Artikelen Preventie en Bestraffing
———————————————————————————————————————————
Week 1
Veiligheid in een laatmoderne cultuur
Marc Schuilenburg & Rene van Swaaningen
Inleiding
Liquid policy = een tsunami aan nieuwe wetten en maatregelen om criminaliteit en overlast te
bestrijden = beleid maken met de kraan open.
Drie zaken vallen hierbij op:
- Het wordt gekenmerkt door een voortdurende neiging om nieuwe wetgeving en maatregelen
te introduceren om de aanpak van criminaliteit of wanordelijkheden te versterken.
- Het beleid staat in het teken van een verruiming van reeds bestaande wetgeving en
maatregelen.
- Beide aspecten passen bij de sterk punitieve toon van het gevoerde beleid —> Het is klare
taal die duidelijk moet maken dat de dagen van het tolerante NL voorbij zijn en dat er geen
weg meer terug is.
De permanente stroom aan wetgeving en maatregelen, met een eenzijdige nadruk op straffen en
doorpakken, leidt tot tegenstrijdigheden:
- Zo loopt de sterk punitieve toon van het justitiebeleid uit de pas met de feitelijke verbetering
van de veiligheid in NL.
- Dus waarom zoveel geld uitgeven aan die nieuwe maatregelen, ze zijn niet alleen duur,
maar blijken in de werkelijkheid vaak ook ineffectief.
- De meeste winst is te halen uit preventie en niet uit repressieve maatregelen.
Het harde en strikte optreden van de overheid tegenover criminaliteit en overlast vormt een breuk
met de tolerante NL cultuur uit de jaren 1970 en begin 1980.
Het culturele element in het streven naar veiligheid
Cultuurbegrip = het ‚web‟, de context waarin aan sociale handelingen en praktijken betekenis
wordt gegeven.
We kunnen vanuit dit web verschillende draden trekken:
- De cultuur van angst = de burger is bang in een uiteindelijk heel veilige samenleving.
- Risicosamenleving en de daaruit voortvloeiende voorzorgcultuur = onze tijd staat niet
alleen in het teken van toegenomen welvaart, maar in een steeds vroeger stadium wordt ook
aan risicobeperking en regulering gedaan.
- Oude waarden en zekerheden hebben hun betekenis verloren, waardoor er een soort
laatmoderne anomie is ontstaan —> leidt ertoe dat we aan symbolische maatregelen en
ferme taal nieuwe zekerheden zijn gaan ontlenen.
- De dominantie van het economisch denken heeft alle andere maatschappelijke
waarden ondermijnd waardoor iedereen zijn eigen voordeel maximaliseert, naar het
idee dat de consumptiecultuur noodzakelijkerwijs tot buitensluitende tendenties leidt
—> niet consumerende mensen worden verbannen uit de samenleving (neoliberalisme).
- Neiging van beleidsmakers om de samenleving steeds uniformer te willen maken, met
de hardwerkende NL als archetypisch ijkpunt.
1 van 37
,In deze inleiding worden de draden weergegeven in een aantal politieke veranderingen van de
afgelopen drie decennia, die in hoge mate bepalend zijn geweest voor de ordening van de
samenleving. Enerzijds is dat het neoliberalisme, dat is gericht op marktwerking en
ondernemerschap, en anderzijds een neoconservatieve stroming, waarin het accent ligt op de
gemeenschap en een punitief populisme.
De neoliberale wending in de veiligheidscultuur
We benaderen het neoliberalisme hier als een hele specifieke manier om de samenleving via
veiligheid te besturen. Het gaat om een bestuursrationaliteit die zich kenmerkt door een eigen
manier van denken en doen.
De neoliberale manier van besturen heeft drie kenmerken:
- depolitisering van de democratie.
- desolidarisering van het veiligheidsvraagstuk.
- deregulering van de uitvoering van veiligheid.
Depolitisering van de democratie
Illustratief voor onze hedendaagse samenleving is dat allerlei fundamentele vraagstukken zijn
ontdaan van hun ideologische kanten —> daarmee zijn deze kwesties gedepolitiseerd.
- Bestuurlijk voordeel = er hoeft geen ideologische strijd meer te worden gevoerd over de
invulling van deze onderwerpen.
- Vereist in een dergelijke vorm van politiek is een vergaand relativisme.
- Postpolitiek = de situatie waarin tal van fundamentele vraagstukken worden opgeofferd aan
ogenschijnlijk neutrale en breed gedragen oplossingen, die langs de weg van
onderhandelingen en belangenbehartiging worden bereikt en aan de burger worden
gepresenteerd als een universele consensus.
- Consequentie = dat politieke partijen nog maar nauwelijks verschillen van elkaar —> echte
inhoudelijke verschillen zijn verdwenen —> iedereen spreekt ongeveer dezelfde taal.
- Deze ‚politiek zonder politiek‟ werkt volgens een ‚politiek van contract‟ —> een strategisch-
zakelijke onderhandeling waarbij het compromis centraal staat.
Desolidarisering van het veiligheidsvraagstuk
Met de depolitisering van de democratie gaat een desolidarisering van het veiligheidsvraagstuk
gepaard.
- De heersende ideologie is er een van krachtig optreden tegen geïsoleerde problemen van
specifieke groepen in de samenleving = de ijzeren vuist van het neoliberalisme die vastzit
aan de onzichtbare hand van het economisch systeem.
- In de sociologische onderzoekstraditie worden sociale en economische hervormingen gezien
als middel tot een vermindering van de criminaliteit.
- Dergelijke inzichten worden nu niet meer aantrekkelijk gevonden, wat blijkt uit het feit dat het
hedendaagse veiligheidsbeleid nog maar nauwelijks verbonden is met sociale vraagstukken
als werk en scholing.
- Willen benadrukken dat er steeds minder politieke verantwoordelijkheid wordt genomen voor
kwetsbare groepen in de samenleving.
- Hebben er toe bijgedragen dat de nieuwe criminologie van het dagelijks leven een
dominante plaats op de politieke agenda heeft gekregen.
- In de nieuwe beleidscriminologie zijn etniciteit en inkomen belangrijke factoren geworden.
Deregulering van de veiligheidszorg
De depolitisering van de democratie en de desolidarisering van de veiligheid worden verkocht met
de boodschap dat veiligheid meetbaar en beheersbaar en dus te managen is.
- Hierdoor wordt de uitvoering van het veiligheidsbeleid gereduceerd tot een verzameling van
technische beslissingen en schijnbaar neutrale procedures.
- Nauw hiermee verbonden is het feit dat het veiligheidsdenken wordt geframed in de
metafoor van de markt en het bedrijfsleven.
2 van 37
, - Consequentie = dat de effectiviteit en professionalisme de clichés van het nieuwe
beleidsdenken over veiligheid zijn geworden, net zo als het te pas en te onpas gebruiken
van het begrip sturen op output —> maar het halen van afgesproken aantal uit te reiken
boetes betekend nog niet dat de veiligheid is toegenomen (outcome).
- Het nieuwe publieke management, waarin gedacht wordt in termen van meetbare output,
gaat gepaard met deregulering, uitbesteding en privatisering.
- Het aanbieden van een breed palet aan publieke diensten past(e) in de traditie van de
verzorgingsstaat, maar vandaag de dag hebben deze collectieve voorzieningen grotendeels
plaats gemaakt voor private aanbieders —> ze worden vervangen door private beveiligers,
die toezicht en ordehandhaving juist als primaire taak hebben.
- Tegelijkertijd is een stimulans gegeven aan de uitvoering van klassieke politieachtige taken
door private partijen.
- De toenemende marktwerking op het gebied van veiligheid wordt versterkt doordat de
overheid deelneemt aan tal van publiek-private veiligheidsassemblages.
De neoconservatieve wending in de veiligheidscultuur
De neoconservatieve manier van ordenen gaat gepaard met een eigen arsenaal aan procedures,
analyses en reflecties, berekeningen en tactieken.
Twee kenmerken van de neoconservatieve manier van besturen via veiligheid:
- Ressentiment.
- Punitief populisme.
Ressentiment
De neoconservatieve ondertoom is geworteld in de eerder aangehaalde cultuur van angst. Deze
angst gaat gepaard met een ressentiment tegen de generatie van de jaren 1960 die niets minder
dan de beschaving te grabbel zou hebben gegooid en alles van waarde zou hebben afgebroken.
Het aangesproken ressentiment vindt zijn weg langs twee vormen van populisme die nauw in het
verlengde van elkaar liggen:
- Het protestkarakter van het populisme —> de elite weten niet wat er in het echte leven
gebeurd —> deze diepe afkeer van de gevestigde orde gaat vergezeld van een pleidooi voor
een meer directe democratische besluitvorming.
- Het ressentiment verzamelt zich in een strijd om identiteit —> beeld van een homogeen volk
met vaste kenmerken en een herkenbare wil vormt de bron van indentiteit.
• Het stelt ons in staat om onszelf als eenheid of een collectief op te vatten en anderen als
buitenstaanders te zien = nieuwe communitarisme.
• Het biedt (schijn)zekerheid in een onzekere wereld en voegt een warme component toe
aan het kille marktdenken van neoliberalen.
Een van de meest opvallende aspecten van de hierboven besproken gedachtegang is de
onverenigbare boodschappen waarmee het gepaard gaat.
- Zo kenmerkt het populisme zich door een vijandigheid tegenover de overheid en het
politieke bedrijf —> maar er wordt wel gepleit voor simpele en concrete oplossingen voor de
problemen, hiervoor is echter wel een politieke besluitvorming nodig.
- Er wordt gesproken uit naam van het volk, maar tegelijkertijd worden allerlei groepen van dat
volk uitgesloten.
Punitief populisme
Sterk aanwezig in de neoconservatieve bestuursrationaliteit is een punitief populisme, dat door
Garland (2001) wordt getypeerd als ‚acting out‟, en waarin orde en tucht de centrale waarden zijn.
- De laatste drie decennia hebben we gezien hoe een punitief populisme invloed begon te
krijgen in NL ten koste van nuchterder beschouwingen over wat met preventieve
maatregelen kan worden bereikt.
3 van 37
———————————————————————————————————————————
Week 1
Veiligheid in een laatmoderne cultuur
Marc Schuilenburg & Rene van Swaaningen
Inleiding
Liquid policy = een tsunami aan nieuwe wetten en maatregelen om criminaliteit en overlast te
bestrijden = beleid maken met de kraan open.
Drie zaken vallen hierbij op:
- Het wordt gekenmerkt door een voortdurende neiging om nieuwe wetgeving en maatregelen
te introduceren om de aanpak van criminaliteit of wanordelijkheden te versterken.
- Het beleid staat in het teken van een verruiming van reeds bestaande wetgeving en
maatregelen.
- Beide aspecten passen bij de sterk punitieve toon van het gevoerde beleid —> Het is klare
taal die duidelijk moet maken dat de dagen van het tolerante NL voorbij zijn en dat er geen
weg meer terug is.
De permanente stroom aan wetgeving en maatregelen, met een eenzijdige nadruk op straffen en
doorpakken, leidt tot tegenstrijdigheden:
- Zo loopt de sterk punitieve toon van het justitiebeleid uit de pas met de feitelijke verbetering
van de veiligheid in NL.
- Dus waarom zoveel geld uitgeven aan die nieuwe maatregelen, ze zijn niet alleen duur,
maar blijken in de werkelijkheid vaak ook ineffectief.
- De meeste winst is te halen uit preventie en niet uit repressieve maatregelen.
Het harde en strikte optreden van de overheid tegenover criminaliteit en overlast vormt een breuk
met de tolerante NL cultuur uit de jaren 1970 en begin 1980.
Het culturele element in het streven naar veiligheid
Cultuurbegrip = het ‚web‟, de context waarin aan sociale handelingen en praktijken betekenis
wordt gegeven.
We kunnen vanuit dit web verschillende draden trekken:
- De cultuur van angst = de burger is bang in een uiteindelijk heel veilige samenleving.
- Risicosamenleving en de daaruit voortvloeiende voorzorgcultuur = onze tijd staat niet
alleen in het teken van toegenomen welvaart, maar in een steeds vroeger stadium wordt ook
aan risicobeperking en regulering gedaan.
- Oude waarden en zekerheden hebben hun betekenis verloren, waardoor er een soort
laatmoderne anomie is ontstaan —> leidt ertoe dat we aan symbolische maatregelen en
ferme taal nieuwe zekerheden zijn gaan ontlenen.
- De dominantie van het economisch denken heeft alle andere maatschappelijke
waarden ondermijnd waardoor iedereen zijn eigen voordeel maximaliseert, naar het
idee dat de consumptiecultuur noodzakelijkerwijs tot buitensluitende tendenties leidt
—> niet consumerende mensen worden verbannen uit de samenleving (neoliberalisme).
- Neiging van beleidsmakers om de samenleving steeds uniformer te willen maken, met
de hardwerkende NL als archetypisch ijkpunt.
1 van 37
,In deze inleiding worden de draden weergegeven in een aantal politieke veranderingen van de
afgelopen drie decennia, die in hoge mate bepalend zijn geweest voor de ordening van de
samenleving. Enerzijds is dat het neoliberalisme, dat is gericht op marktwerking en
ondernemerschap, en anderzijds een neoconservatieve stroming, waarin het accent ligt op de
gemeenschap en een punitief populisme.
De neoliberale wending in de veiligheidscultuur
We benaderen het neoliberalisme hier als een hele specifieke manier om de samenleving via
veiligheid te besturen. Het gaat om een bestuursrationaliteit die zich kenmerkt door een eigen
manier van denken en doen.
De neoliberale manier van besturen heeft drie kenmerken:
- depolitisering van de democratie.
- desolidarisering van het veiligheidsvraagstuk.
- deregulering van de uitvoering van veiligheid.
Depolitisering van de democratie
Illustratief voor onze hedendaagse samenleving is dat allerlei fundamentele vraagstukken zijn
ontdaan van hun ideologische kanten —> daarmee zijn deze kwesties gedepolitiseerd.
- Bestuurlijk voordeel = er hoeft geen ideologische strijd meer te worden gevoerd over de
invulling van deze onderwerpen.
- Vereist in een dergelijke vorm van politiek is een vergaand relativisme.
- Postpolitiek = de situatie waarin tal van fundamentele vraagstukken worden opgeofferd aan
ogenschijnlijk neutrale en breed gedragen oplossingen, die langs de weg van
onderhandelingen en belangenbehartiging worden bereikt en aan de burger worden
gepresenteerd als een universele consensus.
- Consequentie = dat politieke partijen nog maar nauwelijks verschillen van elkaar —> echte
inhoudelijke verschillen zijn verdwenen —> iedereen spreekt ongeveer dezelfde taal.
- Deze ‚politiek zonder politiek‟ werkt volgens een ‚politiek van contract‟ —> een strategisch-
zakelijke onderhandeling waarbij het compromis centraal staat.
Desolidarisering van het veiligheidsvraagstuk
Met de depolitisering van de democratie gaat een desolidarisering van het veiligheidsvraagstuk
gepaard.
- De heersende ideologie is er een van krachtig optreden tegen geïsoleerde problemen van
specifieke groepen in de samenleving = de ijzeren vuist van het neoliberalisme die vastzit
aan de onzichtbare hand van het economisch systeem.
- In de sociologische onderzoekstraditie worden sociale en economische hervormingen gezien
als middel tot een vermindering van de criminaliteit.
- Dergelijke inzichten worden nu niet meer aantrekkelijk gevonden, wat blijkt uit het feit dat het
hedendaagse veiligheidsbeleid nog maar nauwelijks verbonden is met sociale vraagstukken
als werk en scholing.
- Willen benadrukken dat er steeds minder politieke verantwoordelijkheid wordt genomen voor
kwetsbare groepen in de samenleving.
- Hebben er toe bijgedragen dat de nieuwe criminologie van het dagelijks leven een
dominante plaats op de politieke agenda heeft gekregen.
- In de nieuwe beleidscriminologie zijn etniciteit en inkomen belangrijke factoren geworden.
Deregulering van de veiligheidszorg
De depolitisering van de democratie en de desolidarisering van de veiligheid worden verkocht met
de boodschap dat veiligheid meetbaar en beheersbaar en dus te managen is.
- Hierdoor wordt de uitvoering van het veiligheidsbeleid gereduceerd tot een verzameling van
technische beslissingen en schijnbaar neutrale procedures.
- Nauw hiermee verbonden is het feit dat het veiligheidsdenken wordt geframed in de
metafoor van de markt en het bedrijfsleven.
2 van 37
, - Consequentie = dat de effectiviteit en professionalisme de clichés van het nieuwe
beleidsdenken over veiligheid zijn geworden, net zo als het te pas en te onpas gebruiken
van het begrip sturen op output —> maar het halen van afgesproken aantal uit te reiken
boetes betekend nog niet dat de veiligheid is toegenomen (outcome).
- Het nieuwe publieke management, waarin gedacht wordt in termen van meetbare output,
gaat gepaard met deregulering, uitbesteding en privatisering.
- Het aanbieden van een breed palet aan publieke diensten past(e) in de traditie van de
verzorgingsstaat, maar vandaag de dag hebben deze collectieve voorzieningen grotendeels
plaats gemaakt voor private aanbieders —> ze worden vervangen door private beveiligers,
die toezicht en ordehandhaving juist als primaire taak hebben.
- Tegelijkertijd is een stimulans gegeven aan de uitvoering van klassieke politieachtige taken
door private partijen.
- De toenemende marktwerking op het gebied van veiligheid wordt versterkt doordat de
overheid deelneemt aan tal van publiek-private veiligheidsassemblages.
De neoconservatieve wending in de veiligheidscultuur
De neoconservatieve manier van ordenen gaat gepaard met een eigen arsenaal aan procedures,
analyses en reflecties, berekeningen en tactieken.
Twee kenmerken van de neoconservatieve manier van besturen via veiligheid:
- Ressentiment.
- Punitief populisme.
Ressentiment
De neoconservatieve ondertoom is geworteld in de eerder aangehaalde cultuur van angst. Deze
angst gaat gepaard met een ressentiment tegen de generatie van de jaren 1960 die niets minder
dan de beschaving te grabbel zou hebben gegooid en alles van waarde zou hebben afgebroken.
Het aangesproken ressentiment vindt zijn weg langs twee vormen van populisme die nauw in het
verlengde van elkaar liggen:
- Het protestkarakter van het populisme —> de elite weten niet wat er in het echte leven
gebeurd —> deze diepe afkeer van de gevestigde orde gaat vergezeld van een pleidooi voor
een meer directe democratische besluitvorming.
- Het ressentiment verzamelt zich in een strijd om identiteit —> beeld van een homogeen volk
met vaste kenmerken en een herkenbare wil vormt de bron van indentiteit.
• Het stelt ons in staat om onszelf als eenheid of een collectief op te vatten en anderen als
buitenstaanders te zien = nieuwe communitarisme.
• Het biedt (schijn)zekerheid in een onzekere wereld en voegt een warme component toe
aan het kille marktdenken van neoliberalen.
Een van de meest opvallende aspecten van de hierboven besproken gedachtegang is de
onverenigbare boodschappen waarmee het gepaard gaat.
- Zo kenmerkt het populisme zich door een vijandigheid tegenover de overheid en het
politieke bedrijf —> maar er wordt wel gepleit voor simpele en concrete oplossingen voor de
problemen, hiervoor is echter wel een politieke besluitvorming nodig.
- Er wordt gesproken uit naam van het volk, maar tegelijkertijd worden allerlei groepen van dat
volk uitgesloten.
Punitief populisme
Sterk aanwezig in de neoconservatieve bestuursrationaliteit is een punitief populisme, dat door
Garland (2001) wordt getypeerd als ‚acting out‟, en waarin orde en tucht de centrale waarden zijn.
- De laatste drie decennia hebben we gezien hoe een punitief populisme invloed begon te
krijgen in NL ten koste van nuchterder beschouwingen over wat met preventieve
maatregelen kan worden bereikt.
3 van 37
