Hoofdstuk 15 Waarnemen
Zintuigcellen en hun adequate prikkels
- Zintuigcellen zijn gespecialiseerde cellen waarmee je informatie verzamelt. Zij reageren op een
specifieke prikel -> de adequate prikkel, en dan met name op verandering in de prikkelsterkte.
De zintuigcellen in de cupulae en de maculae van je evenwichtszintuigen zijn
mechanoreceptoren. Ze zijn gevoelig voor mechanische prikkels, het buigen van de ciliën.
Sommige receptorcellen in je huid zijn dat ook, zoals de tastzintuigen. Zij reageren op verschillen
in druk of rek. Andere receptoren in je huid reageren op temperatuurveranderingen ->
thermoreceptoren. Zintuigcellen in je
tong en je neus reageren op bepaalde
stoffen -> chemoreceptoren. In je oog
zitten fotoreceptoren, die reageren op
licht.
- Receptorcellen hebben, net als
neuronen, over hun membraan een
rustpotential. Een adequate prikkel
leidt in de cel tot een verandering van
de membraanpotential, door het openen (of sluiten) van ionpoorten. Bij mechanoreceptoren
gebeurt dit onder invloed van ormverandering van het celmembraan, bij thermoreceptoren is de
oorzaak een warmtegevoelig eiwit.
- Chemoreceptoren en fotoreceptoren doen het anders. Bij chemoreceptoren en fotoreceptoren
leidt de prikkel tot een signaalcascade (een serie veranderingen). G-eiwitten spelen hierbij een
belangrijke rol. Een second-messenger-molecuul bindt aan een doelwitmolecuul op een
ionpoort, die daardoor open of dicht gaat. Is de prikkeldrempel van het receptorcelmembraan
bereikt, dan vindt een depolarisatie plaats. Daardoor openen de Ca2+-poorten. Ca2+-ionen
stromen naar binnen en de zintuigcellen lozen een exciterende neurotransmitter in een synaps
met een sensorisch neuron. De hoeveelheid neurotransmitter die vrijkomt, bepaalt de
impulsfrequentie die ontstaat in het sensorische neuron. Vaak heeft een sterkere prikkel een
hogere impulsfrequentie tot gevolg. Deze frequentie geeft informatie over de sterkte van de
prikkel. Pijnreceptoren zijn geen zintuigcellen, maar zenuwceluiteinden van een pijnzenuw die
reageren op schadelijke prikkels. De prikkeldrempel van pijnreceptoren ligt veel hoger dan die
van zintuigcellen. Zij geven hun informatie via het ruggenmerg door aan pijncentra in de grote
hersenen.
Langdurige en herhaalde prikkels
- Door een langdurige constante prikkel kan de prikkeldrempel van een zintuigcel omhooggaan.
De zintuigel reageert dan minder op de adequate prikkel. Dit heet gewenning of adaptatie. In de
meeste zintuigcellen treedt adaptatie op, maar in het ene type sneller dan in het andere.
Oppervlakkige tastzintuigjes in je huid vertonen heel snel adaptatie. Daardoor voel je meestal je
kleding niet. Dieperliggende drukzintuigcellen vertonen weinig adaptatie. Daardoor blijf je
knellende schoenen voelen. Pijnzintuigjes vertonen geen gewenning. Bewust en onbewust
probeer je de herrie op de kermis te negeren, bewust door je te concentreren op wat je vrien-
den en vriendinnen zeggen, onbewust doordat de thalamus in je hersenen achtergrondruis niet
laat doordringen tot je gehoorschors. Hoe regelmatiger het achtergrondgeluid, hoe beter dit
lukt. Bovendien verzwakken de hersenen in het oor bepaalde toonhoogtes en dragen op die
manier bij aan het onderdrukken van achtergrondruis. De zintuigcellen in het oor zelf spelen ook
een rol. Net als het evenwichtszintuig bevat het gehoorzintuig zintuigcellen met ciliën. Deze
Zintuigcellen en hun adequate prikkels
- Zintuigcellen zijn gespecialiseerde cellen waarmee je informatie verzamelt. Zij reageren op een
specifieke prikel -> de adequate prikkel, en dan met name op verandering in de prikkelsterkte.
De zintuigcellen in de cupulae en de maculae van je evenwichtszintuigen zijn
mechanoreceptoren. Ze zijn gevoelig voor mechanische prikkels, het buigen van de ciliën.
Sommige receptorcellen in je huid zijn dat ook, zoals de tastzintuigen. Zij reageren op verschillen
in druk of rek. Andere receptoren in je huid reageren op temperatuurveranderingen ->
thermoreceptoren. Zintuigcellen in je
tong en je neus reageren op bepaalde
stoffen -> chemoreceptoren. In je oog
zitten fotoreceptoren, die reageren op
licht.
- Receptorcellen hebben, net als
neuronen, over hun membraan een
rustpotential. Een adequate prikkel
leidt in de cel tot een verandering van
de membraanpotential, door het openen (of sluiten) van ionpoorten. Bij mechanoreceptoren
gebeurt dit onder invloed van ormverandering van het celmembraan, bij thermoreceptoren is de
oorzaak een warmtegevoelig eiwit.
- Chemoreceptoren en fotoreceptoren doen het anders. Bij chemoreceptoren en fotoreceptoren
leidt de prikkel tot een signaalcascade (een serie veranderingen). G-eiwitten spelen hierbij een
belangrijke rol. Een second-messenger-molecuul bindt aan een doelwitmolecuul op een
ionpoort, die daardoor open of dicht gaat. Is de prikkeldrempel van het receptorcelmembraan
bereikt, dan vindt een depolarisatie plaats. Daardoor openen de Ca2+-poorten. Ca2+-ionen
stromen naar binnen en de zintuigcellen lozen een exciterende neurotransmitter in een synaps
met een sensorisch neuron. De hoeveelheid neurotransmitter die vrijkomt, bepaalt de
impulsfrequentie die ontstaat in het sensorische neuron. Vaak heeft een sterkere prikkel een
hogere impulsfrequentie tot gevolg. Deze frequentie geeft informatie over de sterkte van de
prikkel. Pijnreceptoren zijn geen zintuigcellen, maar zenuwceluiteinden van een pijnzenuw die
reageren op schadelijke prikkels. De prikkeldrempel van pijnreceptoren ligt veel hoger dan die
van zintuigcellen. Zij geven hun informatie via het ruggenmerg door aan pijncentra in de grote
hersenen.
Langdurige en herhaalde prikkels
- Door een langdurige constante prikkel kan de prikkeldrempel van een zintuigcel omhooggaan.
De zintuigel reageert dan minder op de adequate prikkel. Dit heet gewenning of adaptatie. In de
meeste zintuigcellen treedt adaptatie op, maar in het ene type sneller dan in het andere.
Oppervlakkige tastzintuigjes in je huid vertonen heel snel adaptatie. Daardoor voel je meestal je
kleding niet. Dieperliggende drukzintuigcellen vertonen weinig adaptatie. Daardoor blijf je
knellende schoenen voelen. Pijnzintuigjes vertonen geen gewenning. Bewust en onbewust
probeer je de herrie op de kermis te negeren, bewust door je te concentreren op wat je vrien-
den en vriendinnen zeggen, onbewust doordat de thalamus in je hersenen achtergrondruis niet
laat doordringen tot je gehoorschors. Hoe regelmatiger het achtergrondgeluid, hoe beter dit
lukt. Bovendien verzwakken de hersenen in het oor bepaalde toonhoogtes en dragen op die
manier bij aan het onderdrukken van achtergrondruis. De zintuigcellen in het oor zelf spelen ook
een rol. Net als het evenwichtszintuig bevat het gehoorzintuig zintuigcellen met ciliën. Deze
