’t Hoge Nest – SAMENVATTING
Inhoud
WOORD VOORAF................................................................................................................................................2
Oorlog.................................................................................................................................................................3
Een val op het Binnenhof................................................................................................................................3
De Slag om de Nieuwmarkt............................................................................................................................4
De bruine pest................................................................................................................................................6
Staakt! Staakt! Staakt!....................................................................................................................................6
Kinderen van de oorlog..................................................................................................................................7
De huiszoeking................................................................................................................................................8
As van verzet..................................................................................................................................................9
De hongerkuur................................................................................................................................................9
De gijzeling...................................................................................................................................................10
Op de vlucht.................................................................................................................................................10
De eerste trein..............................................................................................................................................11
Bergen aan Zee.............................................................................................................................................12
Paddenstoelenbiefstuk.................................................................................................................................13
De gezusters Jansen......................................................................................................................................14
’t Hooge Nest....................................................................................................................................................15
Een villa in het bos........................................................................................................................................15
De Vrije Kunstenaar......................................................................................................................................16
Buren............................................................................................................................................................16
Maskers........................................................................................................................................................17
Handlangers..................................................................................................................................................18
Ongewenste ontmoetingen..........................................................................................................................18
De valk..........................................................................................................................................................19
Herfstlied......................................................................................................................................................20
De Chinese vaas............................................................................................................................................20
De kogel........................................................................................................................................................21
Westerbork...................................................................................................................................................22
, De laatste trein.............................................................................................................................................23
Ontvoerd......................................................................................................................................................24
Overleven.........................................................................................................................................................25
Reis naar het oosten.....................................................................................................................................25
Ken jij de Mosselman?..................................................................................................................................26
Het viooltje van Lien.....................................................................................................................................27
De Marseillaise.............................................................................................................................................28
Sterrenkamp.................................................................................................................................................29
Het feest.......................................................................................................................................................30
Stad der doden.............................................................................................................................................30
De laatste weg..............................................................................................................................................31
MENSCH, DURF TE LEVEN (BIS).........................................................................................................................31
WOORD VOORAF
De auteur en haar gezin trekken in een huis genaamd 't Hooge Nest, dat gerestaureerd moet worden. Terwijl
ze aan het huis werken, ontdekken ze de geschiedenis ervan als een belangrijke schuilplaats voor Joden
tijdens de Tweede Wereldoorlog. De auteur doet onderzoek en neemt interviews af om het verhaal van het
huis en zijn bewoners te achterhalen.
Het verhaal begint met het liedje "Mensch, durf te leven," dat nog steeds geliefd is in Nederland. Het lied
werd geschreven door Dirk Witte, een muzikaal wonderkind dat al op jonge leeftijd begon te componeren.
Ondanks de afkeuring van zijn ouders vervolgde hij zijn muzikale carrière terwijl hij bij een houthandel
werkte.
Het leven van Dirk Witte verandert wanneer hij de Nederlandse cabaretpionier Pisuisse benadert in 1914. Hij
presenteert hem zijn liedjes, o.a. de bekende "M'n eerste" en ze samenwerken aan liedjes die in het
collectieve geheugen van Nederland worden gegrift. Hun succes wordt echter onderbroken door het
uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, die Witte diep raakt. De situatie in buurland België, waar onschuldige
burgers worden geëxecuteerd en dorpen in brand worden gestoken, laat een blijvende indruk op hem
achter. Witte, gestationeerd in Eindhoven als ziekendrager in militaire dienst, geshockeerd door wat hij
meemaakt, schrijft een reeks oorlogsliedjes. Eén van deze liedjes, "Aspirine," wordt een hymne onder de
soldaten.
,Tijdens de 1ste Wereldoorlog bleef Nederland neutraal, maar de burgers werden wel geconfronteerd met de
gevolgen van de oorlog. Als gevolg van de Val van Antwerpen vluchtten een miljoen Belgische vluchtelingen
naar Nederland, waardoor steden overspoeld werden. Er waren grote kampen opgezet, maar de
omstandigheden waren slecht. De Nederlandse regering onderhandelde met de Duitse bezetters om de
Belgen naar huis te laten terugkeren, en in mei 1915 hadden ongeveer 900.000 Belgen dat gedaan. De
oorlog en de vluchtelingencrisis hadden een grote invloed op Dirk Witte, waardoor hij zijn rol in de wereld in
twijfel begon te trekken. Hij schreef later het lied "Mensch, durf te leven!" dat populair werd.
In het naoorlogse Nederland, geeft Dirk zijn baan op om zich volledig te wijden aan zijn artistieke carrière
met Pisuisse. Hij trouwt met een rijke vrouw genaamd Jet en ze geven een architect de opdracht om hun
droomhuis, 't Hooge Nest, te bouwen op een schilderachtige locatie. Dirk wist niet dat zijn verzetslied tijdens
de 2de Wereldoorlog in het huis tot leven zou komen, alsof de geest van het lied in de stenen was verankerd.
I
Oorlog
‘Wanneer er gevochten moet worden, moet er maar gevochten worden. Je kunt jezelf niet ontrouw
worden. Je kunt jezelf ook niets wijsmaken. We stonden ervoor. We hebben gedaan wat we
moesten doen, wat we konden doen. Niet meer en niet minder.’
Janny Brandes-Brilleslijper
1
Een val op het Binnenhof
In februari 1943 krijgen Janny en Eberhard het nieuws dat hun vriend Gerrit (Kastein) is omgekomen door uit
een raam te springen. Hierdoor worden ze met hun neus op de realiteit van de oorlog gedrukt. Gerrit was
een neuroloog die betrokken was geweest bij het steunen van antifascisten in Spanje tijdens de Spaanse
Burgeroorlog. Later sloot hij zich aan bij de Nederlandse Communistische Partij en raakte hij betrokken bij
ondergrondse verzetsactiviteiten als NL onder de Duitsers was. Als de deportaties van Joden in Nederland
beginnen, vindt Gerrit dat er drastischer acties nodig zijn en overtuigt hij zijn verzetsgroep ervan om
moorden te plegen op Nederlandse collaborateurs.
,Het eerste doelwit is Hendrik Seyffardt, een gepensioneerde generaal en leider van het fascistische
Vrijwilligerslegioen Nederland. Hij wordt neergeschoten maar overlijdt de volgende dag en kon dus
doorgeven dat de daders studenten waren. De aanslag leidt tot de arrestatie van veel studenten. Gerrit
Kastein plant een tweede aanslag op NSB-lid Hermannus Reydon.
In de vroege ochtend van 6 februari overhandigt Lucas Spoor een pistool aan Gerrit. Echter was Anton een
spion voor de SD, zijn echte naam was Anton Van der Waals. Gerrit is in een val getrapt.
Kastein wordt achtervolgd door SS-Sturmbannführer Schreieder, die verantwoordelijk is voor contraspionage
en alles zal doen om verzetsleden te pakken te krijgen.
Op het Binnenhof, de dag daarna, wachten Schreieder en zijn SD-collega's op de uitkomst van het Russische
roulette. Kastein schiet Reydons vrouw neer en daarna Reydon zelf, die ernstig gewond raakt en later
overlijdt. Schreieder is tevreden als de schoten worden gelost met het pistool dat hij zijn infiltrant heeft
gegeven. Van der Waals is echter verbaasd als Schreieder Kastein niet wil arresteren en in plaats daarvan wil
dat Van der Waals vriend blijft spelen met Gerrit en via hem meer informatie verzamelt. Later wordt Kastein
gearresteerd, waardoor de plan van Schreieder vervalt.
Tijdens de arrestatie probeert Gerrit te ontsnappen (en zoveel Duitsers neer te schieten), maar hij overleed
na het springen uit een raam. In ’t Hooge Nest zijn ze allemaal kapot van het nieuws, zeer groot was zijn rol
in het verzet en voor de groeperingen die hij sinds het begin van de bezetting bijeen heeft gebracht,
belangrijk was zijn strategische inzicht en organisatietalent, maar ook zijn persoonlijk inzet in acties.
Mik, een andere verzetsstrijder en best vriend van Gerrit heeft het nieuws gebracht bij de groep tijdens zijn
bezoek bij ’t Hooge Nest). Bij het vertrekt van het huis waarschuwt zijn vrienden voor de gevaren van het
onderbrengen van te veel mensen.
2
De Slag om de Nieuwmarkt
In Amsterdam in 1912 vecht Joseph Brilleslijper om de hand van Fietje Gerritse. Hun families zijn elkaars
tegenpolen (Joseph stamt uit een circusgeslacht van rondreizende, Jiddisch sprekende muzikanten, Gerritse
daarentegen komt uit een familie van vrome Friese joden met ijzeren discipline), maar Joseph wint het hart
van Fietje, neemt haar gewoon mee en op 1 mei 1912 trouwen ze. Door hulp van Josephs vader, Jaap, kan
het jonge stel in een huisje trekken in het armste gedeelte van de Jodenhoek. Hier krijgen ze hun 1ste
dochter, Janny. Na een paar moeilijke jaren kunnen ze een kleine winkel in de Nieuwe Kerkstraat kopen. Ze
gaan boven de winkel wonen met hun dochtertje Lien. Fietje werkt heel hard in de winkel, terwijl Joseph bij
zijn vader, Opa Jaap, in de groothandel werkt. Na vier jaar geen contact te hebben gehad, zoeken Fietje's
ouders contact met hen na de geboorte van hun tweede dochter, Lien. In 1921 wordt hun langverwachte
zoon geboren en is hun gezin compleet.
Joseph en Fietje werken lange dagen om rond te komen terwijl de Jodenhoekbuurt voor hun kinderen zorgt.
De buurt is hecht, met broers en zussen en buren die elkaar helpen. Fietje kookt op vrijdag kippensoep en
wordt “de hele avond met alle ooms, tantes, neven en nichten muziek en theater gemaakt. Het is een traditie
die Joseph, als Opa Jaap overlijdt, met zijn eigen gezin zal voortzetten.”
Naarmate de jaren 1920 vorderen, wordt het leven echter moeilijker door de stijgende werkloosheid en
voedselschaarste. Na de dood van Opa Jaap neemt Joseph het familiebedrijf over, wat enige stabiliteit
brengt. De familie verhuist naar een nieuwe locatie, maar de meisjes (Janny en Lien) missen hun oude buurt
en de vertrouwde Jiddisch-Amsterdamse cultuur.
, Het is lastig om Janny en Lien uit elkaar te houden, maar hoe ouder ze worden, hoe meer hun
persoonlijkheden verschillen. Lien wil graag danseres worden, ook al vindt haar vader dat niet goed. Ze
werkt overdag als naaister, maar gaat 's avonds snel naar de dansschool van Lili Green en danst 's nachts in
de clubs rond het Rembrandtplein.
Janny is ongeduldig en opstandig. Na een tijdje ook als naaister te hebben gewerkt, gaat ze bij een
zionistische organisatie. Maar ze stapt daar snel weer uit, omdat ze vindt dat ze moeten strijden voor een
betere maatschappij voor iedereen, en niet alleen voor de rechten van een rijke elite. Ze gaat zich verdiepen
in het communisme, Marx en de basisprincipes van de sociaaldemocratie.
Janny ziet een reële dreiging in het vriendenverbond tussen Hitler, Mussolini en Franco, en gaat dus actief in
het strijd. Ze zet zich in voor Nederlandse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog en helpt vluchtelingen uit
Duitsland.
“Van hen hoort ze verhalen over de groeiende haat jegens joden en ‘bolsjewieken’. De Duitse nederlaag in de
Eerste Wereldoorlog, de beurskrach op Wall Street in 1929 die voor een wereldwijde crisis zorgde die
Duitsland hard trof en de steeds openlijker antisemitische sfeer – alle factoren die hebben geleid tot de
verpletterende zege van Hitlers Nationaal-socialistische Duitse Arbeiders Partij, de NSDAP.”
Ook de situatie in Nederland verslechtert. De economische malaise zorgt voor brede verpaupering, de
werkloosheid loopt verder op, thuis bij de Brilleslijpers gaat het ook al niet goed: vader en moeder worden
een na de andere ziek.
Lien verlaat het huis om aan haar vaders toorn over haar dansactiviteiten te ontkomen en gaat in een
kunstenaarscommune wonen. Ze ontmoet Eberhard, een pianist, en ze worden verliefd. Ze raken bevriend
met andere studenten in het huis en bespreken de politieke situatie. Lien's zus, Janny, gaat vaak na werk
naar haar zus. Op een avond, toen Janny weer op bezoek was bij Lien, ontmoette ze Bob Brandes. Bob
plaagde haar een beetje over wat ze politiek gezien belangrijk vond. Hij was namelijk actief bij de
studentenvereniging van sociaaldemocraten en werkte als stagiair bij een communistische uitgeverij in
Amsterdam, Pegasus. Ze beginnen een relatie, ondanks de bezwaren van Bob’s ouders: dit meisje uit een
discutabel koopmansmilieu is echt te min voor haar zoon. Erbij vinden ze haar joodse afkomst in deze tijd een
risico.
Janny en Bob gaan ze toch trouwen en krijgen een kind, Robert, op 10 oktober 1939. Door financiële
problemen, stopt Bob met zijn studie en vindt een baan als ambtenaar bij het Rijk. Janny verzorgt de kleine
Robbie en nemen hun intrek in 2 kamers in de Haagse Bazarlaan.
In de winter van 1939 neemt de familie haar eerste onderduiker in huis. Alexander de Leeuw, een
prominente advocaat en directeur van een uitgeverij, zoekt toevlucht in hun huis vanwege zijn
communistische overtuigingen en omdat hij een doelwit is in Amsterdam. De gesloten grenzen van
Nederland voor vluchtelingen en het groeiende antisemitisme creëren een vruchtbare bodem voor
zondebokvorming. Beide zijn het resultaat van het feit dat “honderdduizenden joden en socialisten proberen
uit Duitsland en verder oostelijk gelegen landen te ontkomen, op de vlucht voor de geweldsorgie die in de
Kristallnacht eind 1938* is ontketend”.
Op 10 mei 1940 om 03.55 uur, Duitse pantsertreinen de Nederlandse grens oversteken en eskaders van de
Luftwaffe het luchtruim binnenvliegen. … Het is de dag dat het net zich sluit en de illusie van het Nederlandse
neutraliteitsdenken wordt verbroken. …
Als Janny een paar dagen later tijdens een wandeling met zoontje Robbie in de kinderwagen plots wordt
overvallen door het luchtalarm, rent ze door de Haagse straten… belt ze aan bij het huis van kennissen van
de familie Brandes, ene familie De Pres, en vraagt buiten adem of ze bij hen mag schuilen. Beschaamd maar
resoluut wijzen ze haar en de baby de deur.”
Inhoud
WOORD VOORAF................................................................................................................................................2
Oorlog.................................................................................................................................................................3
Een val op het Binnenhof................................................................................................................................3
De Slag om de Nieuwmarkt............................................................................................................................4
De bruine pest................................................................................................................................................6
Staakt! Staakt! Staakt!....................................................................................................................................6
Kinderen van de oorlog..................................................................................................................................7
De huiszoeking................................................................................................................................................8
As van verzet..................................................................................................................................................9
De hongerkuur................................................................................................................................................9
De gijzeling...................................................................................................................................................10
Op de vlucht.................................................................................................................................................10
De eerste trein..............................................................................................................................................11
Bergen aan Zee.............................................................................................................................................12
Paddenstoelenbiefstuk.................................................................................................................................13
De gezusters Jansen......................................................................................................................................14
’t Hooge Nest....................................................................................................................................................15
Een villa in het bos........................................................................................................................................15
De Vrije Kunstenaar......................................................................................................................................16
Buren............................................................................................................................................................16
Maskers........................................................................................................................................................17
Handlangers..................................................................................................................................................18
Ongewenste ontmoetingen..........................................................................................................................18
De valk..........................................................................................................................................................19
Herfstlied......................................................................................................................................................20
De Chinese vaas............................................................................................................................................20
De kogel........................................................................................................................................................21
Westerbork...................................................................................................................................................22
, De laatste trein.............................................................................................................................................23
Ontvoerd......................................................................................................................................................24
Overleven.........................................................................................................................................................25
Reis naar het oosten.....................................................................................................................................25
Ken jij de Mosselman?..................................................................................................................................26
Het viooltje van Lien.....................................................................................................................................27
De Marseillaise.............................................................................................................................................28
Sterrenkamp.................................................................................................................................................29
Het feest.......................................................................................................................................................30
Stad der doden.............................................................................................................................................30
De laatste weg..............................................................................................................................................31
MENSCH, DURF TE LEVEN (BIS).........................................................................................................................31
WOORD VOORAF
De auteur en haar gezin trekken in een huis genaamd 't Hooge Nest, dat gerestaureerd moet worden. Terwijl
ze aan het huis werken, ontdekken ze de geschiedenis ervan als een belangrijke schuilplaats voor Joden
tijdens de Tweede Wereldoorlog. De auteur doet onderzoek en neemt interviews af om het verhaal van het
huis en zijn bewoners te achterhalen.
Het verhaal begint met het liedje "Mensch, durf te leven," dat nog steeds geliefd is in Nederland. Het lied
werd geschreven door Dirk Witte, een muzikaal wonderkind dat al op jonge leeftijd begon te componeren.
Ondanks de afkeuring van zijn ouders vervolgde hij zijn muzikale carrière terwijl hij bij een houthandel
werkte.
Het leven van Dirk Witte verandert wanneer hij de Nederlandse cabaretpionier Pisuisse benadert in 1914. Hij
presenteert hem zijn liedjes, o.a. de bekende "M'n eerste" en ze samenwerken aan liedjes die in het
collectieve geheugen van Nederland worden gegrift. Hun succes wordt echter onderbroken door het
uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, die Witte diep raakt. De situatie in buurland België, waar onschuldige
burgers worden geëxecuteerd en dorpen in brand worden gestoken, laat een blijvende indruk op hem
achter. Witte, gestationeerd in Eindhoven als ziekendrager in militaire dienst, geshockeerd door wat hij
meemaakt, schrijft een reeks oorlogsliedjes. Eén van deze liedjes, "Aspirine," wordt een hymne onder de
soldaten.
,Tijdens de 1ste Wereldoorlog bleef Nederland neutraal, maar de burgers werden wel geconfronteerd met de
gevolgen van de oorlog. Als gevolg van de Val van Antwerpen vluchtten een miljoen Belgische vluchtelingen
naar Nederland, waardoor steden overspoeld werden. Er waren grote kampen opgezet, maar de
omstandigheden waren slecht. De Nederlandse regering onderhandelde met de Duitse bezetters om de
Belgen naar huis te laten terugkeren, en in mei 1915 hadden ongeveer 900.000 Belgen dat gedaan. De
oorlog en de vluchtelingencrisis hadden een grote invloed op Dirk Witte, waardoor hij zijn rol in de wereld in
twijfel begon te trekken. Hij schreef later het lied "Mensch, durf te leven!" dat populair werd.
In het naoorlogse Nederland, geeft Dirk zijn baan op om zich volledig te wijden aan zijn artistieke carrière
met Pisuisse. Hij trouwt met een rijke vrouw genaamd Jet en ze geven een architect de opdracht om hun
droomhuis, 't Hooge Nest, te bouwen op een schilderachtige locatie. Dirk wist niet dat zijn verzetslied tijdens
de 2de Wereldoorlog in het huis tot leven zou komen, alsof de geest van het lied in de stenen was verankerd.
I
Oorlog
‘Wanneer er gevochten moet worden, moet er maar gevochten worden. Je kunt jezelf niet ontrouw
worden. Je kunt jezelf ook niets wijsmaken. We stonden ervoor. We hebben gedaan wat we
moesten doen, wat we konden doen. Niet meer en niet minder.’
Janny Brandes-Brilleslijper
1
Een val op het Binnenhof
In februari 1943 krijgen Janny en Eberhard het nieuws dat hun vriend Gerrit (Kastein) is omgekomen door uit
een raam te springen. Hierdoor worden ze met hun neus op de realiteit van de oorlog gedrukt. Gerrit was
een neuroloog die betrokken was geweest bij het steunen van antifascisten in Spanje tijdens de Spaanse
Burgeroorlog. Later sloot hij zich aan bij de Nederlandse Communistische Partij en raakte hij betrokken bij
ondergrondse verzetsactiviteiten als NL onder de Duitsers was. Als de deportaties van Joden in Nederland
beginnen, vindt Gerrit dat er drastischer acties nodig zijn en overtuigt hij zijn verzetsgroep ervan om
moorden te plegen op Nederlandse collaborateurs.
,Het eerste doelwit is Hendrik Seyffardt, een gepensioneerde generaal en leider van het fascistische
Vrijwilligerslegioen Nederland. Hij wordt neergeschoten maar overlijdt de volgende dag en kon dus
doorgeven dat de daders studenten waren. De aanslag leidt tot de arrestatie van veel studenten. Gerrit
Kastein plant een tweede aanslag op NSB-lid Hermannus Reydon.
In de vroege ochtend van 6 februari overhandigt Lucas Spoor een pistool aan Gerrit. Echter was Anton een
spion voor de SD, zijn echte naam was Anton Van der Waals. Gerrit is in een val getrapt.
Kastein wordt achtervolgd door SS-Sturmbannführer Schreieder, die verantwoordelijk is voor contraspionage
en alles zal doen om verzetsleden te pakken te krijgen.
Op het Binnenhof, de dag daarna, wachten Schreieder en zijn SD-collega's op de uitkomst van het Russische
roulette. Kastein schiet Reydons vrouw neer en daarna Reydon zelf, die ernstig gewond raakt en later
overlijdt. Schreieder is tevreden als de schoten worden gelost met het pistool dat hij zijn infiltrant heeft
gegeven. Van der Waals is echter verbaasd als Schreieder Kastein niet wil arresteren en in plaats daarvan wil
dat Van der Waals vriend blijft spelen met Gerrit en via hem meer informatie verzamelt. Later wordt Kastein
gearresteerd, waardoor de plan van Schreieder vervalt.
Tijdens de arrestatie probeert Gerrit te ontsnappen (en zoveel Duitsers neer te schieten), maar hij overleed
na het springen uit een raam. In ’t Hooge Nest zijn ze allemaal kapot van het nieuws, zeer groot was zijn rol
in het verzet en voor de groeperingen die hij sinds het begin van de bezetting bijeen heeft gebracht,
belangrijk was zijn strategische inzicht en organisatietalent, maar ook zijn persoonlijk inzet in acties.
Mik, een andere verzetsstrijder en best vriend van Gerrit heeft het nieuws gebracht bij de groep tijdens zijn
bezoek bij ’t Hooge Nest). Bij het vertrekt van het huis waarschuwt zijn vrienden voor de gevaren van het
onderbrengen van te veel mensen.
2
De Slag om de Nieuwmarkt
In Amsterdam in 1912 vecht Joseph Brilleslijper om de hand van Fietje Gerritse. Hun families zijn elkaars
tegenpolen (Joseph stamt uit een circusgeslacht van rondreizende, Jiddisch sprekende muzikanten, Gerritse
daarentegen komt uit een familie van vrome Friese joden met ijzeren discipline), maar Joseph wint het hart
van Fietje, neemt haar gewoon mee en op 1 mei 1912 trouwen ze. Door hulp van Josephs vader, Jaap, kan
het jonge stel in een huisje trekken in het armste gedeelte van de Jodenhoek. Hier krijgen ze hun 1ste
dochter, Janny. Na een paar moeilijke jaren kunnen ze een kleine winkel in de Nieuwe Kerkstraat kopen. Ze
gaan boven de winkel wonen met hun dochtertje Lien. Fietje werkt heel hard in de winkel, terwijl Joseph bij
zijn vader, Opa Jaap, in de groothandel werkt. Na vier jaar geen contact te hebben gehad, zoeken Fietje's
ouders contact met hen na de geboorte van hun tweede dochter, Lien. In 1921 wordt hun langverwachte
zoon geboren en is hun gezin compleet.
Joseph en Fietje werken lange dagen om rond te komen terwijl de Jodenhoekbuurt voor hun kinderen zorgt.
De buurt is hecht, met broers en zussen en buren die elkaar helpen. Fietje kookt op vrijdag kippensoep en
wordt “de hele avond met alle ooms, tantes, neven en nichten muziek en theater gemaakt. Het is een traditie
die Joseph, als Opa Jaap overlijdt, met zijn eigen gezin zal voortzetten.”
Naarmate de jaren 1920 vorderen, wordt het leven echter moeilijker door de stijgende werkloosheid en
voedselschaarste. Na de dood van Opa Jaap neemt Joseph het familiebedrijf over, wat enige stabiliteit
brengt. De familie verhuist naar een nieuwe locatie, maar de meisjes (Janny en Lien) missen hun oude buurt
en de vertrouwde Jiddisch-Amsterdamse cultuur.
, Het is lastig om Janny en Lien uit elkaar te houden, maar hoe ouder ze worden, hoe meer hun
persoonlijkheden verschillen. Lien wil graag danseres worden, ook al vindt haar vader dat niet goed. Ze
werkt overdag als naaister, maar gaat 's avonds snel naar de dansschool van Lili Green en danst 's nachts in
de clubs rond het Rembrandtplein.
Janny is ongeduldig en opstandig. Na een tijdje ook als naaister te hebben gewerkt, gaat ze bij een
zionistische organisatie. Maar ze stapt daar snel weer uit, omdat ze vindt dat ze moeten strijden voor een
betere maatschappij voor iedereen, en niet alleen voor de rechten van een rijke elite. Ze gaat zich verdiepen
in het communisme, Marx en de basisprincipes van de sociaaldemocratie.
Janny ziet een reële dreiging in het vriendenverbond tussen Hitler, Mussolini en Franco, en gaat dus actief in
het strijd. Ze zet zich in voor Nederlandse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog en helpt vluchtelingen uit
Duitsland.
“Van hen hoort ze verhalen over de groeiende haat jegens joden en ‘bolsjewieken’. De Duitse nederlaag in de
Eerste Wereldoorlog, de beurskrach op Wall Street in 1929 die voor een wereldwijde crisis zorgde die
Duitsland hard trof en de steeds openlijker antisemitische sfeer – alle factoren die hebben geleid tot de
verpletterende zege van Hitlers Nationaal-socialistische Duitse Arbeiders Partij, de NSDAP.”
Ook de situatie in Nederland verslechtert. De economische malaise zorgt voor brede verpaupering, de
werkloosheid loopt verder op, thuis bij de Brilleslijpers gaat het ook al niet goed: vader en moeder worden
een na de andere ziek.
Lien verlaat het huis om aan haar vaders toorn over haar dansactiviteiten te ontkomen en gaat in een
kunstenaarscommune wonen. Ze ontmoet Eberhard, een pianist, en ze worden verliefd. Ze raken bevriend
met andere studenten in het huis en bespreken de politieke situatie. Lien's zus, Janny, gaat vaak na werk
naar haar zus. Op een avond, toen Janny weer op bezoek was bij Lien, ontmoette ze Bob Brandes. Bob
plaagde haar een beetje over wat ze politiek gezien belangrijk vond. Hij was namelijk actief bij de
studentenvereniging van sociaaldemocraten en werkte als stagiair bij een communistische uitgeverij in
Amsterdam, Pegasus. Ze beginnen een relatie, ondanks de bezwaren van Bob’s ouders: dit meisje uit een
discutabel koopmansmilieu is echt te min voor haar zoon. Erbij vinden ze haar joodse afkomst in deze tijd een
risico.
Janny en Bob gaan ze toch trouwen en krijgen een kind, Robert, op 10 oktober 1939. Door financiële
problemen, stopt Bob met zijn studie en vindt een baan als ambtenaar bij het Rijk. Janny verzorgt de kleine
Robbie en nemen hun intrek in 2 kamers in de Haagse Bazarlaan.
In de winter van 1939 neemt de familie haar eerste onderduiker in huis. Alexander de Leeuw, een
prominente advocaat en directeur van een uitgeverij, zoekt toevlucht in hun huis vanwege zijn
communistische overtuigingen en omdat hij een doelwit is in Amsterdam. De gesloten grenzen van
Nederland voor vluchtelingen en het groeiende antisemitisme creëren een vruchtbare bodem voor
zondebokvorming. Beide zijn het resultaat van het feit dat “honderdduizenden joden en socialisten proberen
uit Duitsland en verder oostelijk gelegen landen te ontkomen, op de vlucht voor de geweldsorgie die in de
Kristallnacht eind 1938* is ontketend”.
Op 10 mei 1940 om 03.55 uur, Duitse pantsertreinen de Nederlandse grens oversteken en eskaders van de
Luftwaffe het luchtruim binnenvliegen. … Het is de dag dat het net zich sluit en de illusie van het Nederlandse
neutraliteitsdenken wordt verbroken. …
Als Janny een paar dagen later tijdens een wandeling met zoontje Robbie in de kinderwagen plots wordt
overvallen door het luchtalarm, rent ze door de Haagse straten… belt ze aan bij het huis van kennissen van
de familie Brandes, ene familie De Pres, en vraagt buiten adem of ze bij hen mag schuilen. Beschaamd maar
resoluut wijzen ze haar en de baby de deur.”
