Historische
Context
Verlichtingsideeën en de
democratische revoluties
1650 – 1848
,4.1 Welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over de ideale
samenleving?
1640 – 1789
[ Jaartalverklaring ]
1640: Hier begint de Verlichting
1789: Hier eindigt ongeveer de Verlichting omdat dan de Franse Revolutie
begint
[ Beantwoording leidende vraag in een vogelvlucht]
1. Verlichte denkers publiceren ideeën over soevereiniteit, de relatie tussen
vorst en onderdanen, staat en burgers, vrijheid en gelijkheid. De inrichting
van de samenleving moet op de rede gebaseerd zijn {vb: Locke &
Rousseau}
2. De ontdekking en publicatie van natuurwetten stimuleren de discussie
over de invloed van God op het dagelijks leven. Hierbij worden ideeën
geformuleerd over religieuze tolerantie en scheiding van kerk en staat.
{vb: Spinoza & Voltaire}
[ Wetenschappelijke revolutie ]
Tijd van Regenten en Vorsten (17e eeuw) = wetenschappelijke revolutie.
1550 – 1650
Wereld & natuur onderzoeken met behulp van wetenschap
Voortgekomen uit:
1. Empirisme:
- De mens bouwt kennis op door middel van waarnemingen en
ervaring, zowel binnen als buiten zichzelf
2. Rationalisme:
- De rede is de enige bron van kennis
Deze stromingen werden niet geremd door de Bijbel of door het geloof.
[ De verlichting ]
Tijd van Pruiken en Revoluties (18e eeuw) = de Verlichting
De verlichting: nieuwe manier van denken over sociale verhoudingen,
politiek, economie en religie
Sprake van optimisme en geloof in vooruitgang
Natuurrechten: ieder mens is gelijk geboren en moet dus gelijk worden
behandeld
Traditie, bijgeloof, intolerantie & machtsmisbruik van de kerk en staat
kunnen niet meer (wilden een scheiding van kerk en staat)
Ideeën komen voort uit de tijd van de Humanisten & uit de
wetenschappelijke revolutie
Ideeën verspreiden zich snel via boeken en pamfletten
Hierin staan het empirisme en rationalisme centraal
Empirisme: hiermee stappen de verlichte denkers in de voetsporen van de
wetenschappers die de wetenschappelijke revolutie hebben veroorzaakt
(=continuïteit)
Rationalisme: dit in tegenstelling tot kennis die op openbaring en
traditie(religie) of die uitgaat van ervaring (=verandering)
, [ Absolutisme ]
Terwijl er sprake is van verlicht denken, zien we dat de macht van
verschillende Europese vorstenhuizen op politiek, economisch, militair en
religieus gebied juist verder wordt uitgebreid & gecentraliseerd
Voorbeeld: Franse koning Lodewijk XIV (14e, de zonnekoning),
veranderingen:
- Leger wordt hervormd tot een nationale garde, onder centraal bevel
- Via het mercantilisme deelt de overheid voortaan mee in de winst
- Religie wordt een staatsaangelegenheid; katholicisme wordt de
staatsgodsdienst en moet zorgen voor een eenheid
(einde Edict van Nantes veel hugenoten vluchten naar de
Republiek)
L’état c’est moi
Positief: centralisatiepolitiek zorgt voor efficiënter bestuur
Negatief: het excentrieke hofleven en de vele oorlogen kosten veel geld
[ Verlicht absolutisme ]
Monarchen die de verlichte ideeën wel overnemen maar het absolutisme
niet loslaten
Het algemeen belang van de onderdanen komt steeds meer naar voren
- Voelen zich verantwoordelijk voor het welzijn en de ontwikkeling van
hun onderdanen
- Onderwijs, rechtsgelijkheid en eenheid staan hoog
Voorbeelden van verlichte absolute vorsten:
1. Jozef II van Oostenrijk
2. Frederik de Grote van Pruisen
3. Catharina de Grote van Rusland (verlicht, modern vorst)
Catharina de Grote
Alles voor het volk, niks door het volk
- Grotere geloofsvrijheid
- afschaffing pijnbank
- landelijke vaccinatie tegen pokken
- stichting universiteiten en onderwijsinstellingen
- oprichting van een speciale commissie om een grondwet op te
stellen
[Gematigde verlichte denkers in de Republiek ]
Nieuwe manier van denken over religie leidt tot meningsverschillen
- Coornhert: ‘de invloed van het geloof op de maatschappij moet
minder zijn.’
- Stevin: ‘de maatschappij heeft een sterk geloof nodig om de
discipline onder het volk te handhaven en daarmee de
maatschappelijke orde te garanderen.’
[ Radicale verlichte denkers in de Republiek ]
Context
Verlichtingsideeën en de
democratische revoluties
1650 – 1848
,4.1 Welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over de ideale
samenleving?
1640 – 1789
[ Jaartalverklaring ]
1640: Hier begint de Verlichting
1789: Hier eindigt ongeveer de Verlichting omdat dan de Franse Revolutie
begint
[ Beantwoording leidende vraag in een vogelvlucht]
1. Verlichte denkers publiceren ideeën over soevereiniteit, de relatie tussen
vorst en onderdanen, staat en burgers, vrijheid en gelijkheid. De inrichting
van de samenleving moet op de rede gebaseerd zijn {vb: Locke &
Rousseau}
2. De ontdekking en publicatie van natuurwetten stimuleren de discussie
over de invloed van God op het dagelijks leven. Hierbij worden ideeën
geformuleerd over religieuze tolerantie en scheiding van kerk en staat.
{vb: Spinoza & Voltaire}
[ Wetenschappelijke revolutie ]
Tijd van Regenten en Vorsten (17e eeuw) = wetenschappelijke revolutie.
1550 – 1650
Wereld & natuur onderzoeken met behulp van wetenschap
Voortgekomen uit:
1. Empirisme:
- De mens bouwt kennis op door middel van waarnemingen en
ervaring, zowel binnen als buiten zichzelf
2. Rationalisme:
- De rede is de enige bron van kennis
Deze stromingen werden niet geremd door de Bijbel of door het geloof.
[ De verlichting ]
Tijd van Pruiken en Revoluties (18e eeuw) = de Verlichting
De verlichting: nieuwe manier van denken over sociale verhoudingen,
politiek, economie en religie
Sprake van optimisme en geloof in vooruitgang
Natuurrechten: ieder mens is gelijk geboren en moet dus gelijk worden
behandeld
Traditie, bijgeloof, intolerantie & machtsmisbruik van de kerk en staat
kunnen niet meer (wilden een scheiding van kerk en staat)
Ideeën komen voort uit de tijd van de Humanisten & uit de
wetenschappelijke revolutie
Ideeën verspreiden zich snel via boeken en pamfletten
Hierin staan het empirisme en rationalisme centraal
Empirisme: hiermee stappen de verlichte denkers in de voetsporen van de
wetenschappers die de wetenschappelijke revolutie hebben veroorzaakt
(=continuïteit)
Rationalisme: dit in tegenstelling tot kennis die op openbaring en
traditie(religie) of die uitgaat van ervaring (=verandering)
, [ Absolutisme ]
Terwijl er sprake is van verlicht denken, zien we dat de macht van
verschillende Europese vorstenhuizen op politiek, economisch, militair en
religieus gebied juist verder wordt uitgebreid & gecentraliseerd
Voorbeeld: Franse koning Lodewijk XIV (14e, de zonnekoning),
veranderingen:
- Leger wordt hervormd tot een nationale garde, onder centraal bevel
- Via het mercantilisme deelt de overheid voortaan mee in de winst
- Religie wordt een staatsaangelegenheid; katholicisme wordt de
staatsgodsdienst en moet zorgen voor een eenheid
(einde Edict van Nantes veel hugenoten vluchten naar de
Republiek)
L’état c’est moi
Positief: centralisatiepolitiek zorgt voor efficiënter bestuur
Negatief: het excentrieke hofleven en de vele oorlogen kosten veel geld
[ Verlicht absolutisme ]
Monarchen die de verlichte ideeën wel overnemen maar het absolutisme
niet loslaten
Het algemeen belang van de onderdanen komt steeds meer naar voren
- Voelen zich verantwoordelijk voor het welzijn en de ontwikkeling van
hun onderdanen
- Onderwijs, rechtsgelijkheid en eenheid staan hoog
Voorbeelden van verlichte absolute vorsten:
1. Jozef II van Oostenrijk
2. Frederik de Grote van Pruisen
3. Catharina de Grote van Rusland (verlicht, modern vorst)
Catharina de Grote
Alles voor het volk, niks door het volk
- Grotere geloofsvrijheid
- afschaffing pijnbank
- landelijke vaccinatie tegen pokken
- stichting universiteiten en onderwijsinstellingen
- oprichting van een speciale commissie om een grondwet op te
stellen
[Gematigde verlichte denkers in de Republiek ]
Nieuwe manier van denken over religie leidt tot meningsverschillen
- Coornhert: ‘de invloed van het geloof op de maatschappij moet
minder zijn.’
- Stevin: ‘de maatschappij heeft een sterk geloof nodig om de
discipline onder het volk te handhaven en daarmee de
maatschappelijke orde te garanderen.’
[ Radicale verlichte denkers in de Republiek ]
