Les 1: Overgewicht
Inleiding
Overgewicht is in de westerse wereld een groeiend probleem en heeft epidemische
proporties aangenomen. Sommige wetenschappers spreken zelfs van 'globesitas'
vanwege het wereldwijde karakter. Overgewicht ontstaat vaak door een complex
samenspel van meerdere factoren en is zelden het gevolg van één enkel defect in het
lichaam.
Feiten en cijfers
• Prevalentie in Nederland: In 2021 had 50,1% van de volwassenen overgewicht
en 14,7% obesitas. Dit is een sterke stijging ten opzichte van 1981, toen slechts
33% van de volwassenen overgewicht had. Overgewicht komt vaker voor bij
mannen, terwijl obesitas meer voorkomt bij vrouwen.
• Kinderen: Ongeveer 13,2% van de kinderen (4-17 jaar) heeft overgewicht,
waarvan 2,1% obesitas. Oudere kinderen (12-17 jaar) hebben vaker overgewicht
dan jongere kinderen.
• Opleidingsniveau: Mensen met een lagere opleiding hebben vaker overgewicht
en obesitas dan hoger opgeleiden. Dit wordt toegeschreven aan minder kennis
over voeding en een minder bewuste levensstijl.
Vaststellen van overgewicht
Overgewicht wordt bepaald door het lichaamsgewicht in relatie tot de lichaamslengte,
evenals de hoeveelheid lichaamsvet. De drie belangrijkste methoden zijn:
1. Body Mass Index (BMI):
a. Formule: Gewicht (kg) ÷ (Lengte (m) x Lengte (m))
b. BMI-waarden:
i. Gezond gewicht: 18,5-24,9
ii. Overgewicht: 25-29,9
iii. Obesitas: >30
c. Beperkingen: BMI houdt geen rekening met spiermassa, waardoor
bijvoorbeeld sporters met veel spiermassa een 'te hoge' BMI kunnen
hebben.
, 2. Tailleomvang:
Vet rondom de buik verhoogt de gezondheidsrisico's.
a. Gezonde waarden:
i. Mannen: 79-94 cm (overgewicht: 94-102 cm, obesitas: >102 cm).
ii. Vrouwen: 68-80 cm (overgewicht: 80-88 cm, obesitas: >88 cm).
3. Vetpercentage:
Dit wordt vaak gemeten met een weegschaal of huidplooimeter. De huidplooien worden
op 4 plekken gemeten: Bicipitaal, Tricipitaal, Subscapulair (schouderblad) en Supra-
iliacaal (heup).
a. Voor mannen (20-39 jaar) -> Normaal: 8-20%.
b. Voor vrouwen (20-39 jaar) -> Normaal: 21-33%.
Oorzaken van overgewicht
Overgewicht ontstaat meestal door een positieve energiebalans, waarbij meer
calorieën worden opgenomen dan verbrand. De oorzaken kunnen grofweg in drie
categorieën worden verdeeld:
1. Te hoge energie-inname:
a. Voeding: Gemakkelijke, calorierijke voeding zoals fastfood, frisdranken
en kant-en-klaarmaaltijden.
b. Gedrag: Eetgewoonten zoals snacken bij televisie kijken of eten als troost
dragen bij aan een te hoge calorie-inname.
2. Afgenomen energieverbruik:
a. Veel mensen bewegen te weinig (zittende levensstijl). Zelfs regelmatig
sporten compenseert vaak niet voor het dagelijkse gebrek aan beweging.
b. Lichaamsactiviteit en spiermassa spelen een cruciale rol in het
basaalmetabolisme. Minder spiermassa -> lager energieverbruik.
3. Andere factoren:
a. Stress en slaaptekort: Stress verhoogt cortisolniveaus, wat vetopslag
bevordert. Slaaptekort verstoort hormonen die honger en verzadiging
reguleren.
b. Leeftijd: Vanaf 30 jaar neemt spiermassa af, wat de stofwisseling
vertraagt.
c. Sociale factoren: Een ongezonde sociale omgeving kan leiden tot
slechte eetgewoonten.
, Risico’s van overgewicht
Overgewicht heeft ernstige gevolgen voor zowel de fysieke als mentale gezondheid,
evenals praktische gevolgen.
1. Fysieke aandoeningen:
a. Diabetes type 2: Vet rondom de buik verhoogt de kans op
insulineresistentie.
b. Hart- en vaatziekten: Overgewicht verhoogt bloeddruk en cholesterol,
wat het risico op hart- en vaatziekten vergroot.
c. Gewrichtsproblemen: Overgewicht belast gewrichten en verhoogt de
kans op artrose.
d. Ademhalingsproblemen: Overgewicht kan slaapapneu en
kortademigheid veroorzaken.
e. Kanker: Er is een verhoogd risico op borst-, darm-, en nierkanker bij
mensen met obesitas.
2. Psychische en sociale problemen:
a. Negatief zelfbeeld, depressie, en eenzaamheid komen vaak voor.
b. Overgewicht kan sociale stigma's met zich meebrengen, zoals het idee
dat dikke mensen lui zijn.
3. Praktische gevolgen:
a. Problemen bij kleding kopen, reizen, daten of solliciteren.
b. Beperkingen in het dagelijks leven, zoals moeite met bewegen.
Aanpak van overgewicht
Overgewicht vraagt om een holistische aanpak die meer omvat dan alleen
dieetmaatregelen. Het veranderen van gedrag en gewoonten is cruciaal. Slechte
voedingskeuzes, een gebrek aan beweging en conditionering (zoals troosteten) moeten
worden aangepakt.
Inleiding
Overgewicht is in de westerse wereld een groeiend probleem en heeft epidemische
proporties aangenomen. Sommige wetenschappers spreken zelfs van 'globesitas'
vanwege het wereldwijde karakter. Overgewicht ontstaat vaak door een complex
samenspel van meerdere factoren en is zelden het gevolg van één enkel defect in het
lichaam.
Feiten en cijfers
• Prevalentie in Nederland: In 2021 had 50,1% van de volwassenen overgewicht
en 14,7% obesitas. Dit is een sterke stijging ten opzichte van 1981, toen slechts
33% van de volwassenen overgewicht had. Overgewicht komt vaker voor bij
mannen, terwijl obesitas meer voorkomt bij vrouwen.
• Kinderen: Ongeveer 13,2% van de kinderen (4-17 jaar) heeft overgewicht,
waarvan 2,1% obesitas. Oudere kinderen (12-17 jaar) hebben vaker overgewicht
dan jongere kinderen.
• Opleidingsniveau: Mensen met een lagere opleiding hebben vaker overgewicht
en obesitas dan hoger opgeleiden. Dit wordt toegeschreven aan minder kennis
over voeding en een minder bewuste levensstijl.
Vaststellen van overgewicht
Overgewicht wordt bepaald door het lichaamsgewicht in relatie tot de lichaamslengte,
evenals de hoeveelheid lichaamsvet. De drie belangrijkste methoden zijn:
1. Body Mass Index (BMI):
a. Formule: Gewicht (kg) ÷ (Lengte (m) x Lengte (m))
b. BMI-waarden:
i. Gezond gewicht: 18,5-24,9
ii. Overgewicht: 25-29,9
iii. Obesitas: >30
c. Beperkingen: BMI houdt geen rekening met spiermassa, waardoor
bijvoorbeeld sporters met veel spiermassa een 'te hoge' BMI kunnen
hebben.
, 2. Tailleomvang:
Vet rondom de buik verhoogt de gezondheidsrisico's.
a. Gezonde waarden:
i. Mannen: 79-94 cm (overgewicht: 94-102 cm, obesitas: >102 cm).
ii. Vrouwen: 68-80 cm (overgewicht: 80-88 cm, obesitas: >88 cm).
3. Vetpercentage:
Dit wordt vaak gemeten met een weegschaal of huidplooimeter. De huidplooien worden
op 4 plekken gemeten: Bicipitaal, Tricipitaal, Subscapulair (schouderblad) en Supra-
iliacaal (heup).
a. Voor mannen (20-39 jaar) -> Normaal: 8-20%.
b. Voor vrouwen (20-39 jaar) -> Normaal: 21-33%.
Oorzaken van overgewicht
Overgewicht ontstaat meestal door een positieve energiebalans, waarbij meer
calorieën worden opgenomen dan verbrand. De oorzaken kunnen grofweg in drie
categorieën worden verdeeld:
1. Te hoge energie-inname:
a. Voeding: Gemakkelijke, calorierijke voeding zoals fastfood, frisdranken
en kant-en-klaarmaaltijden.
b. Gedrag: Eetgewoonten zoals snacken bij televisie kijken of eten als troost
dragen bij aan een te hoge calorie-inname.
2. Afgenomen energieverbruik:
a. Veel mensen bewegen te weinig (zittende levensstijl). Zelfs regelmatig
sporten compenseert vaak niet voor het dagelijkse gebrek aan beweging.
b. Lichaamsactiviteit en spiermassa spelen een cruciale rol in het
basaalmetabolisme. Minder spiermassa -> lager energieverbruik.
3. Andere factoren:
a. Stress en slaaptekort: Stress verhoogt cortisolniveaus, wat vetopslag
bevordert. Slaaptekort verstoort hormonen die honger en verzadiging
reguleren.
b. Leeftijd: Vanaf 30 jaar neemt spiermassa af, wat de stofwisseling
vertraagt.
c. Sociale factoren: Een ongezonde sociale omgeving kan leiden tot
slechte eetgewoonten.
, Risico’s van overgewicht
Overgewicht heeft ernstige gevolgen voor zowel de fysieke als mentale gezondheid,
evenals praktische gevolgen.
1. Fysieke aandoeningen:
a. Diabetes type 2: Vet rondom de buik verhoogt de kans op
insulineresistentie.
b. Hart- en vaatziekten: Overgewicht verhoogt bloeddruk en cholesterol,
wat het risico op hart- en vaatziekten vergroot.
c. Gewrichtsproblemen: Overgewicht belast gewrichten en verhoogt de
kans op artrose.
d. Ademhalingsproblemen: Overgewicht kan slaapapneu en
kortademigheid veroorzaken.
e. Kanker: Er is een verhoogd risico op borst-, darm-, en nierkanker bij
mensen met obesitas.
2. Psychische en sociale problemen:
a. Negatief zelfbeeld, depressie, en eenzaamheid komen vaak voor.
b. Overgewicht kan sociale stigma's met zich meebrengen, zoals het idee
dat dikke mensen lui zijn.
3. Praktische gevolgen:
a. Problemen bij kleding kopen, reizen, daten of solliciteren.
b. Beperkingen in het dagelijks leven, zoals moeite met bewegen.
Aanpak van overgewicht
Overgewicht vraagt om een holistische aanpak die meer omvat dan alleen
dieetmaatregelen. Het veranderen van gedrag en gewoonten is cruciaal. Slechte
voedingskeuzes, een gebrek aan beweging en conditionering (zoals troosteten) moeten
worden aangepakt.
