Inhoudsopgave
Studietaak 0 ................................................................................................................................................... 2
Studietaak 1 ................................................................................................................................................... 4
Studietaak 2 ................................................................................................................................................. 17
Studietaak 3 ................................................................................................................................................. 25
Studietaak 4 ................................................................................................................................................. 30
Studietaak 5 ................................................................................................................................................. 35
Studietaak 6 ................................................................................................................................................. 41
Studietaak 7 ................................................................................................................................................. 51
Studietaak 8 ................................................................................................................................................. 60
Studietaak 9 ................................................................................................................................................. 66
,Studietaak 0
Wat is kennis?
Wetenschap wordt gezien als een middel om kennis te verkrijgen, wat meteen leidt tot de
vraag wat kennis eigenlijk precies is. Deze vraag wordt al sinds de Griekse oudheid
behandeld binnen de epistemologie, oftewel kennisleer. In de wetenschap wordt kennis
doorgaans gedefinieerd aan de hand van drie noodzakelijke kenmerken:
- Het moet een opvatting zijn.
- Deze opvatting moet waar zijn.
- Er moet een rechtvaardiging bestaan voor de opvatting.
Een voorbeeld: de opvatting 'er staat een paard in de wei' geldt als kennis als er
daadwerkelijk een paard staat (waarheid) en wanneer men goede redenen heeft voor die
opvatting, bijvoorbeeld omdat het paard daadwerkelijk gezien is (rechtvaardiging). Wanneer
een opvatting toevallig klopt, bijvoorbeeld door een willekeurige gok, telt deze niet als
kennis omdat het ontbreekt aan rechtvaardiging. Dit rechtvaardigingscriterium sluit
toevallige waarheden en ongefundeerde meningen uit van kennis.
Meningen onderscheiden zich van kennis doordat ze vaak een beperkte of geen
rechtvaardiging hebben en soms puur op persoonlijke voorkeuren berusten (bijvoorbeeld:
"Volkswagen is het beste automerk"). Een opvatting moet voldoende gerechtvaardigd zijn
om daadwerkelijk als kennis te gelden.
Twijfel en zoektocht
De filosoof Charles Sanders Peirce stelde in zijn artikel 'The fixation of belief' (1877) dat
mensen van nature zekerheid zoeken omdat twijfel hen een ongemakkelijk gevoel bezorgt.
Peirce onderscheidt vier methoden waarmee mensen omgaan met twijfel om tot
overtuigingen te komen:
1. Methode van volharden en vermijden: het bewust vermijden van informatie of
situaties die twijfel kunnen veroorzaken, waardoor bestaande overtuigingen intact
blijven. Bijvoorbeeld door interacties of informatiebronnen te vermijden die een
overtuiging tegenspreken.
2. Methode van autoriteit: overtuigingen baseren op uitspraken van deskundigen of
autoriteiten. Bijvoorbeeld vertrouwen op medische adviezen van artsen of instructies
van een monteur.
3. A-priori-methode: overtuigingen baseren op logische of intuïtief aantrekkelijke
argumenten of persoonlijke voorkeuren, zoals overtuigingen die prettig klinken of
aansluiten bij iemands opvattingen.
4. Wetenschappelijke methode: actief empirische (waarneembare) gegevens
verzamelen en onderzoeken om overtuigingen te toetsen aan de werkelijkheid. Dit
wordt door Peirce beschouwd als de beste methode om twijfel effectief te
verminderen.
Wetenschap als zoektocht naar kennis
In de moderne wetenschap wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen kennis,
beschreven door filosoof Gilbert Ryle als:
1. Weten dat (fundamenteel onderzoek): gericht op het systematisch beschrijven en
verklaren van fenomenen. Fundamenteel onderzoek probeert antwoorden te geven
2
, op vragen over hoe en waarom de werkelijkheid zo in elkaar zit. Bijvoorbeeld het
verklaren waarom bepaald gedrag optreedt.
2. Weten hoe (toegepast onderzoek): gericht op het oplossen van praktische
problemen of het ontwikkelen van technologieën en methoden. Bijvoorbeeld het
ontwikkelen van behandelingen voor ziekten of interventies om gedrag te
veranderen.
Deze twee vormen van onderzoek zijn niet volledig gescheiden, maar werken samen.
Fundamentele inzichten kunnen leiden tot praktische toepassingen en omgekeerd kunnen
toegepaste problemen aanleiding geven tot fundamentele vragen.
Bij de zoektocht naar kennis wordt gebruik gemaakt van bestaande wetenschappelijke
literatuur. Het kritisch beoordelen van bronnen is daarbij essentieel. De kwaliteit van
literatuur kan beoordeeld worden aan de hand van de zogenaamde CRAAP-criteria: Currency
(recentheid), Relevance (relevantie), Authority (autoriteit van de auteur), Accuracy
(nauwkeurigheid) en Purpose (doel van de bron).
Definities van wetenschap
Wetenschap is moeilijk eenduidig te definiëren, maar kenmerkt zich vooral door het gebruik
van systematische methoden en werkwijzen om kennis te vergaren. Een alledaagse definitie
van wetenschap stelt dat zij gebaseerd is op zintuiglijke waarneming en ervaringen
(empirisch). Dit empirische karakter dateert van de wetenschappelijke revolutie,
bijvoorbeeld toen Galileo Galilei waarnemingen gebruikte om het heliocentrische
wereldbeeld van Copernicus te ondersteunen.
Echter, wetenschap gaat verder dan alleen empirie; theorieën (ideeën, modellen) spelen
eveneens een cruciale rol. Wetenschap is daardoor een dynamisch samenspel tussen theorie
en empirie. Hoe deze twee precies op elkaar aansluiten en welke volgorde ze hebben, is
onderwerp van verdere discussie binnen de wetenschap.
Wetenschap: normatief versus descriptief
Een belangrijk onderscheid binnen wetenschap betreft het verschil tussen descriptieve
uitspraken ("wat is") en normatieve uitspraken ("wat wenselijk is").
- Descriptieve uitspraken beschrijven feiten of situaties zoals ze werkelijk zijn,
bijvoorbeeld "rokers leven korter".
- Normatieve uitspraken bevatten een waardeoordeel of advies, bijvoorbeeld "je moet
niet roken, want dat is ongezond".
Hoewel sommigen stellen dat wetenschap zich idealiter alleen moet bezighouden met
descriptieve uitspraken, vinden anderen dat wetenschap ook normatieve implicaties heeft.
Het is belangrijk om duidelijk te maken wanneer een uitspraak puur descriptief is en
wanneer er sprake is van een normatief oordeel, om zo helderheid en objectiviteit na te
streven.
3
, Studietaak 1
Wetenschappelijke revoluties
De vraag hoe mensen kennis kunnen verkrijgen over de wereld is al eeuwenoud en komt in
verschillende culturen terug. In de westerse traditie wordt deze vraag voor het eerst
expliciet gesteld door de oude Grieken rond 600 v.Chr., maar ook in de Chinese, Indiase en
mythologische tradities waren mensen hier al mee bezig. In dit hoofdstuk wordt de focus
gelegd op de westerse denktraditie.
De ontwikkeling van wetenschappelijk denken begint bij de Griekse filosofen zoals Plato en
Aristoteles, die een fundamentele discussie op gang brengen over hoe kennis tot stand
komt. Vervolgens stagneert de wetenschappelijke vooruitgang gedurende het Romeinse Rijk
en de middeleeuwen. In deze periode verschuift de aandacht van natuurverklaring naar
ethiek, recht en politiek, en wordt vooral geleund op de kennis van de Grieken. De
christelijke kerk neemt het denken van Aristoteles over en ontwikkelt het Aristotelisch-
Christelijke wereldbeeld, waarin de aarde het goddelijke middelpunt is en de mens
onderworpen is aan zonde en goddelijke orde. Wetenschap wordt hier ondergeschikt
gemaakt aan religie en morele richtlijnen.
Pas aan het einde van de middeleeuwen ontstaat een kentering. Kritische denkers bevrijden
zich geleidelijk van religieuze dogma’s, wat leidt tot een nieuwe manier van denken over de
werkelijkheid: de wetenschappelijke revolutie (circa 1500–1700). Deze periode luidt het
einde in van het traditionele wereldbeeld en vormt het begin van de moderne, empirisch en
rationeel gefundeerde wetenschap.
Een belangrijk kantelpunt binnen deze revolutie is het werk van Nicolaus Copernicus, die in
De Revolutionibus Orbium Coelestium (1543) het heliocentrisch model voorstelt. Hiermee
plaatst hij de zon in het centrum van het zonnestelsel, in tegenstelling tot het eeuwenoude
geocentrische model van Ptolemaeus. Deze verschuiving — waarbij de aarde en dus de mens
niet langer het middelpunt van het universum zijn — markeert een eerste grote stap in het
proces van demystificatie van de wereld.
Overzicht van de wetenschapsgeschiedenis
- ca. 600 v.Chr. – 200 v.Chr.: Griekse filosofie ontwikkelt de tegenstelling tussen
rationalisme en empirisme.
- ca. 200 v.Chr. – 500 n.Chr.: Romeinse filosofie richt zich op praktische zaken zoals
recht, politiek en ethiek.
- ca. 500 – 1500: Middeleeuwse theologie mengt geloof met antieke filosofie en
ondersteunt het kerkelijke wereldbeeld.
- ca. 1500 – 1700: De wetenschappelijke revolutie breekt met het oude wereldbeeld
en introduceert het mechanisme.
- ca. 1700 – 1800: De Verlichting benadrukt kritisch denken boven autoriteit en geloof.
- ca. 1800 – heden: In de moderne tijd groeit de wetenschap uit tot motor van de
industriële en digitale revolutie.
Na Copernicus worden Johannes Kepler en Galileo Galilei belangrijk, doordat zij het
heliocentrische wereldbeeld verder ondersteunen met wiskundige modellen en
nauwkeurige observaties. Uiteindelijk formuleert Isaac Newton in Principia Mathematica
4
Studietaak 0 ................................................................................................................................................... 2
Studietaak 1 ................................................................................................................................................... 4
Studietaak 2 ................................................................................................................................................. 17
Studietaak 3 ................................................................................................................................................. 25
Studietaak 4 ................................................................................................................................................. 30
Studietaak 5 ................................................................................................................................................. 35
Studietaak 6 ................................................................................................................................................. 41
Studietaak 7 ................................................................................................................................................. 51
Studietaak 8 ................................................................................................................................................. 60
Studietaak 9 ................................................................................................................................................. 66
,Studietaak 0
Wat is kennis?
Wetenschap wordt gezien als een middel om kennis te verkrijgen, wat meteen leidt tot de
vraag wat kennis eigenlijk precies is. Deze vraag wordt al sinds de Griekse oudheid
behandeld binnen de epistemologie, oftewel kennisleer. In de wetenschap wordt kennis
doorgaans gedefinieerd aan de hand van drie noodzakelijke kenmerken:
- Het moet een opvatting zijn.
- Deze opvatting moet waar zijn.
- Er moet een rechtvaardiging bestaan voor de opvatting.
Een voorbeeld: de opvatting 'er staat een paard in de wei' geldt als kennis als er
daadwerkelijk een paard staat (waarheid) en wanneer men goede redenen heeft voor die
opvatting, bijvoorbeeld omdat het paard daadwerkelijk gezien is (rechtvaardiging). Wanneer
een opvatting toevallig klopt, bijvoorbeeld door een willekeurige gok, telt deze niet als
kennis omdat het ontbreekt aan rechtvaardiging. Dit rechtvaardigingscriterium sluit
toevallige waarheden en ongefundeerde meningen uit van kennis.
Meningen onderscheiden zich van kennis doordat ze vaak een beperkte of geen
rechtvaardiging hebben en soms puur op persoonlijke voorkeuren berusten (bijvoorbeeld:
"Volkswagen is het beste automerk"). Een opvatting moet voldoende gerechtvaardigd zijn
om daadwerkelijk als kennis te gelden.
Twijfel en zoektocht
De filosoof Charles Sanders Peirce stelde in zijn artikel 'The fixation of belief' (1877) dat
mensen van nature zekerheid zoeken omdat twijfel hen een ongemakkelijk gevoel bezorgt.
Peirce onderscheidt vier methoden waarmee mensen omgaan met twijfel om tot
overtuigingen te komen:
1. Methode van volharden en vermijden: het bewust vermijden van informatie of
situaties die twijfel kunnen veroorzaken, waardoor bestaande overtuigingen intact
blijven. Bijvoorbeeld door interacties of informatiebronnen te vermijden die een
overtuiging tegenspreken.
2. Methode van autoriteit: overtuigingen baseren op uitspraken van deskundigen of
autoriteiten. Bijvoorbeeld vertrouwen op medische adviezen van artsen of instructies
van een monteur.
3. A-priori-methode: overtuigingen baseren op logische of intuïtief aantrekkelijke
argumenten of persoonlijke voorkeuren, zoals overtuigingen die prettig klinken of
aansluiten bij iemands opvattingen.
4. Wetenschappelijke methode: actief empirische (waarneembare) gegevens
verzamelen en onderzoeken om overtuigingen te toetsen aan de werkelijkheid. Dit
wordt door Peirce beschouwd als de beste methode om twijfel effectief te
verminderen.
Wetenschap als zoektocht naar kennis
In de moderne wetenschap wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen kennis,
beschreven door filosoof Gilbert Ryle als:
1. Weten dat (fundamenteel onderzoek): gericht op het systematisch beschrijven en
verklaren van fenomenen. Fundamenteel onderzoek probeert antwoorden te geven
2
, op vragen over hoe en waarom de werkelijkheid zo in elkaar zit. Bijvoorbeeld het
verklaren waarom bepaald gedrag optreedt.
2. Weten hoe (toegepast onderzoek): gericht op het oplossen van praktische
problemen of het ontwikkelen van technologieën en methoden. Bijvoorbeeld het
ontwikkelen van behandelingen voor ziekten of interventies om gedrag te
veranderen.
Deze twee vormen van onderzoek zijn niet volledig gescheiden, maar werken samen.
Fundamentele inzichten kunnen leiden tot praktische toepassingen en omgekeerd kunnen
toegepaste problemen aanleiding geven tot fundamentele vragen.
Bij de zoektocht naar kennis wordt gebruik gemaakt van bestaande wetenschappelijke
literatuur. Het kritisch beoordelen van bronnen is daarbij essentieel. De kwaliteit van
literatuur kan beoordeeld worden aan de hand van de zogenaamde CRAAP-criteria: Currency
(recentheid), Relevance (relevantie), Authority (autoriteit van de auteur), Accuracy
(nauwkeurigheid) en Purpose (doel van de bron).
Definities van wetenschap
Wetenschap is moeilijk eenduidig te definiëren, maar kenmerkt zich vooral door het gebruik
van systematische methoden en werkwijzen om kennis te vergaren. Een alledaagse definitie
van wetenschap stelt dat zij gebaseerd is op zintuiglijke waarneming en ervaringen
(empirisch). Dit empirische karakter dateert van de wetenschappelijke revolutie,
bijvoorbeeld toen Galileo Galilei waarnemingen gebruikte om het heliocentrische
wereldbeeld van Copernicus te ondersteunen.
Echter, wetenschap gaat verder dan alleen empirie; theorieën (ideeën, modellen) spelen
eveneens een cruciale rol. Wetenschap is daardoor een dynamisch samenspel tussen theorie
en empirie. Hoe deze twee precies op elkaar aansluiten en welke volgorde ze hebben, is
onderwerp van verdere discussie binnen de wetenschap.
Wetenschap: normatief versus descriptief
Een belangrijk onderscheid binnen wetenschap betreft het verschil tussen descriptieve
uitspraken ("wat is") en normatieve uitspraken ("wat wenselijk is").
- Descriptieve uitspraken beschrijven feiten of situaties zoals ze werkelijk zijn,
bijvoorbeeld "rokers leven korter".
- Normatieve uitspraken bevatten een waardeoordeel of advies, bijvoorbeeld "je moet
niet roken, want dat is ongezond".
Hoewel sommigen stellen dat wetenschap zich idealiter alleen moet bezighouden met
descriptieve uitspraken, vinden anderen dat wetenschap ook normatieve implicaties heeft.
Het is belangrijk om duidelijk te maken wanneer een uitspraak puur descriptief is en
wanneer er sprake is van een normatief oordeel, om zo helderheid en objectiviteit na te
streven.
3
, Studietaak 1
Wetenschappelijke revoluties
De vraag hoe mensen kennis kunnen verkrijgen over de wereld is al eeuwenoud en komt in
verschillende culturen terug. In de westerse traditie wordt deze vraag voor het eerst
expliciet gesteld door de oude Grieken rond 600 v.Chr., maar ook in de Chinese, Indiase en
mythologische tradities waren mensen hier al mee bezig. In dit hoofdstuk wordt de focus
gelegd op de westerse denktraditie.
De ontwikkeling van wetenschappelijk denken begint bij de Griekse filosofen zoals Plato en
Aristoteles, die een fundamentele discussie op gang brengen over hoe kennis tot stand
komt. Vervolgens stagneert de wetenschappelijke vooruitgang gedurende het Romeinse Rijk
en de middeleeuwen. In deze periode verschuift de aandacht van natuurverklaring naar
ethiek, recht en politiek, en wordt vooral geleund op de kennis van de Grieken. De
christelijke kerk neemt het denken van Aristoteles over en ontwikkelt het Aristotelisch-
Christelijke wereldbeeld, waarin de aarde het goddelijke middelpunt is en de mens
onderworpen is aan zonde en goddelijke orde. Wetenschap wordt hier ondergeschikt
gemaakt aan religie en morele richtlijnen.
Pas aan het einde van de middeleeuwen ontstaat een kentering. Kritische denkers bevrijden
zich geleidelijk van religieuze dogma’s, wat leidt tot een nieuwe manier van denken over de
werkelijkheid: de wetenschappelijke revolutie (circa 1500–1700). Deze periode luidt het
einde in van het traditionele wereldbeeld en vormt het begin van de moderne, empirisch en
rationeel gefundeerde wetenschap.
Een belangrijk kantelpunt binnen deze revolutie is het werk van Nicolaus Copernicus, die in
De Revolutionibus Orbium Coelestium (1543) het heliocentrisch model voorstelt. Hiermee
plaatst hij de zon in het centrum van het zonnestelsel, in tegenstelling tot het eeuwenoude
geocentrische model van Ptolemaeus. Deze verschuiving — waarbij de aarde en dus de mens
niet langer het middelpunt van het universum zijn — markeert een eerste grote stap in het
proces van demystificatie van de wereld.
Overzicht van de wetenschapsgeschiedenis
- ca. 600 v.Chr. – 200 v.Chr.: Griekse filosofie ontwikkelt de tegenstelling tussen
rationalisme en empirisme.
- ca. 200 v.Chr. – 500 n.Chr.: Romeinse filosofie richt zich op praktische zaken zoals
recht, politiek en ethiek.
- ca. 500 – 1500: Middeleeuwse theologie mengt geloof met antieke filosofie en
ondersteunt het kerkelijke wereldbeeld.
- ca. 1500 – 1700: De wetenschappelijke revolutie breekt met het oude wereldbeeld
en introduceert het mechanisme.
- ca. 1700 – 1800: De Verlichting benadrukt kritisch denken boven autoriteit en geloof.
- ca. 1800 – heden: In de moderne tijd groeit de wetenschap uit tot motor van de
industriële en digitale revolutie.
Na Copernicus worden Johannes Kepler en Galileo Galilei belangrijk, doordat zij het
heliocentrische wereldbeeld verder ondersteunen met wiskundige modellen en
nauwkeurige observaties. Uiteindelijk formuleert Isaac Newton in Principia Mathematica
4
