieden in Oost-Indië. Het
VOC-bestuur in de Republiek wordt gevormd met 17 leden, de Heren XVII. De VOC is het
eerste bedrijf dat aandelen uitgeeft en ook de eerste multinational.
Verschillende schepen stranden in Australië doordat ze niet wisten wanneer ze hun koers
moesten wijzigen. De schepen namen namelijk een andere route om de ergste hitte te
ontlopen. De zuidkust van Australië wordt verkend, maar men zag geen heil in het nieuw
ontdekte land: het was dor en onvruchtbaar.
Veel interessanter blijkt het Aziatisch gebied en de VOC sticht daar handelskantoren. Via
deze handelskantoren vervoeren de VOC-schepen kruidnagel, nootmuskaat, kaneel, zijde,
porselein en thee naar Europa. In 1652 sticht Jan van Riebeeck een verversingsstation op
Kaap de Goede Hoop. Schepen op weg naar Indië kunnen hier groenten, fruit en vers
water inslaan om de vreselijke scheurbuikziekte voor te zijn. Die vreselijke ziekte heeft al
veel slachtoffers geëist. Uit dit station ontstaat een nederzetting op Afrika’s zuidpunt.
3
, In de mijnen en op de plantages van de West (het monopoliegebied van de Spanjaarden)
zijn arbeidskrachten nodig en die worden uit Afrika gehaald. Zo ontstaat de slavenhandel
tussen Afrika en Amerika. In 1621 wordt het besluit genomen om de West-Indische
Compagnie (WIC) op te richten. Deze krijgen een monopolie in afgeperkt gebied: de
oostkust van Amerika en de westkust van Afrika. Het WIC-bestuur bestaat uit 19 leden
(de Heren XIX)
Handel en kaapvaart blijken een synoniem. Maar na de Vrede van Münster is het met
deze kaapvaart afgelopen. De WIC gaat ook de strijd aan met Portugal. De WIC gaat
deelnemen aan de slavenhandel tussen Afrika en Amerika. In 1634 wordt Curaçao
veroverd, waar fort Amsterdam gebouwd wordt hier ontwikkelt nederzetting
Willemstad. In een oorlog met Engeland wordt Suriname door de Republiek veroverd en
als ze vrede sluiten in 1667 blijft dit in bezit van de Republiek in ruil voor Nieuw-
Nederland. Sindsdien houdt de WIC zich vooral bezig met de slavenhandel tussen Afrika
en Amerika en met de suikerteelt in Suriname. De opbrengsten voor de participanten in
de WIC steken mager af bij die van de aandeelhouders van de VOC.
6.3 een Gouden Eeuw
De tijd van regenten en vorsten wordt ook wel de Gouden Eeuw genoemd. Het is niet
alleen een tijd van economische bloei, maar ook een tijd van culturele bloei. Dat geld
voor de schilder- en beeldhouwkunst, de architectuur, de literatuur en onderwijs en
wetenschappen.
Na 1650 worden bestuur en handel steeds meer gescheiden. Dan gaan de regentengroep
een steeds meer gesloten groep van bestuurders vormen: een oligarchie.
Met de schilderkunst is Rembrandt van Rijn wereldberoemd geworden. Bijzondere
kunstwerken zijn de kaarten van de Amsterdamse boekdrukkersfamilie Blaue. De Blaue-
atlassen zijn in die tijd van wereldreizen zeer gevraagd.
De ontwikkeling van de architectuur wordt door de opdrachten van de stadsbesturen
gestimuleerd. Er wordt een nieuws stadshuis gebouwd met beeldhouwwerk van een
vrouw met een palmtak (teken van vrede) en de staf van Mercurius (teken van handel).
Vrede en handel zijn zaken waar stadsbestuur van Amsterdam hoogste prioriteit aan
geeft. Er worden verder nog nieuwe kerken gebouwd en een graftombe voor Willem van
Oranje.
In de literatuur is Joost van den Vondel de prins onder de dichters. De Statenbijbel is de
officiële Bijbelvertaling die op kosten van de Staten-Generaal in 1637 tot stand kwam en
van grote betekenis is geweest voor de Nederlandse taalontwikkeling.
Het onderwijs is per gewest geregeld. Lezen, schrijven en rekenen staan voorop, gevolgd
door goede manieren en de christelijke religie. Het magere salaris leidde tot bijbaantjes
als koster, voorzanger en brievenschrijver. De bekendste schoolmeester uit deze tijd is
Willem Bartjes, de ontwerper van een rekenmethode.
Naast de bloei op het gebied van kunsten kent de 17e eeuw een groot aantal
wetenschappers. Hugo de Groot: publiceert studie over hoe volken met elkaar om
moeten gaan. Spinoza: pleit onder meer voor vrijheid van meningsuiting. Er is veel
discussie over de rol van God in de wereld, gekoppeld aan de studie van de wereld door
middel van eigen waarneming (empirisme) en gebruik van het eigen verstand
(rationalisme).
Anthonie van Leeuwen: ontdekt kleine diertjes in water met een door hem verbeterde
microscoop en legt bacteriologie uit.
Christiaan Huygens: onderzoekt heelal met door hem verbeterde telescopen en
4
Tachtigjarige Oorlog ging door in de tijd van regenten en vorsten. Er was wel een
onderbreking 12-jarig bestand (1609-1621) 1648 Vrede van Münster, de Heer der
Nederlanden doet afstand van de Republiek. Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden onafhankelijk. De Republiek speelt een grote rol in Europa voor de
economie.
Gewestelijke zelfstandigheid burgers voelen zich verbonden met eigen gewest en
willen de macht dan ook bij zichzelf houden en niet bij de Staten Generaal (centralisatie)
Waar ligt de macht?
De Republiek lijkt niet erg op een eenheidstaat en in de Unieregelingen komen enige
centraliserende maatregelen voor, die niet uitgevoerd zijn:
Er komt geen algemene munt voor de Republiek: alle gewesten houden hun eigen
munthuis.
Er komt geen belastingstelsel op landsniveau: de inkomsten op centraal niveau
komen via de gewestelijke staten.
Er komt geen volksleger: de Republiek houdt een huurleger.
De Gewestelijk Staten (Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel en
Groningen) hebben een wetgevende en uitvoerende taak. Er wordt maar weinig (1 tot 2
keer per jaar) vergaderd. De Gewestelijke Staten kennen twee belangrijke ambtenaren:
de stadhouder en een jurist in de functie van landsadvocaat of raadpensionaris.
De stadhouder heeft bevoegdheden op het gebied van de rechtspraak en op het gebied
van benoemingen in de stadsbesturen. Verder is hij kapitein-generaal en admiraal-
generaal aanvoerder van leger en vloot van het gewest.
De raadpensionaris van Holland onderhoudt de contacten met de gezanten in het
buitenland en speelt daardoor een belangrijke rol in de buitenlandse politiek. Ook is hij
voorzitter van de Staten van Holland. Hierdoor kunnen raadpensionarissen Johan van
Oldenbarnevelt en Johan de Witt een belangrijke politieke rol vervullen.
De Gewestelijke Staten sturen hun afgevaardigden naar de Staten-Generaal, die in ’s-
Gravenhage vergadert. De leden van de Staten-Generaal hebben als titel de Hoog-
Mogenden. Ieder gewest heeft één stem. Het ligt er nog aan of je als staat een
afgevaardigde mag sturen naar de Staten-Generaal. Vanaf 1593 wordt er niet meer
overal over vergaderd kostte te veel tijd. Tussenpersonen zorgen voor contact tussen
Gewestelijke Staten en hun afgevaardigden.
Voor de volgende onderwerpen is eenstemmigheid vereist: Het sluiten van vrede, het
afsluiten van verdragen, het verklaren van oorlog en het opleggen van financiële
verplichtingen. Hiervoor heeft elk gewest het vetorecht. Duidelijk is dat er nog weinig
oog is voor staatsbelang en dat de afgevaardigden het gewestelijk belang steeds voorop
stellen.
Een poging van Maurits om de Duink erker kaper uit te schakelen mislukt. Hij krijgt geen
steun van de Vlaamse bevolking. Het wordt steeds duidelijker dat hereniging van de
zuidelijke en noordelijke Lage Landen niet haalbaar is. Ze gaan aan tafel met de
opstandelingen om te kijken of er een vrede mogelijk is.
De volgende Spaanse eisen zijn voor de Staten-Generaal onaanvaardbaar:
De Republiek vaart niet langer op Indië.
1
, Er komt godsdienstvrijheid voor de rooms-katholieken in de noordelijke Lage
Landen.
Een vrede zit er niet in, maar een bestand blijkt haalbaar. In 1609 wordt de afspraak
gemaakt om de vijandelijkheden voor een periode van twaalf jaar de beëindigen (het
Twaalfjarig Bestand). Deze jaren worden gekenmerkt door onderlinge twisten op veel
gebieden: politieke twisten tussen verschillende politieke groepen in steden, gewesten en
Staten-Generaal, godsdienstgeschillen en onenigheid over gewestelijke legertjes.
Afsluiten van dit bestand betekent gezichtsverlies voor Spanje, want daardoor erkent
Spanje als het ware het bestaan van de Republiek.
Als in 1621 het Bestand afloopt, kiest de Republiek eerst voor een defensieve politiek.
Maar wanneer de Spanjaarden Breda innemen besluit de Republiek dat Frederik Hendrik
in het offensief mag gaan. gevolg: wisselende strijd in voordeel bij Frederik, i.v.m.
geldnood bij de Spanjaarden. Er volgen veel veroveringen: de Spaanse zilvervloot door
Piet Hein, ’s-Hertogenbosch (omringende polders werden droog gemaald) en nog 8
steden etc. Frederik Hendrik verwerft zich zo de bijnaam de Stedendwinger.
De Staten van Holland dringen aan op vrede. De onderhandelingen worden gevoerd in
Münster. In 1648 is de Vrede van Münster een feit.
De Republiek wordt een zelfstandige staat
De grens wordt bepaald door de frontlinie van dat moment.
De Schelde blijft afgesloten voor handelsverkeer naar Antwerpen.
Als de zoon van Frederik Hendrik, Willem II, overlijdt, wordt besloten dat er geen nieuwe
stadhouder komt: het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672).
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden gaat een belangrijke rol in Europa spelen.
De andere ‘spelers’ zijn Engeland (wil verdere ontwikkeling van de Engelse handel) en
Frankrijk (wil grotere macht in Europa). In Frankrijk heerst dan het absolutisme. Lodewijk
XIV is een absolute vorst (hij heeft zijn macht als koning van God gekregen en alleen God
kan oordelen over zijn handelen) en neemt alle beslissingen alleen. Lodewijk maakt zelf
de wetten.
Aan de lopende band sluiten de mogendheden onderling zogenaamde
evenwichtsverdragen, die ook even snel weer gebroken worden. Spanningen op zee
tussen Nederlandse en Engelse schepen leiden kort achter elkaar tot twee
handelsoorlogen. In de Tweede Engelse oorlog dwingt Michiel de Ruyter vrede af door
een Engelse vloot te vernietigen. Er komt een ruil van Nieuw-Nederland tegen Suriname.
Willem III wordt stadhouder als de Republiek bijna van de kaart lijkt te verdwijnen als er in
1672 een nieuwe Europese oorlog uitbreekt. Hollandse Waterlinie houdt Franse troepen
tegen tijdens het binnenvallen van verschillende provincies. Willem trouwt na de oorlog
met Mary Stuart en weet zich hierdoor met de troonopvolging van Engeland te bemoeien.
Engeland is geen bedreiging meer voor de Republiek en Frankrijk moet ook voorzichtiger
gaan ‘opereren’. Aan deze situatie komt in 1702 een einde als Willem III overlijdt zonder
troonopvolger.
6.2 een spin in een wereldhandels web
De republiek wordt het centrum van de handel in Europa en via de handelscompagnieën
ook in de wereld. Amsterdam wordt het centrum van de wereldhandel als de Antwerpse
beurs stil komt te liggen. Er is een groot verschil met Antwerpen en Amsterdam.
Amsterdammers slaan niet alleen hun goederen op in pakhuizen, maar zij zijn ook de
vrachtvaarders van Europa vervoeren opgeslagen goederen naar plaatsen waar maar
vraag is naar die goederen. Hollandse kooplieden beheersen met hun exportproducten de
handelsroute in Europa, waarbij Amsterdam de functie van de stapelmarkt vervult. (een
2
,plaats waar producten van over de hele wereld naartoe vervoerd werden om te worden
doorgevoerd of voor een bepaalde tijd te worden opgeslagen). De vraag naar allerlei
producten stimuleert de vestiging van nevenbedrijven voor de productie van zeildoek,
spijkers, ankers, scheepsbeschuit en touw.
Verreweg het belangrijkst is de Oostzeehandel. Hollandse schepen varen weg met; zout,
haring, wijn, laken en edelmetaal (geld) en komen terug met onder meer graan, hout,
pelzen, ijzer, vlas en hennep.
Belangrijk is ook de handel met Engeland: daar worden haring, zout specerijen en wijn
geruild tegen laken. Engelse koning wil delen van de zee voor de Hollanders afsluiten;
‘gesloten zee’. Vrachtvaarders varen verder naar Spanje en Portugal, waarvandaan zout,
wijn en graan gehaald worden en natuurlijk de producten uit Indië en uit Amerika. Ook als
Portugal wordt ingenomen door Spanje blijft de handel gewoon doorgaan onder valse vlag
of met valse Duitse vlaggen.
Vanaf 1590 varen Hollande schepen ook door de Straat van Gibraltar. Eerst naar Italië,
later ook naar Levant. Deze route wordt ook wel de Straatvaart genoemd. Amsterdam
(graanschuur van Europa) fungeert als de spin in het web. De stad groeit met als gevolg
dat de stad in de zeventiende eeuw drie keer moet uitbreiden. (Eerst de Herengracht, dan
de Keizersgracht en ten slotte de Prinsengracht). Zo is ook de Amsterdamse
grachtengordel ontstaan.
De bevolkingsgroei leidt tot een grotere vraag naar voedsel en om daaraan te voldoen,
beleggen de regenten-kooplieden in inpolderingen (de droogmakerijen). (Beemster,
Purmer, Wormer en Schermer). Een belangrijke rol speelt de molenbouwer Leeghwater.
Ook wordt veen afgegraven om turf (gedroogd veen) te winnen. De Hollanders willen
meer dan handel alleen in Europa en gaan zich richten op handel in de Oost (Azië) en
West (westkust van Afrika en Noord- en Zuid-Amerika).
In 1598 varen er al 22 schepen naar Indië. Reders richten compagnieën op die zich in
1602 aaneensluiten tot de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Het doel van
de VOC is handel drijven. VOC krijgt monopolie (als enige handel mogen drijven met en
binnen Azië) op het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de
Straat Magelheas Formeel staat de VOC onder de Staten-Generaal, maar de compagnie
krijgt grote bevoegdheden om zelf te handelen; het sluiten van verdragen, het bouwen
van forten, het plaatsen van garnizoenen en ambtenaren naar behoefte, waar nodig strijd
leveren met Portugezen, Spanjaarden en Engelzen en het aanstellen van bestuurders in
de Oost.
Zo wordt de VOC een territoriaal heerser, een kolonisator van gebieden in Oost-Indië. Het
VOC-bestuur in de Republiek wordt gevormd met 17 leden, de Heren XVII. De VOC is het
eerste bedrijf dat aandelen uitgeeft en ook de eerste multinational.
Verschillende schepen stranden in Australië doordat ze niet wisten wanneer ze hun koers
moesten wijzigen. De schepen namen namelijk een andere route om de ergste hitte te
ontlopen. De zuidkust van Australië wordt verkend, maar men zag geen heil in het nieuw
ontdekte land: het was dor en onvruchtbaar.
Veel interessanter blijkt het Aziatisch gebied en de VOC sticht daar handelskantoren. Via
deze handelskantoren vervoeren de VOC-schepen kruidnagel, nootmuskaat, kaneel, zijde,
porselein en thee naar Europa. In 1652 sticht Jan van Riebeeck een verversingsstation op
Kaap de Goede Hoop. Schepen op weg naar Indië kunnen hier groenten, fruit en vers
water inslaan om de vreselijke scheurbuikziekte voor te zijn. Die vreselijke ziekte heeft al
veel slachtoffers geëist. Uit dit station ontstaat een nederzetting op Afrika’s zuidpunt.
3
, In de mijnen en op de plantages van de West (het monopoliegebied van de Spanjaarden)
zijn arbeidskrachten nodig en die worden uit Afrika gehaald. Zo ontstaat de slavenhandel
tussen Afrika en Amerika. In 1621 wordt het besluit genomen om de West-Indische
Compagnie (WIC) op te richten. Deze krijgen een monopolie in afgeperkt gebied: de
oostkust van Amerika en de westkust van Afrika. Het WIC-bestuur bestaat uit 19 leden
(de Heren XIX)
Handel en kaapvaart blijken een synoniem. Maar na de Vrede van Münster is het met
deze kaapvaart afgelopen. De WIC gaat ook de strijd aan met Portugal. De WIC gaat
deelnemen aan de slavenhandel tussen Afrika en Amerika. In 1634 wordt Curaçao
veroverd, waar fort Amsterdam gebouwd wordt hier ontwikkelt nederzetting
Willemstad. In een oorlog met Engeland wordt Suriname door de Republiek veroverd en
als ze vrede sluiten in 1667 blijft dit in bezit van de Republiek in ruil voor Nieuw-
Nederland. Sindsdien houdt de WIC zich vooral bezig met de slavenhandel tussen Afrika
en Amerika en met de suikerteelt in Suriname. De opbrengsten voor de participanten in
de WIC steken mager af bij die van de aandeelhouders van de VOC.
6.3 een Gouden Eeuw
De tijd van regenten en vorsten wordt ook wel de Gouden Eeuw genoemd. Het is niet
alleen een tijd van economische bloei, maar ook een tijd van culturele bloei. Dat geld
voor de schilder- en beeldhouwkunst, de architectuur, de literatuur en onderwijs en
wetenschappen.
Na 1650 worden bestuur en handel steeds meer gescheiden. Dan gaan de regentengroep
een steeds meer gesloten groep van bestuurders vormen: een oligarchie.
Met de schilderkunst is Rembrandt van Rijn wereldberoemd geworden. Bijzondere
kunstwerken zijn de kaarten van de Amsterdamse boekdrukkersfamilie Blaue. De Blaue-
atlassen zijn in die tijd van wereldreizen zeer gevraagd.
De ontwikkeling van de architectuur wordt door de opdrachten van de stadsbesturen
gestimuleerd. Er wordt een nieuws stadshuis gebouwd met beeldhouwwerk van een
vrouw met een palmtak (teken van vrede) en de staf van Mercurius (teken van handel).
Vrede en handel zijn zaken waar stadsbestuur van Amsterdam hoogste prioriteit aan
geeft. Er worden verder nog nieuwe kerken gebouwd en een graftombe voor Willem van
Oranje.
In de literatuur is Joost van den Vondel de prins onder de dichters. De Statenbijbel is de
officiële Bijbelvertaling die op kosten van de Staten-Generaal in 1637 tot stand kwam en
van grote betekenis is geweest voor de Nederlandse taalontwikkeling.
Het onderwijs is per gewest geregeld. Lezen, schrijven en rekenen staan voorop, gevolgd
door goede manieren en de christelijke religie. Het magere salaris leidde tot bijbaantjes
als koster, voorzanger en brievenschrijver. De bekendste schoolmeester uit deze tijd is
Willem Bartjes, de ontwerper van een rekenmethode.
Naast de bloei op het gebied van kunsten kent de 17e eeuw een groot aantal
wetenschappers. Hugo de Groot: publiceert studie over hoe volken met elkaar om
moeten gaan. Spinoza: pleit onder meer voor vrijheid van meningsuiting. Er is veel
discussie over de rol van God in de wereld, gekoppeld aan de studie van de wereld door
middel van eigen waarneming (empirisme) en gebruik van het eigen verstand
(rationalisme).
Anthonie van Leeuwen: ontdekt kleine diertjes in water met een door hem verbeterde
microscoop en legt bacteriologie uit.
Christiaan Huygens: onderzoekt heelal met door hem verbeterde telescopen en
4
