Auteurs Gert Alblas & Ella Wijsman
,Inhoud
1 Individu en organisatie
1.1 Gedrag en motivatie ....................................................................................................................... 11
1.1.1 Interne krachten ....................................................................................................................... 11
1.1.2 Externe krachten ...................................................................................................................... 12
1.1.3 Betekenisgeving........................................................................................................................ 12
1.1.4 Intrinsieke en extrinsieke motivatie ......................................................................................... 13
1.2 Capaciteiten en competenties........................................................................................................ 13
1.3 Persoonlijkheid ............................................................................................................................... 14
1.4 Attitudes ......................................................................................................................................... 14
1.5 De relatie tussen individu en organisatie ....................................................................................... 15
1.6 Betrokkenheid ................................................................................................................................ 15
1.7 Arbeidssatisfactie ........................................................................................................................... 15
1.8 Billijkheid ........................................................................................................................................ 16
1.9 Veranderende verhoudingen ......................................................................................................... 16
2 Inpassen en motiveren
2.1 Werving en selectie ........................................................................................................................ 17
2.1.1 Functie-eisen en functiebeschrijving........................................................................................ 17
2.1.2 Methoden van werving ............................................................................................................ 17
2.1.3 Selectie ..................................................................................................................................... 17
2.1.4 Het gestructureerde interview ................................................................................................. 18
2.1.5 Het psychologisch onderzoek................................................................................................... 18
2.1.6 Assessment-centermethode .................................................................................................... 18
2.1.7 Validiteit van selectiemethoden .............................................................................................. 18
2.1.8 Employability ............................................................................................................................ 18
2.2 Inpassen .......................................................................................................................................... 19
2.2.1 Waarden binnen de organisatie ............................................................................................... 19
2.2.2 Socialisatie en internalisatie ..................................................................................................... 19
2.3 Methoden van inpassen ................................................................................................................. 20
2.3.1 Informeren en begeleiden ........................................................................................................ 20
2.3.2 Belonen en straffen .................................................................................................................. 20
2.3.3 Voordoen .................................................................................................................................. 20
2.3.4 Scholing .................................................................................................................................... 20
© Noordhoff bv 2
,2.4 Motiveren ....................................................................................................................................... 21
2.4.1 Motiveren door belonen .......................................................................................................... 21
2.4.2 Motiveren door aantrekkelijk werk.......................................................................................... 21
2.4.3 Motiveren door uitdagende doelen ......................................................................................... 22
2.5 Effecten van motiveren .................................................................................................................. 22
2.5.1 Effecten van prestatiebeloning ................................................................................................ 22
2.5.2 Effecten van aantrekkelijk werk en uitdagende doelen........................................................... 23
2.5.3 Het Nieuwe Werken, flexwerken en motiveren....................................................................... 23
2.6 Intrinsiek en extrinsiek motiveren: Conclusies............................................................................... 23
2.7 Binden van mensen aan de organisatie ......................................................................................... 23
3 Groepen in organisaties
3.1 Het begrip Groep ............................................................................................................................ 24
3.2 De organisatie als verzameling groepen ........................................................................................ 24
3.3 Soorten groepen in organisaties .................................................................................................... 24
3.3.1 Formele groepen ...................................................................................................................... 24
3.3.2 Informele groepen.................................................................................................................... 25
3.4 Functies van groepen ..................................................................................................................... 25
3.4.1 Evolutionaire en biologische functie ........................................................................................ 25
3.4.2 Psychologische functie ............................................................................................................. 25
3.4.3 Cognitieve functie..................................................................................................................... 26
3.5 Sociale beïnvloeding in groepen..................................................................................................... 26
3.5.1 Actieve en passieve beïnvloeding ............................................................................................ 26
3.5.2 Conformeren ............................................................................................................................ 26
3.5.3 Factoren die van invloed zijn op conformiteit ......................................................................... 27
3.6 Fasen in de groepsontwikkeling ..................................................................................................... 27
3.6.1 Oriëntatiefase ........................................................................................................................... 28
3.6.2 Conflictfase. .............................................................................................................................. 28
3.6.3 Stabiliteitsfase .......................................................................................................................... 28
3.6.4 Prestatiefase ............................................................................................................................. 28
3.6.5 Beëindigingsfase ....................................................................................................................... 28
3.7 Structurele kenmerken van groepen.............................................................................................. 29
3.7.1 Inbreng ..................................................................................................................................... 29
3.7.2 Invloed en status ...................................................................................................................... 29
3.7.3 Rollen ........................................................................................................................................ 30
© Noordhoff bv 3
, 3.7.4 Affectieve relaties..................................................................................................................... 30
3.7.5 Groepsnormen ......................................................................................................................... 31
3.8 Relaties tussen groepen ................................................................................................................. 31
3.8.1 Verschillen in identiteit en visie ............................................................................................... 31
3.8.2 Verschillen in belangen ............................................................................................................ 31
3.8.3 Differentiatie tussen wij-zij-groep ............................................................................................ 32
3.9 Verbeteren van de relaties tussen groepen ................................................................................... 32
4 Samenwerken en overleggen in groepen
4.1 Doelmatig samenwerking in groepen ............................................................................................ 33
4.2 Oorzaken van lage groepsprestaties .............................................................................................. 33
4.2.1 Coördinatieproblemen ............................................................................................................. 33
4.2.2 Motivatieproblemen ................................................................................................................ 33
4.2.3 Lage prestatienormen .............................................................................................................. 33
4.3 Verbeteren van de groepsprestaties .............................................................................................. 34
4.3.1 Verbeteren van de samenstelling van het team ...................................................................... 34
4.3.2 Verbeteren van de planning en organisatie ............................................................................. 34
4.3.3 Verbeteren van de prestatienormen ....................................................................................... 35
4.3.4 Verbeteren van de cohesie in de groep ................................................................................... 35
4.4 Doelmatig overleggen in groepen .................................................................................................. 35
4.5 Voor- en nadelen van een groepsaanpak ....................................................................................... 36
4.6 Criteria voor doelmatig overleggen in groepsverband .................................................................. 36
4.7 Procesverliezen in het overleg ....................................................................................................... 36
4.7.1 Procesverliezen door ongelijke inbreng en invloed ................................................................. 36
4.7.2 Procesverliezen door zelfcensuur ............................................................................................ 37
4.7.3 Procesverliezen door slechte structurering ............................................................................. 37
4.7.4 Procesverliezen door conflicten ............................................................................................... 38
4.7.5 Overleggen in virtuele groepen ................................................................................................ 38
4.8 Verbeteren van het overleg in groepen ......................................................................................... 38
4.8.1. Brainstormen ........................................................................................................................... 38
4.8.2. Delphi-techniek ....................................................................................................................... 39
4.8.3. Structurering van het overleg.................................................................................................. 39
4.9 Leidinggeven aan het overleg......................................................................................................... 40
4.10 Samenwerken en overleggen in zelfsturende en virtuele teams ................................................. 40
© Noordhoff bv 4
,5 Communicatie in de organisatie
5.1 Communicatie ................................................................................................................................ 42
5.1.1 Schriftelijke communicatie ....................................................................................................... 42
5.1.2 Mondelinge communicatie ...................................................................................................... 42
5.1.3 Non-verbale communicatie ...................................................................................................... 42
5.2 Het communicatieproces ............................................................................................................... 42
5.3 Aspecten van communicatie .......................................................................................................... 44
5.4 Communicatie in organisatie .......................................................................................................... 44
5.4.1 Formele communicatie............................................................................................................. 44
5.4.2 Informele communicatie .......................................................................................................... 44
5.5 Belemmeringen in de communicatie ............................................................................................. 45
5.5.1 De zender ................................................................................................................................. 45
5.5.2 Medium en ruis ........................................................................................................................ 45
5.5.3 De ontvanger ............................................................................................................................ 46
5.5.4 De feedback .............................................................................................................................. 46
5.6 Tekorten in de formele communicatie ........................................................................................... 47
5.7 Verbeteren van de communicatie .................................................................................................. 48
5.7.1 Verbeteren van de interpersoonlijke communicatie ............................................................... 48
5.7.2 Metacommunicatie .................................................................................................................. 48
5.7.3 Verbeteren van de formele communicatie .............................................................................. 48
6 Macht en leiding
6.1 Macht en invloed ............................................................................................................................ 49
6.2 Machtsmiddelen ............................................................................................................................. 49
6.2.1 Positiegebonden machtsmiddelen ........................................................................................... 49
6.2.2 Persoonsgebonden machtsmiddelen ....................................................................................... 49
6.3 Machtsgebruik ................................................................................................................................ 50
6.4 Effecten van machtsgebruik ........................................................................................................... 51
6.5 Machtsgebruik als politiek middel.................................................................................................. 51
6.6 Machtsmisbruik .............................................................................................................................. 52
6.7 Leidinggeven in organisaties .......................................................................................................... 52
6.8 Effectief leidinggeven ..................................................................................................................... 53
6.8.1 Leidinggeven en persoonskenmerken...................................................................................... 53
6.8.2 Leiderschap en stijl van leidinggeven ....................................................................................... 54
6.8.3 Leiderschap en situatie............................................................................................................. 54
© Noordhoff bv 5
,6.9 Verbeteren van leidinggeven ......................................................................................................... 56
6.9.1 Het stellen van taakdoelen en management bij objectives ..................................................... 56
6.9.2 Participatieve leiding ................................................................................................................ 56
6.9.3 Transformationeel leiderschap ................................................................................................ 57
6.9.4 De narcistische leider ............................................................................................................... 57
6.9.5 Coachend leiderschap .............................................................................................................. 58
6.10 Invloed van leiderschap ................................................................................................................ 58
6.10.1 Externe invloeden................................................................................................................... 58
6.10.2 Interne invloeden ................................................................................................................... 58
7 Organisatiestructuur
7.1 Aanbrengen van structuur.............................................................................................................. 59
7.2 Verdelen van werkzaamheden ....................................................................................................... 59
7.2.1 Horizontale specialisatie........................................................................................................... 59
7.2.2 Verticale specialisatie ............................................................................................................... 59
7.2.3 Taakverruiming en taakverrijking ............................................................................................. 60
7.3 Functionele indeling ....................................................................................................................... 60
7.4 Afstemmen van werkzaamheden................................................................................................... 61
7.4.1 Onderlinge aanpassing ............................................................................................................. 61
7.4.2 Direct toezicht .......................................................................................................................... 61
7.4.3 Standaardisatie en formalisatie................................................................................................ 61
7.5 Groeperen van werkzaamheden .................................................................................................... 62
7.5.1 Functionele groepering ............................................................................................................ 62
7.5.2 Productgroepering ................................................................................................................... 62
7.5.3 Marktgroepering ...................................................................................................................... 62
7.5.4 Geografische groepering .......................................................................................................... 63
7.5.5 De gevolgen van groeperen ..................................................................................................... 63
7.6 Bevoegdheden en onderlinge verhoudingen ................................................................................. 63
7.6.1 Centralisatie.............................................................................................................................. 63
7.6.2 Decentralisatie.......................................................................................................................... 64
7.6.3 Keuze voor centralisatie en decentralisatie ............................................................................. 65
7.7 Aanvullende vormen van bevoegdheden en onderlinge verhoudingen ........................................ 65
7.8 Ontwerpen van communicatiekanalen .......................................................................................... 65
7.9 De mechanistische en organische structuur .................................................................................. 66
7.10 Ontwikkelingen in structurele vormgeving .................................................................................. 66
© Noordhoff bv 6
, 7.10.1 De eenvoudige structuur ........................................................................................................ 66
7.10.2 De functionele lijn-stafstructuur ............................................................................................ 67
7.10.3 Lijn-stafstructuur met P-, M- of G-groepering ....................................................................... 67
7.10.4 De divisionele structuur ......................................................................................................... 67
7.11 Ontwerpvraagstukken .................................................................................................................. 67
7.11.1 Balans tussen differentiatie en integratie .............................................................................. 67
7.11.2 Balans tussen centralisatie en decentralisatie ....................................................................... 68
7.11.3 Balans tussen standaardisatie en onderlinge aanpassing ...................................................... 68
8 Organisatiecultuur
8.1 Het begrip cultuur .......................................................................................................................... 69
8.2 De organisatiecultuur ..................................................................................................................... 69
8.3 Typen organisatiecultuur................................................................................................................ 69
8.3.1 De typologie van Harrison en Handy ........................................................................................ 70
8.3.2 De typologie van Deal en Kennedy........................................................................................... 70
8.3.3 De typologie van Kets de Vries en Miller ................................................................................. 71
8.4 Organisatiecultuur en effectiviteit ................................................................................................. 71
8.5 Vaststellen van de cultuur van organisaties ................................................................................... 71
8.5.1 Symbolen .................................................................................................................................. 72
8.5.2 Helden ...................................................................................................................................... 72
8.5.3 Rituelen .................................................................................................................................... 72
8.5.4 Waarden en grondbeginselen .................................................................................................. 72
8.6 De ontwikkeling van organisatiecultuur ......................................................................................... 73
8.7 Overdragen van de organisatiecultuur ........................................................................................... 73
8.8 Organisatiecultuur en nationaliteit ................................................................................................ 73
8.8.1 Acceptatie van machtsafstand ................................................................................................. 73
8.8.2 Individualisme versus collectivisme ......................................................................................... 73
8.8.3 Masculiniteit versus femininiteit .............................................................................................. 74
8.8.4 Vermijding van onzekerheid..................................................................................................... 74
8.8.5 Conclusies onderzoek van Hofstede ........................................................................................ 74
8.9 Cultuurgebonden kijk op organisaties ............................................................................................ 74
8.10 Veranderen van de organisatiecultuur......................................................................................... 75
8.10.1 Mogelijkheid om cultuur te veranderen ................................................................................ 75
8.10.2 Activiteiten om te komen tot cultuurverandering ................................................................. 75
© Noordhoff bv 7
,9 Besluitvorming in organisaties
9.1 Kenmerken van problemen ............................................................................................................ 76
9.1.1 Eenvoudig versus complex. ...................................................................................................... 76
9.1.2 Zekerheid versus onzekerheid.................................................................................................. 76
9.1.3 Gelijke versus tegenstrijdige belangen..................................................................................... 76
9.1.4 Typen problemen ..................................................................................................................... 76
9.2 Gebieden van besluitvorming in organisaties ................................................................................ 77
9.2.1 Besluitvorming op strategisch gebied ...................................................................................... 77
9.2.2 Besluitvorming op organisatorisch gebied ............................................................................... 77
9.2.3 Besluitvorming op operationeel gebied ................................................................................... 77
9.2.4 Kenmerken van strategische, tactische en operationele besluitvorming ................................ 78
9.3 Problemen in de besluitvorming .................................................................................................... 78
9.3.1 Aard van de problematiek ........................................................................................................ 78
9.3.2 Aard van de beslissers .............................................................................................................. 78
9.3.3 Aard van organisaties ............................................................................................................... 79
9.4 Tekorten in de besluitvorming ....................................................................................................... 79
9.4.1 Probleemsignalering ................................................................................................................. 79
9.4.2 Vaststellen van de aard van het probleem............................................................................... 79
9.4.3 Ontwerpen van oplossingen..................................................................................................... 80
9.4.4 Beoordelen van de bruikbaarheid van de oplossingen en het nemen van een besluit ........... 80
9.4.5 Uitvoering en evaluatie ............................................................................................................ 80
9.5 Besluitvormingsmodellen ............................................................................................................... 80
9.5.1 Besluitvorming als rationeel proces ......................................................................................... 80
9.5.2 Besluitvorming als beperkt-rationeel proces ........................................................................... 80
9.5.3 Het vuilnisvatmodel.................................................................................................................. 81
9.5.4 Besluitvorming als politiek proces............................................................................................ 81
9.5.5 Besluitvorming en ongemerkte controle ................................................................................. 81
9.6 Strategische besluitvorming ........................................................................................................... 81
9.7 Model voor strategieformulering ................................................................................................... 82
9.7.1 Vaststellen van het huidige strategische profiel ...................................................................... 82
9.7.2 Vaststellen van de strategische kloof ....................................................................................... 82
9.7.3 Vaststellen van de strategische keuzemogelijkheden ............................................................. 82
9.7.4 Keuze van strategie .................................................................................................................. 83
9.7.5 Uitwerken in deelplannen ........................................................................................................ 83
9.8 Organisatie van de strategische besluitvorming ............................................................................ 83
© Noordhoff bv 8
,10 Stress en conflicten
10.1 Psychische belasting ..................................................................................................................... 84
10.1.1 Stress op het werk .................................................................................................................. 84
10.1.2 Burn-out ................................................................................................................................. 84
10.2 Werkgerelateerde oorzaken van stress en burn-out ................................................................... 85
10.2.1 Aard van het werk: werkdruk, autonomie ............................................................................. 85
10.2.2 Onderlinge relaties ................................................................................................................. 85
10.2.3 Rolonduidelijkheid en rolconflicten ....................................................................................... 86
10.2.4 Verantwoordelijkheid en toekomstperspectief ..................................................................... 86
10.3 Persoonsgerelateerde oorzaken van stress en burn-out ............................................................. 86
10.3.1 Combinatie werk en zorgtaken .............................................................................................. 86
10.3.2 Persoonskenmerken............................................................................................................... 87
10.3.3 Omgaan met spanning ........................................................................................................... 87
10.4 Voorkomen of bestrijden van stress en burn-out ........................................................................ 87
10.4.1 Verminderen van werkdruk en vergroten van de regelruimte .............................................. 87
10.4.2 Verschaffen van sociale steun ................................................................................................ 88
10.4.3 Verschaffen van duidelijke werksituatie ................................................................................ 88
10.4.4 Verminderen van werkonzekerheid en beheersbaar maken van verantwoordelijkheid ...... 88
10.4.5 Individuele maatregelen......................................................................................................... 88
10.5 Fysieke belasting........................................................................................................................... 89
10.6 Verminderen van fysieke belasting .............................................................................................. 89
10.7 Conflicten op het werk ................................................................................................................. 89
10.7.1 Typen conflictbronnen ........................................................................................................... 89
10.7.2 Conflictbronnen...................................................................................................................... 89
10.8 Conflicthantering .......................................................................................................................... 90
10.8.1 Vechten .................................................................................................................................. 90
10.8.2 Samenwerken ......................................................................................................................... 90
10.8.3 Compromis zoeken ................................................................................................................. 90
10.8.4 Vermijden ............................................................................................................................... 90
10.8.5 Toegeven ................................................................................................................................ 91
10.9 Condities die van invloed zijn op de vorm van conflicthantering ................................................ 91
10.10 Escalatie van conflicten .............................................................................................................. 91
10.11 Conflictmanagement .................................................................................................................. 92
10.11.1 Indirecte interventies ........................................................................................................... 92
10.11.2 Directe interventies .............................................................................................................. 92
© Noordhoff bv 9
, 11 Veranderen van organisaties
11.1 Noodzaak tot veranderen............................................................................................................. 93
11.2 Oorzaken voor verandering .......................................................................................................... 93
11.2.1 Externe oorzaken.................................................................................................................... 93
11.2.2 Interne oorzaken .................................................................................................................... 94
11.3 Beslissing om te veranderen ........................................................................................................ 94
11.4 Geplande organisatie- verandering .............................................................................................. 94
11.4.1 Oriëntatie ............................................................................................................................... 94
11.4.2 Bepalen van de verandering................................................................................................... 94
11.4.3 Het opstellen van een plan van aanpak ................................................................................. 95
11.4.4 Uitvoeren van het plan van aanpak ....................................................................................... 95
11.4.5 Evalueren van de verandering ................................................................................................ 95
11.5 Aangrijpingspunten van verandering ........................................................................................... 96
11.5.1 Veranderingen in de inrichting ............................................................................................... 96
11.5.2 Veranderingen in de interne afstemming .............................................................................. 96
11.5.3 Verandering in de externe afstemming ................................................................................. 96
11.6 Twee benaderingen van geplande verandering ........................................................................... 96
11.6.1 De ontwerpbenadering .......................................................................................................... 96
11.6.2 De ontwikkelingsbenadering .................................................................................................. 97
11.6.3 Verschillen en effecten ........................................................................................................... 97
11.7 Belemmeringen in het veranderproces........................................................................................ 97
11.7.1 Organisatorische tekorten...................................................................................................... 97
11.7.2 Individuele weerstanden ........................................................................................................ 98
11.7.3 Veranderingsbereidheid ......................................................................................................... 98
11.8 Rol van het management bij veranderprocessen......................................................................... 99
11.8.1 Bepalen van de gewenste situatie.......................................................................................... 99
11.8.2 Vaststellen van de veranderingen die nodig .......................................................................... 99
11.8.3 Plannen, sturen en bijsturen van het veranderingsproces .................................................... 99
11.9 Scheppen van een veranderingsorganisatie .............................................................................. 100
11.9.1 Het stuurgroep-werkgroepenmodel .................................................................................... 100
11.9.2 Uitvoering van veranderingen .............................................................................................. 100
11.10 Weerstand verkleinen en draagvlak vergroten ........................................................................ 101
© Noordhoff bv 10