Hoofdstuk 1
M.u.v. 1.3.5.
Ethiek: Het systematisch denken over en reflecteren op het moreel handelen: waarom
worden bepaalde keuzes gemaakt en op basis van welke waarden?
Filosofische grondhouding: (grondhouding: instelling die bepalend is voor je gedrag)
Moraal: Het geheel van opvattingen, beslissingen en handelingen waarmee mensen
uitdrukken wat zij behoorlijk vinden: eigenlijk gaat het hier om de optelsom van
waarden. (Moraal is de stand van zaken. Ethiek is de activiteit. Moraal is kant en klare
ethiek.)
Normen & waarden:
- Waarde: Opvattingen over wat we over het algemeen wenselijk vinden. (Bijv.
rechtvaardigheid)
- Norm: De vertaling van een waarde in gedragsregels voor het juiste handelen. Het
zijn concrete richtlijnen. (Bijv. je moet iedereen eerlijk en gelijk behandelen)
Normatieve professionaliteit: het in staat zijn moreel relevante situaties te herkennen
en ervan te leren.
(herkennen van) morele keuzes:
1. Methodisch perspectief: welke methodiek is hier het beste?
2. Empirisch perspectief: hoe valt de beslissing in feiten uit?
3. Ethisch perspectief: welke morele normen en waarden spelen in deze kwestie een
rol?
Driewereldenmodel door Habermas (en de diverse perspectieven):
PERSPECTIEF ONDERWERP SOORT GELDIGHEIDSCLAIM VOORBEELD
(WERELD) BEWERING
Cognitief Feiten Feitelijke Waarheid Zintuigelijke waarneembaar:
bewering tranen zien, gesnik horen.
Anderen nemen dit ook
waar.
Normatief Normen en waarden Normatieve Juistheid Blik van het uiterlijk
bewering verschuift naar het innerlijk.
Niemand kan voelen wat jij
voelt.
Subjectief gevoelens Expressieve Waarachtigheid Morele perspectief: je kan
bewering bijv. vinden dat mannen niet
mogen huilen
Voorbeeld: je ziet een man huilend in de trein zitten.
Socialisatie / leefwereld: het milieu waarin je leeft. Per situatie vormt de leefwereld de
horizon waartegen wij onze situatie interpreteren. Per situatie verschuift die horizon.
1
, Moreel subjectivisme: Men is het altijd met elkaar eens: jij voelt dat nu eenmaal zo, en
ik voel het anders. Einde discussie.
Moralisme: Het ontstaat als het morele domein het cognitieve domein gaat verdringen.
Feiten worden helemaal toegeschreven aan de wil van mensen, een god of een
voorwerp. (Bijv. aardbeving is er als straf van God i.p.v. een natuurverschijnsel)
Morele stadia van Kohlberg:
1. Pre conventionele stadium (straf en beloning staat centraal): De eerste morele
afwegingen worden gemaakt. Een kind realiseert zich waarom hij iets wel of niet
mag. Er is weinig gevoel voor anderen, oog om oog, tand om tand.
2. Conventionele stadium (de groep staat centraal): Jongeren willen graag aardig
gevonden worden en bij een bepaalde groep horen. Jongeren leren aan anderen te
denken. ‘Iedereen doet het’.
3. Post conventionele stadium (keuze van eigen waarde): Er is sprake van een
volwassen geweten. Gevoelens van rechtvaardigheid en eerbied staan centraal, dit
uit zich in zelfrespect en respect voor de ander.
Morele dilemma’s en problemen: Als we een moreel relevante situatie herkennen en
onder woorden kunnen brengen, kunnen we vervolgens beoordelen op urgentie. Een
moreel relevante situatie kunnen we omschrijven als:
1. Moreel dilemma: als je moet kiezen tussen twee handelingsalternatieven die beide
zijn verbonden aan voor jouw essentiële waarden. Wat je ook kiest, je weet nu al dat
je spijt gaat krijgen.
2. Moreel probleem: Als we het besef hebben dat we handelingsmogelijkheden hebben
en er ook sprake is van morele waarden, waarbij we al duidelijk weten hoe te
moeten handelen.
3. Morele kwestie: Als we een moreel relevante situatie ervaren als moreel relevant,
maar zonder handelingsdruk.
Vier morele kwesties:
1. Individuele rechten en welzijn van de cliënt: Het recht van de cliënt om eigen keuzes
te maken botst met zijn eigen welzijn. (Bejaarde wil zo lang mogelijk zelfstandig
wonen maar redt het eigenlijk niet zonder hulp.)
2. Algemeen welzijn van de samenleving: De belangen en rechten van de cliënt
tegenover de rest van de samenleving. (Bejaarde wil zo lang mogelijk zelfstandig
wonen maar haar vergeetachtigheid kan een bedreiging vormen voor de buurt.)
3. Gelijkheid, diversiteit en onderdrukking: Erkenning van de rechten van de
minderheden komt op gespannen voet te staan met de individuele rechten van een
van hun groepsleden. (Minderjarig islamitisch meisje krijgt een relatie met een niet-
islamitische jongen en wordt daarna bedreigd wegens het schenden van de eer.)
4. Beroepsrol: De verhouding tussen betrokkenheid en distantie of tussen
ondersteuning en correctie. (Bijv. sociaal werker in gesprek met een cliënt, cliënt
zegt: ‘Wij zijn vrienden en jij gaat mij hier uithalen.’
Ontsnappingsstrategieën: restauratie en relativisme:
1. Restauratie: We gaan door zoals we het altijd hebben gedaan: het dilemma wordt
snel afgedicht met een kant-en-klaar antwoord.
2
M.u.v. 1.3.5.
Ethiek: Het systematisch denken over en reflecteren op het moreel handelen: waarom
worden bepaalde keuzes gemaakt en op basis van welke waarden?
Filosofische grondhouding: (grondhouding: instelling die bepalend is voor je gedrag)
Moraal: Het geheel van opvattingen, beslissingen en handelingen waarmee mensen
uitdrukken wat zij behoorlijk vinden: eigenlijk gaat het hier om de optelsom van
waarden. (Moraal is de stand van zaken. Ethiek is de activiteit. Moraal is kant en klare
ethiek.)
Normen & waarden:
- Waarde: Opvattingen over wat we over het algemeen wenselijk vinden. (Bijv.
rechtvaardigheid)
- Norm: De vertaling van een waarde in gedragsregels voor het juiste handelen. Het
zijn concrete richtlijnen. (Bijv. je moet iedereen eerlijk en gelijk behandelen)
Normatieve professionaliteit: het in staat zijn moreel relevante situaties te herkennen
en ervan te leren.
(herkennen van) morele keuzes:
1. Methodisch perspectief: welke methodiek is hier het beste?
2. Empirisch perspectief: hoe valt de beslissing in feiten uit?
3. Ethisch perspectief: welke morele normen en waarden spelen in deze kwestie een
rol?
Driewereldenmodel door Habermas (en de diverse perspectieven):
PERSPECTIEF ONDERWERP SOORT GELDIGHEIDSCLAIM VOORBEELD
(WERELD) BEWERING
Cognitief Feiten Feitelijke Waarheid Zintuigelijke waarneembaar:
bewering tranen zien, gesnik horen.
Anderen nemen dit ook
waar.
Normatief Normen en waarden Normatieve Juistheid Blik van het uiterlijk
bewering verschuift naar het innerlijk.
Niemand kan voelen wat jij
voelt.
Subjectief gevoelens Expressieve Waarachtigheid Morele perspectief: je kan
bewering bijv. vinden dat mannen niet
mogen huilen
Voorbeeld: je ziet een man huilend in de trein zitten.
Socialisatie / leefwereld: het milieu waarin je leeft. Per situatie vormt de leefwereld de
horizon waartegen wij onze situatie interpreteren. Per situatie verschuift die horizon.
1
, Moreel subjectivisme: Men is het altijd met elkaar eens: jij voelt dat nu eenmaal zo, en
ik voel het anders. Einde discussie.
Moralisme: Het ontstaat als het morele domein het cognitieve domein gaat verdringen.
Feiten worden helemaal toegeschreven aan de wil van mensen, een god of een
voorwerp. (Bijv. aardbeving is er als straf van God i.p.v. een natuurverschijnsel)
Morele stadia van Kohlberg:
1. Pre conventionele stadium (straf en beloning staat centraal): De eerste morele
afwegingen worden gemaakt. Een kind realiseert zich waarom hij iets wel of niet
mag. Er is weinig gevoel voor anderen, oog om oog, tand om tand.
2. Conventionele stadium (de groep staat centraal): Jongeren willen graag aardig
gevonden worden en bij een bepaalde groep horen. Jongeren leren aan anderen te
denken. ‘Iedereen doet het’.
3. Post conventionele stadium (keuze van eigen waarde): Er is sprake van een
volwassen geweten. Gevoelens van rechtvaardigheid en eerbied staan centraal, dit
uit zich in zelfrespect en respect voor de ander.
Morele dilemma’s en problemen: Als we een moreel relevante situatie herkennen en
onder woorden kunnen brengen, kunnen we vervolgens beoordelen op urgentie. Een
moreel relevante situatie kunnen we omschrijven als:
1. Moreel dilemma: als je moet kiezen tussen twee handelingsalternatieven die beide
zijn verbonden aan voor jouw essentiële waarden. Wat je ook kiest, je weet nu al dat
je spijt gaat krijgen.
2. Moreel probleem: Als we het besef hebben dat we handelingsmogelijkheden hebben
en er ook sprake is van morele waarden, waarbij we al duidelijk weten hoe te
moeten handelen.
3. Morele kwestie: Als we een moreel relevante situatie ervaren als moreel relevant,
maar zonder handelingsdruk.
Vier morele kwesties:
1. Individuele rechten en welzijn van de cliënt: Het recht van de cliënt om eigen keuzes
te maken botst met zijn eigen welzijn. (Bejaarde wil zo lang mogelijk zelfstandig
wonen maar redt het eigenlijk niet zonder hulp.)
2. Algemeen welzijn van de samenleving: De belangen en rechten van de cliënt
tegenover de rest van de samenleving. (Bejaarde wil zo lang mogelijk zelfstandig
wonen maar haar vergeetachtigheid kan een bedreiging vormen voor de buurt.)
3. Gelijkheid, diversiteit en onderdrukking: Erkenning van de rechten van de
minderheden komt op gespannen voet te staan met de individuele rechten van een
van hun groepsleden. (Minderjarig islamitisch meisje krijgt een relatie met een niet-
islamitische jongen en wordt daarna bedreigd wegens het schenden van de eer.)
4. Beroepsrol: De verhouding tussen betrokkenheid en distantie of tussen
ondersteuning en correctie. (Bijv. sociaal werker in gesprek met een cliënt, cliënt
zegt: ‘Wij zijn vrienden en jij gaat mij hier uithalen.’
Ontsnappingsstrategieën: restauratie en relativisme:
1. Restauratie: We gaan door zoals we het altijd hebben gedaan: het dilemma wordt
snel afgedicht met een kant-en-klaar antwoord.
2
