Samenvatting
Gezinnen met meervoudige en complexe problemen
J. Knot-Dickscheit en E.J. Knorth
Hoofdstukken: 2t/m6, 12 t/m15, 21 en 22
, Gezinnen met meervoudige en complexe problemen
Hoofdstuk 2: Zorgwekkende gezinnen; veranderingen in visie en zorg
2.1 Inleiding
Bij zorgwekkende gezinnen gaat het om gezinnen die zorg wekken omdat ze door hun
gebrek aan aansluiting buiten de gewenste orde vallen, en de zorg die ze krijgen is direct of
indirect gericht op het bewaken of herstel van de orde en is daarom politiek. Hier wordt de
term probleemfiguratie bij gebruikt: Een samenhangend verhaal over een verontrustend
object, oorzaken, interventiedoelen en interventiemiddelen.
Er zijn twee periodes te onderscheiden:
- Ca. 1820 – jaren 60: Toen ging het om gezinnen die zorg wekken vanwege de
zorgelijke en behoeftige omstandigheden waarin ze verkeerden en omdat ze gezien
werden als een bedreiging van de maatschappelijke orde. Accent van beleid lag
daarbij sterk op maatregelen en interventies met betrekking tot deze gezinnen als
groep. Tot jaren 60 gaat het juist om arme gezinnen, sociaal ontoelaatbare gezinnen
en onmaatschappelijke gezinnen.
- Vanaf jaren 60: (Multi)probleemgezinnen: gezin met veel problemen.
2.2 Arme gezinnen
De Maatschappij van Weldadigheid werd opgericht in 1818 ter verbetering van het lot van de
armen. Arbeid was hét middel tegen de zedelijke verbastering, dus werkverschaffing was dé
oplossing tegen armoede en de gevolgen daarvan. Het Frederiksoord in Drenthe werd
opgericht als eerste kolonie om werkgelegenheid te bieden in de vorm van het ontginnen
van woeste gronden. Naast werk zorgde de Maatschappij ook voor behoorlijke
arbeiderswoning. Toch wist de Maatschappij de armoede niet boven te komen. Door
ongunstige economie, verarming op het platteland en de opkomst van het
industrieproletariaat konden veel gezinnen in de loop van de 19e eeuw er niet in slagen om
in hun eigen levensonderhoud te voorzien en waren ze aangewezen op steun van derden. In
de 19e eeuw werd armoede door de armenzorg voor een belangrijk deel gezien als het
gevolg van een gebrek aan arbeidszin en spaarzaamheid, van drankzucht, verkwisting en
bandeloosheid. Op een congres over het armwezen in 1854 in Groningen stelden de
deelnemers 4 hoofdoorzaken van armoede vast:
→ Gebrek aan matigheid in sterken drank;
→ Gebrek aan voorzichtigheid bij het aangaan van huwelijken door mingegoeden;
→ Gebrek aan spaarzaamheid in de zomer (dan is er geen geld voor brandstof en dek in de
winter);
→ Gebrek aan werk, door of zonder eigen schuld.
Later werd armoede gezocht in opvoeding: ‘Het enige middel om armoede te verminderen
en verarming te weren is dus; de opvoeding der kinderen, opdat zij verstandige, brave en
bekwame menschen worden’. Armenzorg en zedelijke verheffing gingen hand in hand.
2.3 Sociaal ontoelaatbare gezinnen
Er was een ranzige woonsituatie in sloppen en stegen, kelders en kotten. Dit was een
bedreiging voor de volksgezondheid. Een goede woning zou huiselijkheid, gezinsleven en
gezinsband versterken. Zo kwam er sociale woningbouw (= woningen die voldeden aan
eisen van hygiëne, gescheiden slaapruimtes etc.). Daarnaast moest het huis proper
gehouden worden en de huurpenningen op tijd worden betaald. Dit vereiste toezicht, wat
gedaan werd door woningopzichteressen.
→ Sociaal ontoelaatbaren waren gezinnen die in hun woning en in hun buurt niet te
handhaven waren. Voor hen werden woonscholen gebouwd om later toegelaten te kunnen
worden in een reguliere woning. Querido sprak liever over ‘asocialen’ of
‘onmaatschappelijken’ i.p.v. ‘ontoelaatbaren’. Volgens hem waren er drie soorten:
, 1. De voorwaardelijke maatschappelijken: Gezinnen die door omstandigheden
geworteld zijn geraakt.
2. De voorwaardelijke onmaatschappelijken: Gezinnen met geestelijke afwijkingen die
slechts onder specifieke condities in staat zijn tot maatschappelijk functioneren.
3. De onvoorwaardelijk onmaatschappelijken: Gezinnen waar sprake is van een
dusdanige geestelijke en lichamelijke degeneratie, dat ze in alle omstandigheden
onmaatschappelijk zullen functioneren.
2.4 Onmaatschappelijke gezinnen
Na de WOII stond het beleid in het teken van een morele paniek rond het verschijnsel
‘onmaatschappelijkheid’ als een gevaar voor de hele samenleving en hier kwam strijd tegen.
Het beleid werd voorgezet om ‘onmaatschappelijken’ in aparte woonwijken onder te
brengen;‘sociale sanatoria’. Ze hadden drie doelen:
→ Segregatie ter bescherming van de maatschappij;
→ Concentratie om toezicht te kunnen houden;
→ Integratie van bemoeienissen van de diverse instanties verbeteren.
In de loop van de jaren 60 verdween de bestrijding van onmaatschappelijkheid van de
politieke agenda. Onmaatschappelijke gezinnen werden nu probleemgezinnen genoemd. Er
kwam een nieuw perspectief, een andere probleemfiguratie.
2.5 Multi-problem gezinnen
Nieuw ‘probleem’gezinnen is dat de hulp versnipperd is, dat er weinig aandacht is voor wat
anderen doen, dat in de recente groei aan gespecialiseerde diensten er niemand is die de
verantwoordelijkheid neemt om te zorgen voor continuïteit en samenhang in de hulp, dat al
die versnipperde hulp de samenleving bijzonder veel kost, terwijl het resultaat erg pover is.
Werkwijze bij multi-problem gezinnen volgens St. Paul en Marie Kamphuis (1963):
- Hulpverlener moet zelf het initiatief nemen om gezinnen te benaderen die hulp
behoeven maar die daartoe zelf niets ondernemen;
- Hulp moet op hele gezin gericht zijn;
- Instellingen moeten samenwerken;
- Eén hulpverlener dient centrale figuur te zijn inzake diagnostiek, het bieden van hulp,
en het onderhouden van contacten met andere instellingen;
- Het gezin moet geholpen worden bij het zelf leren aanboren van materiële en sociale
bronnen van steun;
- Bestaande bronnen van steun dienen geactiveerd te worden ten behoeve van het
gezin.
Een probleem gezin heeft 2 kanten. Het is niet alleen een gezin met veel problemen, maar
het stelt de zorg voor veel problemen.
Midden jaren 80 diende hulp opeens zo tijdig mogelijk plaats te vinden, zo licht mogelijk van
vorm, van zo kort mogelijke duur en zo dicht mogelijk bij huis. Dit leidde tot reductie van
aantal plaatsen in residentiële voorzieningen met als gevolg dat de ambulante jeugdzorg
zich geconfronteerd zag met een extra moeilijk te helpen groep gezinnen. Dat leidde tot
heropleving van de aandacht voor probleemgezinnen binnen jeugdzorg.
Begin 21e eeuw werden knelpunten ondervonden in de hulpverlening aan
probleemgezinnen, zoals: problemen worden te laat gesignaleerd; samenwerking tussen
instanties niet goed; ontbreken aan regie, continuïteit en duidelijkheid over
verantwoordelijkheden. Werken met onveiligheid en werken met probleemgezinnen is
werken met onzekerheid en angst. Angst leidt al gauw tot bureaucratisering, ondermijning
van vertrouwen in eigen en andermans professionaliteit en tot wantrouwen jegens ouders.
De focus op geweld en (on)veiligheid heeft sinds een jaar of 15 het werken met
probleemgezinnen sterk beïnvloed, en op weer een andere manier er zorgwekkende
gezinnen van gemaakt.
Gezinnen met meervoudige en complexe problemen
J. Knot-Dickscheit en E.J. Knorth
Hoofdstukken: 2t/m6, 12 t/m15, 21 en 22
, Gezinnen met meervoudige en complexe problemen
Hoofdstuk 2: Zorgwekkende gezinnen; veranderingen in visie en zorg
2.1 Inleiding
Bij zorgwekkende gezinnen gaat het om gezinnen die zorg wekken omdat ze door hun
gebrek aan aansluiting buiten de gewenste orde vallen, en de zorg die ze krijgen is direct of
indirect gericht op het bewaken of herstel van de orde en is daarom politiek. Hier wordt de
term probleemfiguratie bij gebruikt: Een samenhangend verhaal over een verontrustend
object, oorzaken, interventiedoelen en interventiemiddelen.
Er zijn twee periodes te onderscheiden:
- Ca. 1820 – jaren 60: Toen ging het om gezinnen die zorg wekken vanwege de
zorgelijke en behoeftige omstandigheden waarin ze verkeerden en omdat ze gezien
werden als een bedreiging van de maatschappelijke orde. Accent van beleid lag
daarbij sterk op maatregelen en interventies met betrekking tot deze gezinnen als
groep. Tot jaren 60 gaat het juist om arme gezinnen, sociaal ontoelaatbare gezinnen
en onmaatschappelijke gezinnen.
- Vanaf jaren 60: (Multi)probleemgezinnen: gezin met veel problemen.
2.2 Arme gezinnen
De Maatschappij van Weldadigheid werd opgericht in 1818 ter verbetering van het lot van de
armen. Arbeid was hét middel tegen de zedelijke verbastering, dus werkverschaffing was dé
oplossing tegen armoede en de gevolgen daarvan. Het Frederiksoord in Drenthe werd
opgericht als eerste kolonie om werkgelegenheid te bieden in de vorm van het ontginnen
van woeste gronden. Naast werk zorgde de Maatschappij ook voor behoorlijke
arbeiderswoning. Toch wist de Maatschappij de armoede niet boven te komen. Door
ongunstige economie, verarming op het platteland en de opkomst van het
industrieproletariaat konden veel gezinnen in de loop van de 19e eeuw er niet in slagen om
in hun eigen levensonderhoud te voorzien en waren ze aangewezen op steun van derden. In
de 19e eeuw werd armoede door de armenzorg voor een belangrijk deel gezien als het
gevolg van een gebrek aan arbeidszin en spaarzaamheid, van drankzucht, verkwisting en
bandeloosheid. Op een congres over het armwezen in 1854 in Groningen stelden de
deelnemers 4 hoofdoorzaken van armoede vast:
→ Gebrek aan matigheid in sterken drank;
→ Gebrek aan voorzichtigheid bij het aangaan van huwelijken door mingegoeden;
→ Gebrek aan spaarzaamheid in de zomer (dan is er geen geld voor brandstof en dek in de
winter);
→ Gebrek aan werk, door of zonder eigen schuld.
Later werd armoede gezocht in opvoeding: ‘Het enige middel om armoede te verminderen
en verarming te weren is dus; de opvoeding der kinderen, opdat zij verstandige, brave en
bekwame menschen worden’. Armenzorg en zedelijke verheffing gingen hand in hand.
2.3 Sociaal ontoelaatbare gezinnen
Er was een ranzige woonsituatie in sloppen en stegen, kelders en kotten. Dit was een
bedreiging voor de volksgezondheid. Een goede woning zou huiselijkheid, gezinsleven en
gezinsband versterken. Zo kwam er sociale woningbouw (= woningen die voldeden aan
eisen van hygiëne, gescheiden slaapruimtes etc.). Daarnaast moest het huis proper
gehouden worden en de huurpenningen op tijd worden betaald. Dit vereiste toezicht, wat
gedaan werd door woningopzichteressen.
→ Sociaal ontoelaatbaren waren gezinnen die in hun woning en in hun buurt niet te
handhaven waren. Voor hen werden woonscholen gebouwd om later toegelaten te kunnen
worden in een reguliere woning. Querido sprak liever over ‘asocialen’ of
‘onmaatschappelijken’ i.p.v. ‘ontoelaatbaren’. Volgens hem waren er drie soorten:
, 1. De voorwaardelijke maatschappelijken: Gezinnen die door omstandigheden
geworteld zijn geraakt.
2. De voorwaardelijke onmaatschappelijken: Gezinnen met geestelijke afwijkingen die
slechts onder specifieke condities in staat zijn tot maatschappelijk functioneren.
3. De onvoorwaardelijk onmaatschappelijken: Gezinnen waar sprake is van een
dusdanige geestelijke en lichamelijke degeneratie, dat ze in alle omstandigheden
onmaatschappelijk zullen functioneren.
2.4 Onmaatschappelijke gezinnen
Na de WOII stond het beleid in het teken van een morele paniek rond het verschijnsel
‘onmaatschappelijkheid’ als een gevaar voor de hele samenleving en hier kwam strijd tegen.
Het beleid werd voorgezet om ‘onmaatschappelijken’ in aparte woonwijken onder te
brengen;‘sociale sanatoria’. Ze hadden drie doelen:
→ Segregatie ter bescherming van de maatschappij;
→ Concentratie om toezicht te kunnen houden;
→ Integratie van bemoeienissen van de diverse instanties verbeteren.
In de loop van de jaren 60 verdween de bestrijding van onmaatschappelijkheid van de
politieke agenda. Onmaatschappelijke gezinnen werden nu probleemgezinnen genoemd. Er
kwam een nieuw perspectief, een andere probleemfiguratie.
2.5 Multi-problem gezinnen
Nieuw ‘probleem’gezinnen is dat de hulp versnipperd is, dat er weinig aandacht is voor wat
anderen doen, dat in de recente groei aan gespecialiseerde diensten er niemand is die de
verantwoordelijkheid neemt om te zorgen voor continuïteit en samenhang in de hulp, dat al
die versnipperde hulp de samenleving bijzonder veel kost, terwijl het resultaat erg pover is.
Werkwijze bij multi-problem gezinnen volgens St. Paul en Marie Kamphuis (1963):
- Hulpverlener moet zelf het initiatief nemen om gezinnen te benaderen die hulp
behoeven maar die daartoe zelf niets ondernemen;
- Hulp moet op hele gezin gericht zijn;
- Instellingen moeten samenwerken;
- Eén hulpverlener dient centrale figuur te zijn inzake diagnostiek, het bieden van hulp,
en het onderhouden van contacten met andere instellingen;
- Het gezin moet geholpen worden bij het zelf leren aanboren van materiële en sociale
bronnen van steun;
- Bestaande bronnen van steun dienen geactiveerd te worden ten behoeve van het
gezin.
Een probleem gezin heeft 2 kanten. Het is niet alleen een gezin met veel problemen, maar
het stelt de zorg voor veel problemen.
Midden jaren 80 diende hulp opeens zo tijdig mogelijk plaats te vinden, zo licht mogelijk van
vorm, van zo kort mogelijke duur en zo dicht mogelijk bij huis. Dit leidde tot reductie van
aantal plaatsen in residentiële voorzieningen met als gevolg dat de ambulante jeugdzorg
zich geconfronteerd zag met een extra moeilijk te helpen groep gezinnen. Dat leidde tot
heropleving van de aandacht voor probleemgezinnen binnen jeugdzorg.
Begin 21e eeuw werden knelpunten ondervonden in de hulpverlening aan
probleemgezinnen, zoals: problemen worden te laat gesignaleerd; samenwerking tussen
instanties niet goed; ontbreken aan regie, continuïteit en duidelijkheid over
verantwoordelijkheden. Werken met onveiligheid en werken met probleemgezinnen is
werken met onzekerheid en angst. Angst leidt al gauw tot bureaucratisering, ondermijning
van vertrouwen in eigen en andermans professionaliteit en tot wantrouwen jegens ouders.
De focus op geweld en (on)veiligheid heeft sinds een jaar of 15 het werken met
probleemgezinnen sterk beïnvloed, en op weer een andere manier er zorgwekkende
gezinnen van gemaakt.
