Keu
KEUZECURSUS ONCOLOGIE
Hogeschool Utrecht
,Inhoudsopgave
Kanker Algemeen (Introductie) ............................................................................................................... 2
Dermatologische tumoren .................................................................................................................... 24
Mammacarcinomen .............................................................................................................................. 36
Gynaecologische tumoren..................................................................................................................... 50
Urogenitale tumoren ............................................................................................................................. 60
Hoofd-hals oncologie (KNO) .................................................................................................................. 71
Longtumoren ......................................................................................................................................... 93
Hematologie ........................................................................................................................................ 105
Neurologische tumoren....................................................................................................................... 112
Radiotherapie ...................................................................................................................................... 121
Verpleegkundige zorg bij chirurgie...................................................................................................... 133
Nieuwe bijwerkingen en toxiciteit ...................................................................................................... 140
Immunotherapie.................................................................................................................................. 143
Nieuwe bijwerkingen en toxiciteit ...................................................................................................... 153
Voeding bij kanker ............................................................................................................................... 155
Verpleegkundige zorg bij chemo: obstipatie, misselijkheid en braken bij de oncologische patiënt
(chemo) ............................................................................................................................................... 163
Pijn bij kanker ...................................................................................................................................... 186
Overleven na kanker ........................................................................................................................... 192
Oncologische wonden/ littekens ......................................................................................................... 199
Vroegtijdige zorgplanning (= advance care planning) ......................................................................... 207
Verpleegkundige zorg bij kinderen met kanker en kinderoncologie .................................................. 210
Laatste levensfase ............................................................................................................................... 215
Gesprek over seksualiteit .................................................................................................................... 219
Slecht nieuws gesprek ......................................................................................................................... 223
1
,Kanker Algemeen (Introductie)
Leerdoelen van de les
• De student kan de verschillen tussen goedaardige en kwaadaardige gezwellen benoemen.
• De student kan de stadiëringssystematiek toepassen (TNM classificatie).
• De student kan exogene en endogene factoren voor het risico op kanker benoemen.
• De student kan definiëren dat kanker een ziekte van de genen is.
• De student kan infiltratieve groei en metastasering van de ziekte kanker definiëren.
• De student kan de incidentie van de ziekte kanker in en buiten Nederland schetsen
• De student kan het globale ziekte traject (zorgpad) van patiënten met kanker beschrijven.
• De student kan verduidelijken waarom het aantal overlevers van de ziekte kanker stijgt
• De student kan benoemen wat de impact van de ziekte kanker is op de sterftecijfers.
• De student kan benoemen welke impact het aantal overlevers van de ziekte kanker op de
samenleving heeft.
Samenvatting Handboek oncologie
1.2 Geschiedenis van kanker
Sinds 2009 is kanker de eerste doodsoorzaak geworden in NL. 1 op de 3 mensen krijgt kanker en in
2010 zijn er ruim 42000 mensen overleden. Rond 1900 waren andere infectieziekten veel
bedreigender zoals tuberculose etc. toen deze ziekten werden overwonnen kwamen maligniteiten
meer op de voorgrond te staan. Het ontstaan van kanker neemt met de jaren toe, dit komt mede
doordat de gemiddelde leeftijd van de bevolking ook toeneemt.
Kanker kreeg zijn naam na een waarneming van de Griekse arts Hippocrates, meer dan 2300 jaar
geleden. Hij vond dat bloedvaten die zich uit een borstgezwel vertakken, op krabbenpoten lijken.
Daarom noemde hij de ziekte in het Grieks krab, en in het latijn Cancer.
Kanker kwam steeds beter in beeld en een betere behandeling sinds de uitvinding van de microscoop
ontstond. Sinds dien kwamen ze achter de opbouw van een kankercel en dat het ontstond door
‘misvorming’ van cellen. De behandeling was er op dat moment nog niet echt, alleen chirurgische
ingrepen. De eerste geslaagde behandelingen waren er pas eind 19e eeuw, door middel van
radiotherapie. Dit kwam door de ontdekking van radioactiviteit. Pas in de eerste en tweede
wereldoorlog bij gebruik van mosterdgas kwamen ze achter de effectiviteit van chemotherapie.
1.3 epidemiologie en etiologie
Het doel van de epidemiologie is de frequentie van het voorkomen van kanker te beschrijven en te
verklaren. Etiologie is de leer van ziekte en ziekteoorzaken. Door genetisch onderzoek is er kennis
gekomen over de ontwikkeling van diverse vormen van kanker en de ontwikkeling van een kankercel.
Er is duidelijk geworden over hoe ze zich gedragen in het lichaam.
Kanker ontstaat als gevolg van genetische verandering in lichaamscellen, die daardoor veranderen in
tumorcellen.
1.4 Preventie en het ontstaan van kanker
1.4.1 Preventie
- Primaire preventie: het voorkomen van het ontstaan van kanker
- Secundaire preventie: het zo vroeg mogelijk ontdekken van kanker en het geven van een
adequate behandeling
- Tertiaire preventie: gericht om de gevolgen van de aandoening te beperken en eventueel
een tweede tumor te voorkomen
2
, 1.4.2 Exogene factoren
- Roken: bij longcarcinomen in 90% t.g.v. roken. Ook is er een relatie met tumoren in het
hoofd-halsgebied en met kanker in de maag, lever, pancreas, blaas, nieren, huid en cervix
- Voeding: er is nog veel onduidelijk over de rol die voeding speelt bij kanker, wel is er
bewezen dat groente en fruit een beschermde rol spelen in het ontstaan van kanker. Het
verlaagt namelijk het risico op kanker in het hoofd-halsgebied, de oesophagus en de maag.
- Bewegen: het aandeel van te weinig bewegen bij het ontstaan van kanker is 3-4%. Er is een
verband tussen te weinig bewegen en het mammacarcinoom en colorectaalcarcinoom.
- Alcohol: bij veelvuldig en overmatig alcoholgebruik is er een verhoogd risico op verschillende
soorten kanker zoals in het hoofd-halsgebied. Matig gebruik is gunstig voor de preventie van
hart- en vaatziekten
- Zonnen: UV-straling is nodig voor vitamine D, maar het vergroot de kans op kanker.
- Overgewicht: het aandeel hiervan is 3-4x zo groot als altijd is aangenomen. De bijdrage ligt
nu rond de 7-8%. Dit verwacht het risico op het mammacarcinoom, cervixcarcinoom,
colorectaalcarcinoom, niercelcarcinoom en oesofaguscarcinoom.
- Ioniserende straling: het werkt niet alleen therapeutisch bij de behandeling van tumoren
maar het geeft ook een vergroot risico op maligniteiten zoals leukemie.
- Beroepsrisico: zoals buitenwerkers, teer, asbest en VPK met cytostatica en radioactiviteit
- Geneesmiddelen: van verschillende cytostatica is bekend dat ze na lange tijd een verhoogd
risico voor het ontstaan van nieuwe tumoren teweeg brengen.
- Infecties: het is belangrijk dat HPV een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van
cervixcarcinoom
- Milieu
1.4.3 Endogene factoren
Hormonale invloeden
Hormonen beïnvloeden de groei van veel weefsel en spelen een rol bij de groei van sommige
tumoren. Zoals oestrogeen bij het mammacarcinoom.
Genetische factoren
Een genetische afwijking kan ervoor zorgen dat een normale cel transformeert tot een tumorcel. Ook
kan het zijn dat er in de kiembaal al een genetische verandering (mutatie) aanwezig is dat leidt tot
een groter risico op het ontstaan van kanker.
Gevolg van andere ziekten
Van sommige ziekten is bekend dat ze later een verhoogde kans geven op het ontstaan van
maligniteiten, zoals:
- Na hepatitis of levercirrose (kans op hepatocellulair carcinoom (HCC))
- Met de ziekte van Crohn of colitis ulcerose (kans op ontstaan van tumor in de colon)
1.4.4 Chemopreventie
Dit is de toediening van geneesmiddelen aan bepaalde groepen personen (hoogrisico) met als doel
de ontwikkeling van kanker te remmen. Voor chemopreventie kan gebruik gemaakt worden van
natuurlijke, in voedingsmiddelen voorkomende stoffen of van synthetische middelen. De stoffen
kunnen verschillende werkingsmechanismen hebben zoals:
- De schade veroorzaakt door kankerverwekkende stoffen beperken
- De ontwikkeling van voorstadia van kanker tot kwaadaardige tumor tegengaan
1.5 Tumorgroei
Het lichaam bestaat uit verschillende structuren en elke structuur bestaat uit cellen die een
specifieke functie uitoefenen en die weefsel hebben. In veel organen wordt het afsterven van cellen
en de aanmaak van nieuwe cellen afgewisseld in een evenwichtssituatie.
3
KEUZECURSUS ONCOLOGIE
Hogeschool Utrecht
,Inhoudsopgave
Kanker Algemeen (Introductie) ............................................................................................................... 2
Dermatologische tumoren .................................................................................................................... 24
Mammacarcinomen .............................................................................................................................. 36
Gynaecologische tumoren..................................................................................................................... 50
Urogenitale tumoren ............................................................................................................................. 60
Hoofd-hals oncologie (KNO) .................................................................................................................. 71
Longtumoren ......................................................................................................................................... 93
Hematologie ........................................................................................................................................ 105
Neurologische tumoren....................................................................................................................... 112
Radiotherapie ...................................................................................................................................... 121
Verpleegkundige zorg bij chirurgie...................................................................................................... 133
Nieuwe bijwerkingen en toxiciteit ...................................................................................................... 140
Immunotherapie.................................................................................................................................. 143
Nieuwe bijwerkingen en toxiciteit ...................................................................................................... 153
Voeding bij kanker ............................................................................................................................... 155
Verpleegkundige zorg bij chemo: obstipatie, misselijkheid en braken bij de oncologische patiënt
(chemo) ............................................................................................................................................... 163
Pijn bij kanker ...................................................................................................................................... 186
Overleven na kanker ........................................................................................................................... 192
Oncologische wonden/ littekens ......................................................................................................... 199
Vroegtijdige zorgplanning (= advance care planning) ......................................................................... 207
Verpleegkundige zorg bij kinderen met kanker en kinderoncologie .................................................. 210
Laatste levensfase ............................................................................................................................... 215
Gesprek over seksualiteit .................................................................................................................... 219
Slecht nieuws gesprek ......................................................................................................................... 223
1
,Kanker Algemeen (Introductie)
Leerdoelen van de les
• De student kan de verschillen tussen goedaardige en kwaadaardige gezwellen benoemen.
• De student kan de stadiëringssystematiek toepassen (TNM classificatie).
• De student kan exogene en endogene factoren voor het risico op kanker benoemen.
• De student kan definiëren dat kanker een ziekte van de genen is.
• De student kan infiltratieve groei en metastasering van de ziekte kanker definiëren.
• De student kan de incidentie van de ziekte kanker in en buiten Nederland schetsen
• De student kan het globale ziekte traject (zorgpad) van patiënten met kanker beschrijven.
• De student kan verduidelijken waarom het aantal overlevers van de ziekte kanker stijgt
• De student kan benoemen wat de impact van de ziekte kanker is op de sterftecijfers.
• De student kan benoemen welke impact het aantal overlevers van de ziekte kanker op de
samenleving heeft.
Samenvatting Handboek oncologie
1.2 Geschiedenis van kanker
Sinds 2009 is kanker de eerste doodsoorzaak geworden in NL. 1 op de 3 mensen krijgt kanker en in
2010 zijn er ruim 42000 mensen overleden. Rond 1900 waren andere infectieziekten veel
bedreigender zoals tuberculose etc. toen deze ziekten werden overwonnen kwamen maligniteiten
meer op de voorgrond te staan. Het ontstaan van kanker neemt met de jaren toe, dit komt mede
doordat de gemiddelde leeftijd van de bevolking ook toeneemt.
Kanker kreeg zijn naam na een waarneming van de Griekse arts Hippocrates, meer dan 2300 jaar
geleden. Hij vond dat bloedvaten die zich uit een borstgezwel vertakken, op krabbenpoten lijken.
Daarom noemde hij de ziekte in het Grieks krab, en in het latijn Cancer.
Kanker kwam steeds beter in beeld en een betere behandeling sinds de uitvinding van de microscoop
ontstond. Sinds dien kwamen ze achter de opbouw van een kankercel en dat het ontstond door
‘misvorming’ van cellen. De behandeling was er op dat moment nog niet echt, alleen chirurgische
ingrepen. De eerste geslaagde behandelingen waren er pas eind 19e eeuw, door middel van
radiotherapie. Dit kwam door de ontdekking van radioactiviteit. Pas in de eerste en tweede
wereldoorlog bij gebruik van mosterdgas kwamen ze achter de effectiviteit van chemotherapie.
1.3 epidemiologie en etiologie
Het doel van de epidemiologie is de frequentie van het voorkomen van kanker te beschrijven en te
verklaren. Etiologie is de leer van ziekte en ziekteoorzaken. Door genetisch onderzoek is er kennis
gekomen over de ontwikkeling van diverse vormen van kanker en de ontwikkeling van een kankercel.
Er is duidelijk geworden over hoe ze zich gedragen in het lichaam.
Kanker ontstaat als gevolg van genetische verandering in lichaamscellen, die daardoor veranderen in
tumorcellen.
1.4 Preventie en het ontstaan van kanker
1.4.1 Preventie
- Primaire preventie: het voorkomen van het ontstaan van kanker
- Secundaire preventie: het zo vroeg mogelijk ontdekken van kanker en het geven van een
adequate behandeling
- Tertiaire preventie: gericht om de gevolgen van de aandoening te beperken en eventueel
een tweede tumor te voorkomen
2
, 1.4.2 Exogene factoren
- Roken: bij longcarcinomen in 90% t.g.v. roken. Ook is er een relatie met tumoren in het
hoofd-halsgebied en met kanker in de maag, lever, pancreas, blaas, nieren, huid en cervix
- Voeding: er is nog veel onduidelijk over de rol die voeding speelt bij kanker, wel is er
bewezen dat groente en fruit een beschermde rol spelen in het ontstaan van kanker. Het
verlaagt namelijk het risico op kanker in het hoofd-halsgebied, de oesophagus en de maag.
- Bewegen: het aandeel van te weinig bewegen bij het ontstaan van kanker is 3-4%. Er is een
verband tussen te weinig bewegen en het mammacarcinoom en colorectaalcarcinoom.
- Alcohol: bij veelvuldig en overmatig alcoholgebruik is er een verhoogd risico op verschillende
soorten kanker zoals in het hoofd-halsgebied. Matig gebruik is gunstig voor de preventie van
hart- en vaatziekten
- Zonnen: UV-straling is nodig voor vitamine D, maar het vergroot de kans op kanker.
- Overgewicht: het aandeel hiervan is 3-4x zo groot als altijd is aangenomen. De bijdrage ligt
nu rond de 7-8%. Dit verwacht het risico op het mammacarcinoom, cervixcarcinoom,
colorectaalcarcinoom, niercelcarcinoom en oesofaguscarcinoom.
- Ioniserende straling: het werkt niet alleen therapeutisch bij de behandeling van tumoren
maar het geeft ook een vergroot risico op maligniteiten zoals leukemie.
- Beroepsrisico: zoals buitenwerkers, teer, asbest en VPK met cytostatica en radioactiviteit
- Geneesmiddelen: van verschillende cytostatica is bekend dat ze na lange tijd een verhoogd
risico voor het ontstaan van nieuwe tumoren teweeg brengen.
- Infecties: het is belangrijk dat HPV een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van
cervixcarcinoom
- Milieu
1.4.3 Endogene factoren
Hormonale invloeden
Hormonen beïnvloeden de groei van veel weefsel en spelen een rol bij de groei van sommige
tumoren. Zoals oestrogeen bij het mammacarcinoom.
Genetische factoren
Een genetische afwijking kan ervoor zorgen dat een normale cel transformeert tot een tumorcel. Ook
kan het zijn dat er in de kiembaal al een genetische verandering (mutatie) aanwezig is dat leidt tot
een groter risico op het ontstaan van kanker.
Gevolg van andere ziekten
Van sommige ziekten is bekend dat ze later een verhoogde kans geven op het ontstaan van
maligniteiten, zoals:
- Na hepatitis of levercirrose (kans op hepatocellulair carcinoom (HCC))
- Met de ziekte van Crohn of colitis ulcerose (kans op ontstaan van tumor in de colon)
1.4.4 Chemopreventie
Dit is de toediening van geneesmiddelen aan bepaalde groepen personen (hoogrisico) met als doel
de ontwikkeling van kanker te remmen. Voor chemopreventie kan gebruik gemaakt worden van
natuurlijke, in voedingsmiddelen voorkomende stoffen of van synthetische middelen. De stoffen
kunnen verschillende werkingsmechanismen hebben zoals:
- De schade veroorzaakt door kankerverwekkende stoffen beperken
- De ontwikkeling van voorstadia van kanker tot kwaadaardige tumor tegengaan
1.5 Tumorgroei
Het lichaam bestaat uit verschillende structuren en elke structuur bestaat uit cellen die een
specifieke functie uitoefenen en die weefsel hebben. In veel organen wordt het afsterven van cellen
en de aanmaak van nieuwe cellen afgewisseld in een evenwichtssituatie.
3
