Literatuur week 2
R. van Deth (2019). Psychiatrie: van diagnose tot behandeling. Houten: Bohn, Stafleu Van
Loghum (6e, herziene druk). Het gebruik van eerdere edities is voor eigen risico.
Hoofdstuk 1. Psychiatrie en maatschappij
De criteria van een psychische stoornis blijken aanzienlijk minder objectief dan in de
somatische geneeskunde. Ze moeten afgaan op wat mensen doen of zeggen en daarbij
kunnen ze klaarblijkelijk gemakkelijk op een dwaalspoor worden gebracht. Wie bovendien
eenmaal het etiket ‘psychiatrisch patiënt’ heeft gekregen, komt er niet eenvoudig van af.
Gek of ziek?
Vanaf begin vorige eeuw werden (onder invloed van Freud en zijn psychoanalyse) psychische
stoornissen in toenemende mate psychologisch verklaard en behandeld. De psychotherapie
zou echter vooral van toepassing zijn op de ‘lichtere’ stoornissen, ‘zware’ psychiatrische
patiënten waren vaak aangewezen op een levenslang verblijf in de kliniek. De ontdekking
van belangrijke medicijnen tegen depressie, angst en psychose in de jaren 60 zorgde voor
een omwenteling. Hierop volgde een periode van kritiek van de antipsychiatrie: “niet
mensen zijn ziek, maar de samenleving”. Intussen heeft de psychiatrie zich veelzijdig
ontwikkeld, waarbij de drie grote stromingen als deelterreinen of specialistische visies naast
elkaar voorkomen: de biologische, psychotherapeutische en sociale richting. De psychiatrie
zit niet meer in een instituut opgeborgen.
De omschrijving van psychiatrische stoornissen hangt nauw samen met de begrippen
abnormaliteit en ziekte. Gezondheid is anders dan normaliteit. Wie ‘normaal’ is, voldoet aan
een bepaalde norm van een specifieke sociale groep. Iemand die abnormaal is, wijkt dan af
van die norm. De beoordeling of gedrag ‘normaal’ is, hangt af van verschillende criteria:
- Kenmerken van de beoordeelde persoon (e.g. leeftijd, geslacht, beroep,
maatschappelijke positie, sociale rol).
- Tijd en plaats van het gedrag (e.g. tijdens carnaval is in pyjama over straat lopen niet gek)
- Waarden en normen van de heersende cultuur en tijdsgeest (e.g. discussie
homoseksualiteit als afwijking)
Voor de beoordeling van menselijk gedrag bestaan dus geen vaste en neutrale maatstaven.
Hetzelfde geldt voor het vaststellen van een stoornis. Abnormaal gedrag is niet gelijk
gestoord gedrag. De verwachtingen of eisen van de omgeving spelen hierbij een
doorslaggevende rol: hoe hoger de eisen of hoe lager de tolerantie van een omgeving, hoe
minder aanvaardbaar een bepaalde afwijking wordt. Abnormaal gedrag wordt als een
stoornis beschouwd als het de betrokken persoon en/of omgeving hindert.
Kader 1a: Politiek misbruik van de psychiatrie
Normen en waarden zijn voortdurend aan verandering onderhevig, waardoor opvattingen
over abnormaal gedrag ook wijzigen. Grenzen tussen abnormaal en normaal zijn niet altijd
helder. Hierdoor bestaat het risico dat iedere vorm van ongewenst, onconventioneel of
excentriek gedrag als hinderlijk en dus abnormaal wordt gezien. We psychiatriseren dan
ongewenst gedrag. Psychiaters kennen vaak een dubbele loyaliteit; zowel aan hun cliënten
als aan de instantie waar zij voor werken.
In de Sovjet Unie werd recentelijk nog gezien dat onder het communisme de psychiatrie werd
gebruikt om afwijkende meningen te onderdrukken. Andersom gebeurt dit ook; volgens
sommige psychiaters is Trump ten minste narcistisch, antisociaal en paranoïde en daarom
niet geschikt als president. Er is ook kritiek tegen zo’n ‘diagnose op afstand’.
, Abnormaal gedrag is dus niet altijd een stoornis, en niet elke stoornis is een psychische
stoornis. Om te spreken van psychische stoornis is een zienswijze op grond van
wetenschappelijke kennis nodig. Gestoord gedrag moet aan een aantal kenmerken voldoen:
- De stoornis moet ook bij andere personen als ‘storend’ zijn vastgesteld, en
- Vanwege deze gelijkenis beschreven en geordend kunnen worden binnen het
begrippenkader van de psychiatrie.
Dat laatste betekent dat andere deskundigen tot eenzelfde conclusie moeten kunnen
komen. Dat is het criterium van wetenschappelijke consensus.
In dit boek wordt niet gesproken over psychische ziekten; ziektes zijn namelijk lichamelijke
afwijkingen, aandoeningen of stoornissen. In de psychiatrie komt dat dus eigenlijk alleen
voor bij een (neuro)biologische oorzaak.
Naast de typische medische opvatting kan men aan het begrip ziekte een psychologische
(beleving van ziek-zijn; subjectieve ervaring) en sociologische (rol van ziek-zijn; behoefte aan
erkenning en de verwachting te zoeken naar herstel d.m.v. een deskundige) inhoud geven.
Psychische problemen zijn dimensionaal van aard. In deze visie is geen duidelijke scheiding
tussen normaal en abnormaal, wel of geen zorgbehoefte, en wel of geen stoornis. Het gaat
meestal om uitersten van bepaalde vormen van gedrag of denken, die ook veel ‘normale
mensen’ in beperkte mate kenmerken. Daarbij kunnen normale varianten van functioneren,
morgen tot de typische psychische stoornissen worden gerekend. Met dit uitgangspunt
wordt een zekere normalisering van psychische problematiek beoogd.
Wetenschap en praktijk
Psychopathologie is de wetenschap of studie van het geestelijk of psychisch lijden. Het
betreft wetenschappelijke kennis die ten grondslag ligt aan de kunde van de psychiatrische
praktijk. In dit boek wordt de psychiatrie beschouwd als toegepaste wetenschap.
In de deskundige omgang met mensen met psychische problemen speelt zowel algemene
kennis als persoonlijk aanvoelen een rol. Wetenschappelijke kennis kan slechts betrekking
hebben op een deelaspect van de persoon. Door dit deelaspect (e.g. depressie) bij
verschillende individuen te ordenen, ontleden en vergelijken, kunnen we deze mensen beter
begrijpen en behandelopties bieden. Voor dit laatste is nog een bron van kennis bij de
zorgverlener nodig: het ‘persoonlijk’ kennen door aanvoelen of inlevend begrijpen van de
cliënt in de eigen context. Dit is een subjectieve en individualiserende benadering. Het
wetenschappelijke kennen gaat daarentegen uit van een objectiverende en generaliserende
benadering: individuen worden vergeleken op een deelaspect, om tot algemenere
uitspraken te komen. In de praktijk moeten de benaderingen gecombineerd worden.
De werkwijze van de hedendaagse psychiatrie is geïnspireerd door het medische model.
Deze kent een systematische werkwijze om pathologische verschijnselen te bestuderen en,
zo mogelijk, te wijzigen. De volgende stappen zijn te onderscheiden:
1. Diagnose beschrijving van de karakteristieke eigenschappen
2. Verklaring verkenning van factoren die de stoornis hebben veroorzaakt, uitgelokt,
bevorderd of in stand gehouden
3. Prognose voorspelling van het mogelijke verloop van de stoornis, enerzijds zonder
therapeutisch ingrijpen en anderzijds met.
4. Therapie ontwerp en uitvoering van interventies om de stoornis te laten verdwijnen
of verbeteren
5. Preventie ontwerp en uitvoering van actieplan om stoornissen te voorkomen
(primaire preventie), zo snel en effectief mogelijk te behandelen ter voorkoming van
R. van Deth (2019). Psychiatrie: van diagnose tot behandeling. Houten: Bohn, Stafleu Van
Loghum (6e, herziene druk). Het gebruik van eerdere edities is voor eigen risico.
Hoofdstuk 1. Psychiatrie en maatschappij
De criteria van een psychische stoornis blijken aanzienlijk minder objectief dan in de
somatische geneeskunde. Ze moeten afgaan op wat mensen doen of zeggen en daarbij
kunnen ze klaarblijkelijk gemakkelijk op een dwaalspoor worden gebracht. Wie bovendien
eenmaal het etiket ‘psychiatrisch patiënt’ heeft gekregen, komt er niet eenvoudig van af.
Gek of ziek?
Vanaf begin vorige eeuw werden (onder invloed van Freud en zijn psychoanalyse) psychische
stoornissen in toenemende mate psychologisch verklaard en behandeld. De psychotherapie
zou echter vooral van toepassing zijn op de ‘lichtere’ stoornissen, ‘zware’ psychiatrische
patiënten waren vaak aangewezen op een levenslang verblijf in de kliniek. De ontdekking
van belangrijke medicijnen tegen depressie, angst en psychose in de jaren 60 zorgde voor
een omwenteling. Hierop volgde een periode van kritiek van de antipsychiatrie: “niet
mensen zijn ziek, maar de samenleving”. Intussen heeft de psychiatrie zich veelzijdig
ontwikkeld, waarbij de drie grote stromingen als deelterreinen of specialistische visies naast
elkaar voorkomen: de biologische, psychotherapeutische en sociale richting. De psychiatrie
zit niet meer in een instituut opgeborgen.
De omschrijving van psychiatrische stoornissen hangt nauw samen met de begrippen
abnormaliteit en ziekte. Gezondheid is anders dan normaliteit. Wie ‘normaal’ is, voldoet aan
een bepaalde norm van een specifieke sociale groep. Iemand die abnormaal is, wijkt dan af
van die norm. De beoordeling of gedrag ‘normaal’ is, hangt af van verschillende criteria:
- Kenmerken van de beoordeelde persoon (e.g. leeftijd, geslacht, beroep,
maatschappelijke positie, sociale rol).
- Tijd en plaats van het gedrag (e.g. tijdens carnaval is in pyjama over straat lopen niet gek)
- Waarden en normen van de heersende cultuur en tijdsgeest (e.g. discussie
homoseksualiteit als afwijking)
Voor de beoordeling van menselijk gedrag bestaan dus geen vaste en neutrale maatstaven.
Hetzelfde geldt voor het vaststellen van een stoornis. Abnormaal gedrag is niet gelijk
gestoord gedrag. De verwachtingen of eisen van de omgeving spelen hierbij een
doorslaggevende rol: hoe hoger de eisen of hoe lager de tolerantie van een omgeving, hoe
minder aanvaardbaar een bepaalde afwijking wordt. Abnormaal gedrag wordt als een
stoornis beschouwd als het de betrokken persoon en/of omgeving hindert.
Kader 1a: Politiek misbruik van de psychiatrie
Normen en waarden zijn voortdurend aan verandering onderhevig, waardoor opvattingen
over abnormaal gedrag ook wijzigen. Grenzen tussen abnormaal en normaal zijn niet altijd
helder. Hierdoor bestaat het risico dat iedere vorm van ongewenst, onconventioneel of
excentriek gedrag als hinderlijk en dus abnormaal wordt gezien. We psychiatriseren dan
ongewenst gedrag. Psychiaters kennen vaak een dubbele loyaliteit; zowel aan hun cliënten
als aan de instantie waar zij voor werken.
In de Sovjet Unie werd recentelijk nog gezien dat onder het communisme de psychiatrie werd
gebruikt om afwijkende meningen te onderdrukken. Andersom gebeurt dit ook; volgens
sommige psychiaters is Trump ten minste narcistisch, antisociaal en paranoïde en daarom
niet geschikt als president. Er is ook kritiek tegen zo’n ‘diagnose op afstand’.
, Abnormaal gedrag is dus niet altijd een stoornis, en niet elke stoornis is een psychische
stoornis. Om te spreken van psychische stoornis is een zienswijze op grond van
wetenschappelijke kennis nodig. Gestoord gedrag moet aan een aantal kenmerken voldoen:
- De stoornis moet ook bij andere personen als ‘storend’ zijn vastgesteld, en
- Vanwege deze gelijkenis beschreven en geordend kunnen worden binnen het
begrippenkader van de psychiatrie.
Dat laatste betekent dat andere deskundigen tot eenzelfde conclusie moeten kunnen
komen. Dat is het criterium van wetenschappelijke consensus.
In dit boek wordt niet gesproken over psychische ziekten; ziektes zijn namelijk lichamelijke
afwijkingen, aandoeningen of stoornissen. In de psychiatrie komt dat dus eigenlijk alleen
voor bij een (neuro)biologische oorzaak.
Naast de typische medische opvatting kan men aan het begrip ziekte een psychologische
(beleving van ziek-zijn; subjectieve ervaring) en sociologische (rol van ziek-zijn; behoefte aan
erkenning en de verwachting te zoeken naar herstel d.m.v. een deskundige) inhoud geven.
Psychische problemen zijn dimensionaal van aard. In deze visie is geen duidelijke scheiding
tussen normaal en abnormaal, wel of geen zorgbehoefte, en wel of geen stoornis. Het gaat
meestal om uitersten van bepaalde vormen van gedrag of denken, die ook veel ‘normale
mensen’ in beperkte mate kenmerken. Daarbij kunnen normale varianten van functioneren,
morgen tot de typische psychische stoornissen worden gerekend. Met dit uitgangspunt
wordt een zekere normalisering van psychische problematiek beoogd.
Wetenschap en praktijk
Psychopathologie is de wetenschap of studie van het geestelijk of psychisch lijden. Het
betreft wetenschappelijke kennis die ten grondslag ligt aan de kunde van de psychiatrische
praktijk. In dit boek wordt de psychiatrie beschouwd als toegepaste wetenschap.
In de deskundige omgang met mensen met psychische problemen speelt zowel algemene
kennis als persoonlijk aanvoelen een rol. Wetenschappelijke kennis kan slechts betrekking
hebben op een deelaspect van de persoon. Door dit deelaspect (e.g. depressie) bij
verschillende individuen te ordenen, ontleden en vergelijken, kunnen we deze mensen beter
begrijpen en behandelopties bieden. Voor dit laatste is nog een bron van kennis bij de
zorgverlener nodig: het ‘persoonlijk’ kennen door aanvoelen of inlevend begrijpen van de
cliënt in de eigen context. Dit is een subjectieve en individualiserende benadering. Het
wetenschappelijke kennen gaat daarentegen uit van een objectiverende en generaliserende
benadering: individuen worden vergeleken op een deelaspect, om tot algemenere
uitspraken te komen. In de praktijk moeten de benaderingen gecombineerd worden.
De werkwijze van de hedendaagse psychiatrie is geïnspireerd door het medische model.
Deze kent een systematische werkwijze om pathologische verschijnselen te bestuderen en,
zo mogelijk, te wijzigen. De volgende stappen zijn te onderscheiden:
1. Diagnose beschrijving van de karakteristieke eigenschappen
2. Verklaring verkenning van factoren die de stoornis hebben veroorzaakt, uitgelokt,
bevorderd of in stand gehouden
3. Prognose voorspelling van het mogelijke verloop van de stoornis, enerzijds zonder
therapeutisch ingrijpen en anderzijds met.
4. Therapie ontwerp en uitvoering van interventies om de stoornis te laten verdwijnen
of verbeteren
5. Preventie ontwerp en uitvoering van actieplan om stoornissen te voorkomen
(primaire preventie), zo snel en effectief mogelijk te behandelen ter voorkoming van
