SAMENVATTING
Rechtsgeschiedenis
Semester 2.1, Blok 2
VAKOMSCHRIJVING
In deze cursus krijg je inzicht in de historische ontwikkeling van het recht in Europa.
Bijzondere aandacht zal worden besteed aan de rol van het Romeinse recht. Dit recht
ontstond rond het begin van onze jaartelling en werd in de zesde eeuw in opdracht
van keizer Justinianus vastgelegd in een omvangrijk wetboek, het Corpus Iuris
Civilis (letterlijk: het geheel van het voor burgers geldende recht). Dit wetboek werd
1
,in de elfde eeuw in Noord-Italië herontdekt en geleidelijk geherintroduceerd in de
rechtspraktijk van verschillende Europese landen. Deze zogeheten ‘receptie’ van het
Romeinse recht zou bijdragen aan de ontwikkeling van een gemeenschappelijke
Europese rechtscultuur, het ‘civil law.’ Kenmerkend voor het ‘civil law’ is dat het
recht is gecodificeerd, d.w.z. op schrift gesteld in door de overheid vastgestelde
algemene wetboeken die aanspraak maken op exclusieve gelding. Door verschillende
historische omstandigheden werd het Romeinse recht in Engeland op aanzienlijk
minder grote schaal gerecipieerd. Daar ontstond vanaf de 12e eeuw een andere
rechtsfamilie, namelijk die van het ‘common law’. Kenmerkend voor dit recht is juist
dat het on-gecodificeerd is gebleven: anders dan het continentale civil law wordt het
Engelse common law primair ontwikkeld door rechters, niet door de wetgever. De
beide rechtsfamilies – en in het bijzonder de in het ‘civil law’ geboren
codificatiegedachte – zijn in de loop der tijd over de wereld verbreid geraakt. Tijdens
de cursus zullen het ontstaan en de ontwikkeling van het civil law en common law, en
de verspreiding daarvan buiten Europa, chronologisch worden behandeld.
Daarnaast gaan we tijdens deze cursus in op een specifiek thema: de geschiedenis
van de democratische rechtsstaat. Een belangrijk aspect van de democratische
rechtsstaat is dat zowel burgers als de overheid zijn gebonden aan het recht. Deze
binding aan het recht voorkomt dat zij hun macht op een willekeurige wijze kunnen
uitoefenen. Belangrijke elementen van de democratische rechtsstaat zijn onder meer
het legaliteitsbeginsel, het principe van machtsverdeling (de trias politica),
onafhankelijke rechterlijke controle en de waarborging van (individuele)
grondrechten. De moderne theorie van de rechtsstaat is pas relatief laat in de
geschiedenis ontstaan, namelijk tijdens de burgerlijke revoluties van de achttiende
eeuw (de Amerikaanse en Franse revoluties van 1776 en 1789). Elementen van
rechtsstatelijk denken kunnen echter al worden aangetroffen in de rechtspraktijk en
rechtswetenschap van eerdere perioden. In deze cursus leer je hoe het denken over
de democratische rechtsstaat door de tijd heen is veranderd, van de Oudheid tot aan
de 20ste eeuw.
OPBOUW VAN HET VAK
De opbouw van het vak is als volgt: elke week staat de geschiedenis van het recht in
een bepaalde historische periode centraal. Bijvoorbeeld week 1 is gewijd aan het
Romeinse recht, week 2 aan het middeleeuwse recht enzovoort. Daarnaast worden
per week steeds één of meer elementen van de ‘democratische rechtsstaat’
behandeld. Bijvoorbeeld in week 1 gaat het onder meer over de vraag of de
Romeinse keizer gebonden was aan de wetten.
2
,Het algemene overzicht van de geschiedenis van het recht in Europa wordt gegeven
aan de hand van het boek van Tamar Herzog, A short history of European law. The
last two and a half millennia, Harvard University Press 2018. Zij verdeelt haar werk
onderin:
1. De Romeinse Oudheid: 500 voor Christus – 500 na Christus
a. Romeins recht
b. Het Christendom
2. De vroege Middeleeuwen: 500 na Christus -1000
a. Geen juristen?
b. Wereldlijke en kerkelijke macht
3. De late Middeleeuwen: 1000 - 1500
a. Een Europees ius commune
b. Een Engelse Common law
4. De Vroegmoderne tijd: 1500 - 1700
a. Crisis en herstel ius commune
b. Crisis en herstel common law
c. Het universeel geldende Europese recht: ius gentium
5. De Moderne tijd: 1700 - 1800
a. Noord-Amerika
b. Frankrijk
6. De negentiende eeuw:
a. Het universeel geldende Europese recht: codificaties
b. Het codificeren van het common law
Herzog sluit haar werk af met een epiloog, die centraal zal staan in week 7 van de
cursus.
De elementen van een democratische rechtsstaat zullen worden besproken aan de
hand vanhet boek van M.C. Burkens et al., Beginselen van de democratische
rechtsstaat: inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staats- en
bestuursrecht (9e druk), Deventer: Wolters Kluwer 2022. Dit boek is tevens verplichte
literatuur voor het vak Democratie en Rechtsstaat.
Burkens onderscheidt de volgende elementen van de democratische rechtsstaat:
- Natuurrecht
- Staat
- Maatschappelijk contract
- Legaliteitsbeginsel
- Machtsverdeling
- Rechterlijke controle
- Grondrechten
- Democratie
Elke week zullen er naast een inhoudelijk overzicht van het recht en de
rechtswetenschap in een historische periode (Oudheid, Middeleeuwen I-II,
Vroegmoderne tijd, Moderne tijd, negentiende eeuw) één of meer juridisch-
3
, historische bronnen worden gelezen. Aan de hand van deze bronnen zal worden
nagegaan hoe het denken over en de praktijk van de rechtsstaat in de betreffende
periode verschilden van moderne opvattingen over de democratische rechtsstaat.
Om de bronnen goed te kunnen analyseren, worden wekelijks ook korte
wetenschappelijke teksten voorgeschreven, bijv. fragmenten uit wetenschappelijke
artikelen, waarin de historische context van de bron wordt geschetst. Deze teksten
worden beschikbaar
gesteld via Canvas en maken deel uit van de verplichte literatuur (zie ook hieronder:
‘verplichte literatuur’). De Romeinse Oudheid: 500 voor Christus – 500 na Christus
Deze cursus Rechtsgeschiedenis bouwt voort op de vakken ‘Grondslagen van het
recht’ en ‘Inleiding Staats- en Bestuursrecht’, en het projectvak ‘Rechtsstaat en
democratie’ (B1) en bereidt studenten voor op de vakken ‘Rechtsfilosofie’ en
‘Fundamentele rechten’ (B3).
PERIODE ONDERWERP
1. DE ROMEINSE OUDHEID: 500 V.C- a. Romeins recht
500 N.C
b. Het Christendom
2. DE VROEGE MIDDELEEUWEN: 500
NA CHRISTUS - 1000
a. Geen juristen?
b. Wereldlijke en kerkelijke macht
3. DE LATE MIDDELEEUWEN: 1000 -
1500
a. Een Europees ius commune
b. Een Engelse Common law
4. DE VROEGMODERNE TIJD: 1500 -
1700
a. Crisis en herstel ius commune
b. Crisis en herstel common law
c. Het universeel geldende Europese
recht: ius gentium
5. DE MODERNE TIJD: 1700 - 1800
a. Noord-Amerika
b. Frankrijk
6. DE NEGENTIENDE EEUW
a. Het universeel geldende Europese
recht: codificaties
b. Het codificeren van het common
law
LEERDOELEN VAK
1. Na deze cursus kan de student:
- Beschrijven hoe het recht in Europa zich heeft ontwikkeld en welke rol juristen
en niet-juristen daarbij hebben gespeeld (20%);
- De ontwikkeling van het recht in Europa plaatsen tegen politieke, religieuze en
sociaal-culturele achtergronden (20%);
4
Rechtsgeschiedenis
Semester 2.1, Blok 2
VAKOMSCHRIJVING
In deze cursus krijg je inzicht in de historische ontwikkeling van het recht in Europa.
Bijzondere aandacht zal worden besteed aan de rol van het Romeinse recht. Dit recht
ontstond rond het begin van onze jaartelling en werd in de zesde eeuw in opdracht
van keizer Justinianus vastgelegd in een omvangrijk wetboek, het Corpus Iuris
Civilis (letterlijk: het geheel van het voor burgers geldende recht). Dit wetboek werd
1
,in de elfde eeuw in Noord-Italië herontdekt en geleidelijk geherintroduceerd in de
rechtspraktijk van verschillende Europese landen. Deze zogeheten ‘receptie’ van het
Romeinse recht zou bijdragen aan de ontwikkeling van een gemeenschappelijke
Europese rechtscultuur, het ‘civil law.’ Kenmerkend voor het ‘civil law’ is dat het
recht is gecodificeerd, d.w.z. op schrift gesteld in door de overheid vastgestelde
algemene wetboeken die aanspraak maken op exclusieve gelding. Door verschillende
historische omstandigheden werd het Romeinse recht in Engeland op aanzienlijk
minder grote schaal gerecipieerd. Daar ontstond vanaf de 12e eeuw een andere
rechtsfamilie, namelijk die van het ‘common law’. Kenmerkend voor dit recht is juist
dat het on-gecodificeerd is gebleven: anders dan het continentale civil law wordt het
Engelse common law primair ontwikkeld door rechters, niet door de wetgever. De
beide rechtsfamilies – en in het bijzonder de in het ‘civil law’ geboren
codificatiegedachte – zijn in de loop der tijd over de wereld verbreid geraakt. Tijdens
de cursus zullen het ontstaan en de ontwikkeling van het civil law en common law, en
de verspreiding daarvan buiten Europa, chronologisch worden behandeld.
Daarnaast gaan we tijdens deze cursus in op een specifiek thema: de geschiedenis
van de democratische rechtsstaat. Een belangrijk aspect van de democratische
rechtsstaat is dat zowel burgers als de overheid zijn gebonden aan het recht. Deze
binding aan het recht voorkomt dat zij hun macht op een willekeurige wijze kunnen
uitoefenen. Belangrijke elementen van de democratische rechtsstaat zijn onder meer
het legaliteitsbeginsel, het principe van machtsverdeling (de trias politica),
onafhankelijke rechterlijke controle en de waarborging van (individuele)
grondrechten. De moderne theorie van de rechtsstaat is pas relatief laat in de
geschiedenis ontstaan, namelijk tijdens de burgerlijke revoluties van de achttiende
eeuw (de Amerikaanse en Franse revoluties van 1776 en 1789). Elementen van
rechtsstatelijk denken kunnen echter al worden aangetroffen in de rechtspraktijk en
rechtswetenschap van eerdere perioden. In deze cursus leer je hoe het denken over
de democratische rechtsstaat door de tijd heen is veranderd, van de Oudheid tot aan
de 20ste eeuw.
OPBOUW VAN HET VAK
De opbouw van het vak is als volgt: elke week staat de geschiedenis van het recht in
een bepaalde historische periode centraal. Bijvoorbeeld week 1 is gewijd aan het
Romeinse recht, week 2 aan het middeleeuwse recht enzovoort. Daarnaast worden
per week steeds één of meer elementen van de ‘democratische rechtsstaat’
behandeld. Bijvoorbeeld in week 1 gaat het onder meer over de vraag of de
Romeinse keizer gebonden was aan de wetten.
2
,Het algemene overzicht van de geschiedenis van het recht in Europa wordt gegeven
aan de hand van het boek van Tamar Herzog, A short history of European law. The
last two and a half millennia, Harvard University Press 2018. Zij verdeelt haar werk
onderin:
1. De Romeinse Oudheid: 500 voor Christus – 500 na Christus
a. Romeins recht
b. Het Christendom
2. De vroege Middeleeuwen: 500 na Christus -1000
a. Geen juristen?
b. Wereldlijke en kerkelijke macht
3. De late Middeleeuwen: 1000 - 1500
a. Een Europees ius commune
b. Een Engelse Common law
4. De Vroegmoderne tijd: 1500 - 1700
a. Crisis en herstel ius commune
b. Crisis en herstel common law
c. Het universeel geldende Europese recht: ius gentium
5. De Moderne tijd: 1700 - 1800
a. Noord-Amerika
b. Frankrijk
6. De negentiende eeuw:
a. Het universeel geldende Europese recht: codificaties
b. Het codificeren van het common law
Herzog sluit haar werk af met een epiloog, die centraal zal staan in week 7 van de
cursus.
De elementen van een democratische rechtsstaat zullen worden besproken aan de
hand vanhet boek van M.C. Burkens et al., Beginselen van de democratische
rechtsstaat: inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staats- en
bestuursrecht (9e druk), Deventer: Wolters Kluwer 2022. Dit boek is tevens verplichte
literatuur voor het vak Democratie en Rechtsstaat.
Burkens onderscheidt de volgende elementen van de democratische rechtsstaat:
- Natuurrecht
- Staat
- Maatschappelijk contract
- Legaliteitsbeginsel
- Machtsverdeling
- Rechterlijke controle
- Grondrechten
- Democratie
Elke week zullen er naast een inhoudelijk overzicht van het recht en de
rechtswetenschap in een historische periode (Oudheid, Middeleeuwen I-II,
Vroegmoderne tijd, Moderne tijd, negentiende eeuw) één of meer juridisch-
3
, historische bronnen worden gelezen. Aan de hand van deze bronnen zal worden
nagegaan hoe het denken over en de praktijk van de rechtsstaat in de betreffende
periode verschilden van moderne opvattingen over de democratische rechtsstaat.
Om de bronnen goed te kunnen analyseren, worden wekelijks ook korte
wetenschappelijke teksten voorgeschreven, bijv. fragmenten uit wetenschappelijke
artikelen, waarin de historische context van de bron wordt geschetst. Deze teksten
worden beschikbaar
gesteld via Canvas en maken deel uit van de verplichte literatuur (zie ook hieronder:
‘verplichte literatuur’). De Romeinse Oudheid: 500 voor Christus – 500 na Christus
Deze cursus Rechtsgeschiedenis bouwt voort op de vakken ‘Grondslagen van het
recht’ en ‘Inleiding Staats- en Bestuursrecht’, en het projectvak ‘Rechtsstaat en
democratie’ (B1) en bereidt studenten voor op de vakken ‘Rechtsfilosofie’ en
‘Fundamentele rechten’ (B3).
PERIODE ONDERWERP
1. DE ROMEINSE OUDHEID: 500 V.C- a. Romeins recht
500 N.C
b. Het Christendom
2. DE VROEGE MIDDELEEUWEN: 500
NA CHRISTUS - 1000
a. Geen juristen?
b. Wereldlijke en kerkelijke macht
3. DE LATE MIDDELEEUWEN: 1000 -
1500
a. Een Europees ius commune
b. Een Engelse Common law
4. DE VROEGMODERNE TIJD: 1500 -
1700
a. Crisis en herstel ius commune
b. Crisis en herstel common law
c. Het universeel geldende Europese
recht: ius gentium
5. DE MODERNE TIJD: 1700 - 1800
a. Noord-Amerika
b. Frankrijk
6. DE NEGENTIENDE EEUW
a. Het universeel geldende Europese
recht: codificaties
b. Het codificeren van het common
law
LEERDOELEN VAK
1. Na deze cursus kan de student:
- Beschrijven hoe het recht in Europa zich heeft ontwikkeld en welke rol juristen
en niet-juristen daarbij hebben gespeeld (20%);
- De ontwikkeling van het recht in Europa plaatsen tegen politieke, religieuze en
sociaal-culturele achtergronden (20%);
4
