Hoorcollege 1
Literatuur Schuldrelaties en Financieel gedrag
Intro: Schuld en Status, 28 januari 2025 (Luuk)
Boek van ’s Jongers mag je flexibel lezen, dus gewoon lezen.
Economic transactions en social interactions
Economie gaat hier om leningen, maar ook belastingen, sparen, consumeren, etc. De relatie met
sociale interactie hangt af van het discipline van waaruit je kijkt.
Vandaag economie tegenover antropologie gezet, verschillen en overeenkomsten.
Neo-klassieke economie: rational choice theory; Homo economicus.
- Inmiddels herkennen we ons niet meer zo in die economische actor. Dus er is een aanpassing
in gekomen:
behavioral economics (homer economicus) ->
- maakt allerlei fouten in het denken, is lui. Deze is beter om gedrag te begrijpen. Hier zit veel
psychologie in en ook micro-economie. Verkeerd beeld van de beslissing die je moet maken,
iets waar we allemaal in meer of mindere mate last van hebben.
Als je vanuit antropologie naar schuld kijkt, kijk je vooral naar gift en gift-giving (Mauss). Het gaat
hierbij om wederkerigheid. Economische transacties zijn vooral wederkerig: ze moeten een zekere
mate van balans opleveren.
- Bijvoorbeeld: cadeaus -> ik geef iets aan jou en daarna krijg ik een keer iets van jou terug. In
antropologie kan het economische en sociale leven niet losgezien worden. het moet win-win
zijn, beiden moeten er voordeel aan hebben.
Een antropoloog die uitgebreider besproken wordt: Graeber 2011.
- Baseline communism
- Exchange
- Hierarchy
o Het laat de negatieve kant van schuld goed zien door middel van disbalans.
Standard (textbook) economics
Homo economicus (ontstaan eind 19e eeuw)
- Rationaliteit
o Maximaliseert -> gaat om geluk/welzijn (maar dit mag je breder zien. Niet van
anderen). Utility maximization principle.
- Egoïstisch
o Geïnteresseerd in eigen geluk en niet dat van anderen (draait uit op maximalisering).
- Autonome beslissingen
o Beslissingen nemen alsof je alleen op een eiland bent en je niet laten leiden door wat
anderen doen, niet gevoelig voor reclame. (Robinson Crusoe model)
- Stabiele voorkeur
o Consistente voorkeur (je wordt geboren met een ‘voorkeur voor bananen of appels’)
,Deze actor is niet heel realistisch
Behavioral Economics: Homer economicus
Rationaliteit gaat er niet helemaal uit. De actor wordt begrensd rationeel: wel veel informatie
binnengehaald, maar niet meer de maximale hoeveelheid. Via een shortcut naar de beslissing te
komen.
- Je gaat niet alle tekst op de verpakkingen lezen, maar als iets je bevalt dan koop je het vaak
nog een keer.
- Twee systemen vechten om voorrang
o Automatische piloot (beslissingen die niet veel aandacht vereisen doen we vaak op
intuïtie). Vs het deliberative systeem
o Sensitive to framing: bij operaties hangt het af van of de dokter over overlevings- of
overlijdenskans heeft. Hoe iets gebracht wordt heeft dus invloed op de homer
economicus.
o Satisficing rather than maximizing
(Wederkerig) altruisme:
- Alleen solidair naar een ander als die ook zo doet naar mij. Niet meer zo egoïstisch, maar
toch ook wel een klein beetje. Maakt het mogelijk dat er ook negatieve sociale relaties
ontstaan.
Sociale rechtvaardigheid:
- Het doet er toe welke uitkomsten je beslissingen genereren; of er een redelijk gelijkwaardige
uitkomst is.
o Als je meer hebt dan anderen, dan is het wat minder problematisch (asymmetrie).
Mensen zijn social animals:
- Sociale normen doen er toe en dat geeft ruimte aan influencers:
o Niet alleen objectieve informatie, maar ook mensen waar we tegen op kijken. Deze
volgen we sneller in hun keuzes.
Time- inconsistent:
- Wie je nu bent, is niet wie je in de toekomst zal zijn.
In modellen
,Neoklassieke economie:
- veel informatie binnenhalen
- reflectie
- afstellen gedrag
- levert bepaalde informatie/keuzes op (cirkel).
Psychologisch:
- twee systemen
- gedrag wordt soms routine (volgende keer op routine)
- filtert informatie uit het proces (wat botst met je wereldbeeld).
Automatisch vs deliberatief:
Fouten; Dingen waar we gevoelig voor zijn, wat we niet per se willen.
Anchoring:
- Beïnvloed door informatie die er niet toe doet
o Bij aanbiedingen: maximaal 20 stuks per klant -> gaat in ons hoofd zitten waardoor
we meer meenemen dan we van plan waren; schaarste wordt gecreëerd.
Wet van de kleine aantallen:
- Bij roulette, je hebt al 5 keer rood, wat is dan de kans dat het bij de zesde keer zwart wordt
(50%, maar mensen denken dat het hoger is).
o Gamblers fallacy
Salience:
- Geheugen; sommige dingen blijven beter hangen omdat het aantrekkelijker gepresenteerd
wordt en niet omdat het belangrijker is. Ons geheugen is selectief: we onthouden positieve
dingen beter dan negatieve dingen.
Self-serving bias:
- Denkfouten doordat we te optimistisch naar onszelf kijken. We zien onszelf als iets beter dan
we eigenlijk zijn.
o Mensen die licht-depressief zijn hebben het meest realistische beeld van zichzelf.
, o We zijn vaak ook iets te zelfverzekerd.
Graeber, 2011
Je kunt alle economische transacties in drie groepen verdelen en het belangrijkste onderscheid is of
het bijgehouden kan worden of niet.
1. Baseline communism: transacties die we niet bijhouden, ze gaat over elementaire
solidariteit
o Als iemand op straat vraagt om de weg. Je geeft antwoord maar de persoon heeft
geen schuld bij jou; pen uitlenen.
2. Exchange: daarbij houd je wel alles netjes bij in je hoofd, wie wat in die relatie aan de
andere partij overhandigd. Het gaat bijvoorbeeld over handel (als ik iets verkoop dan wil
ik daar geld voor van de waarde van het goed), leningen (het doet ertoe aan wie je het
uitleent), gift giving (als je etentje organiseert, ga je ervan uit dat anderen dit ook gaan
doen). Je gaat de waarde niet precies aan elkaar gelijk staan. Het is belangrijk dat het
relaties zijn tussen mensen die een beetje hetzelfde zijn qua status (mensen in dezelfde
wijk, opleiding, werk).
3. Hierarchy: tussen mensen die ongelijk zijn. Het is niet mogelijk om de transacties te
registreren (misschien wil je dit wel), geen gelijke maatstaf. Bijvoorbeeld ouders en
kinderen: ouders investeren in hun kind, maar het is niet zo dat als het kind volwassen is
ze dit allemaal moeten terugbetalen. Kinderen geven liefde terug, etc. dus wel wat
wederkerigheid, maar van andere grote. Zo ongelijk dat de scores niet bijgehouden
kunnen worden.
Wanneer komt schuld om de hoek kijken? In de exchange relatie.
- Twee personen die qua status aan elkaar gelijk zijn. Er wordt geld uitgeleend, dat wordt
terugbetaald en dan is er niets meer aan de hand. Heel even een oneven relatie, maar dit
werd opgelost.
o Probleem: als de een niet kan betalen, dan ontstaat er schuld.
Schuld is een uitruilrelatie tussen gelijken die nog open staat/niet afgerond is. Probleem wat zich dan
voordoet is dat de logica van hiërarchie binnentreedt, er ontstaat disbalans. De logica van
reciprociteit verdwijnt: degene die in de schuld zit is de onderliggende partij. Dat is een probleem
omdat je er vanuit gaat dat je gelijken bent. Je hebt dan een ongelijke relatie tussen gelijken.
Uiteindelijk krijg je dan de vraag: zijn we eigenlijk wel gelijk? Die spanning van de ongelijke situatie is
waar Graebers verhaal over gaat.
- Schuld is niet per se slecht. Als je het op gemeenschapsniveau kijkt is er wel iets voor het
laten bestaan van wat schuld. Beide partijen staan in relatie met elkaar. als de transactie is
afgerond dan kunnen ze door. Schuld houdt mensen bij elkaar, draagt bij aan de sociale
cohesie (op hoger niveau, niet individueel).
Terug naar de economie:
De economie heeft best een positieve kijk op schuld
Literatuur Schuldrelaties en Financieel gedrag
Intro: Schuld en Status, 28 januari 2025 (Luuk)
Boek van ’s Jongers mag je flexibel lezen, dus gewoon lezen.
Economic transactions en social interactions
Economie gaat hier om leningen, maar ook belastingen, sparen, consumeren, etc. De relatie met
sociale interactie hangt af van het discipline van waaruit je kijkt.
Vandaag economie tegenover antropologie gezet, verschillen en overeenkomsten.
Neo-klassieke economie: rational choice theory; Homo economicus.
- Inmiddels herkennen we ons niet meer zo in die economische actor. Dus er is een aanpassing
in gekomen:
behavioral economics (homer economicus) ->
- maakt allerlei fouten in het denken, is lui. Deze is beter om gedrag te begrijpen. Hier zit veel
psychologie in en ook micro-economie. Verkeerd beeld van de beslissing die je moet maken,
iets waar we allemaal in meer of mindere mate last van hebben.
Als je vanuit antropologie naar schuld kijkt, kijk je vooral naar gift en gift-giving (Mauss). Het gaat
hierbij om wederkerigheid. Economische transacties zijn vooral wederkerig: ze moeten een zekere
mate van balans opleveren.
- Bijvoorbeeld: cadeaus -> ik geef iets aan jou en daarna krijg ik een keer iets van jou terug. In
antropologie kan het economische en sociale leven niet losgezien worden. het moet win-win
zijn, beiden moeten er voordeel aan hebben.
Een antropoloog die uitgebreider besproken wordt: Graeber 2011.
- Baseline communism
- Exchange
- Hierarchy
o Het laat de negatieve kant van schuld goed zien door middel van disbalans.
Standard (textbook) economics
Homo economicus (ontstaan eind 19e eeuw)
- Rationaliteit
o Maximaliseert -> gaat om geluk/welzijn (maar dit mag je breder zien. Niet van
anderen). Utility maximization principle.
- Egoïstisch
o Geïnteresseerd in eigen geluk en niet dat van anderen (draait uit op maximalisering).
- Autonome beslissingen
o Beslissingen nemen alsof je alleen op een eiland bent en je niet laten leiden door wat
anderen doen, niet gevoelig voor reclame. (Robinson Crusoe model)
- Stabiele voorkeur
o Consistente voorkeur (je wordt geboren met een ‘voorkeur voor bananen of appels’)
,Deze actor is niet heel realistisch
Behavioral Economics: Homer economicus
Rationaliteit gaat er niet helemaal uit. De actor wordt begrensd rationeel: wel veel informatie
binnengehaald, maar niet meer de maximale hoeveelheid. Via een shortcut naar de beslissing te
komen.
- Je gaat niet alle tekst op de verpakkingen lezen, maar als iets je bevalt dan koop je het vaak
nog een keer.
- Twee systemen vechten om voorrang
o Automatische piloot (beslissingen die niet veel aandacht vereisen doen we vaak op
intuïtie). Vs het deliberative systeem
o Sensitive to framing: bij operaties hangt het af van of de dokter over overlevings- of
overlijdenskans heeft. Hoe iets gebracht wordt heeft dus invloed op de homer
economicus.
o Satisficing rather than maximizing
(Wederkerig) altruisme:
- Alleen solidair naar een ander als die ook zo doet naar mij. Niet meer zo egoïstisch, maar
toch ook wel een klein beetje. Maakt het mogelijk dat er ook negatieve sociale relaties
ontstaan.
Sociale rechtvaardigheid:
- Het doet er toe welke uitkomsten je beslissingen genereren; of er een redelijk gelijkwaardige
uitkomst is.
o Als je meer hebt dan anderen, dan is het wat minder problematisch (asymmetrie).
Mensen zijn social animals:
- Sociale normen doen er toe en dat geeft ruimte aan influencers:
o Niet alleen objectieve informatie, maar ook mensen waar we tegen op kijken. Deze
volgen we sneller in hun keuzes.
Time- inconsistent:
- Wie je nu bent, is niet wie je in de toekomst zal zijn.
In modellen
,Neoklassieke economie:
- veel informatie binnenhalen
- reflectie
- afstellen gedrag
- levert bepaalde informatie/keuzes op (cirkel).
Psychologisch:
- twee systemen
- gedrag wordt soms routine (volgende keer op routine)
- filtert informatie uit het proces (wat botst met je wereldbeeld).
Automatisch vs deliberatief:
Fouten; Dingen waar we gevoelig voor zijn, wat we niet per se willen.
Anchoring:
- Beïnvloed door informatie die er niet toe doet
o Bij aanbiedingen: maximaal 20 stuks per klant -> gaat in ons hoofd zitten waardoor
we meer meenemen dan we van plan waren; schaarste wordt gecreëerd.
Wet van de kleine aantallen:
- Bij roulette, je hebt al 5 keer rood, wat is dan de kans dat het bij de zesde keer zwart wordt
(50%, maar mensen denken dat het hoger is).
o Gamblers fallacy
Salience:
- Geheugen; sommige dingen blijven beter hangen omdat het aantrekkelijker gepresenteerd
wordt en niet omdat het belangrijker is. Ons geheugen is selectief: we onthouden positieve
dingen beter dan negatieve dingen.
Self-serving bias:
- Denkfouten doordat we te optimistisch naar onszelf kijken. We zien onszelf als iets beter dan
we eigenlijk zijn.
o Mensen die licht-depressief zijn hebben het meest realistische beeld van zichzelf.
, o We zijn vaak ook iets te zelfverzekerd.
Graeber, 2011
Je kunt alle economische transacties in drie groepen verdelen en het belangrijkste onderscheid is of
het bijgehouden kan worden of niet.
1. Baseline communism: transacties die we niet bijhouden, ze gaat over elementaire
solidariteit
o Als iemand op straat vraagt om de weg. Je geeft antwoord maar de persoon heeft
geen schuld bij jou; pen uitlenen.
2. Exchange: daarbij houd je wel alles netjes bij in je hoofd, wie wat in die relatie aan de
andere partij overhandigd. Het gaat bijvoorbeeld over handel (als ik iets verkoop dan wil
ik daar geld voor van de waarde van het goed), leningen (het doet ertoe aan wie je het
uitleent), gift giving (als je etentje organiseert, ga je ervan uit dat anderen dit ook gaan
doen). Je gaat de waarde niet precies aan elkaar gelijk staan. Het is belangrijk dat het
relaties zijn tussen mensen die een beetje hetzelfde zijn qua status (mensen in dezelfde
wijk, opleiding, werk).
3. Hierarchy: tussen mensen die ongelijk zijn. Het is niet mogelijk om de transacties te
registreren (misschien wil je dit wel), geen gelijke maatstaf. Bijvoorbeeld ouders en
kinderen: ouders investeren in hun kind, maar het is niet zo dat als het kind volwassen is
ze dit allemaal moeten terugbetalen. Kinderen geven liefde terug, etc. dus wel wat
wederkerigheid, maar van andere grote. Zo ongelijk dat de scores niet bijgehouden
kunnen worden.
Wanneer komt schuld om de hoek kijken? In de exchange relatie.
- Twee personen die qua status aan elkaar gelijk zijn. Er wordt geld uitgeleend, dat wordt
terugbetaald en dan is er niets meer aan de hand. Heel even een oneven relatie, maar dit
werd opgelost.
o Probleem: als de een niet kan betalen, dan ontstaat er schuld.
Schuld is een uitruilrelatie tussen gelijken die nog open staat/niet afgerond is. Probleem wat zich dan
voordoet is dat de logica van hiërarchie binnentreedt, er ontstaat disbalans. De logica van
reciprociteit verdwijnt: degene die in de schuld zit is de onderliggende partij. Dat is een probleem
omdat je er vanuit gaat dat je gelijken bent. Je hebt dan een ongelijke relatie tussen gelijken.
Uiteindelijk krijg je dan de vraag: zijn we eigenlijk wel gelijk? Die spanning van de ongelijke situatie is
waar Graebers verhaal over gaat.
- Schuld is niet per se slecht. Als je het op gemeenschapsniveau kijkt is er wel iets voor het
laten bestaan van wat schuld. Beide partijen staan in relatie met elkaar. als de transactie is
afgerond dan kunnen ze door. Schuld houdt mensen bij elkaar, draagt bij aan de sociale
cohesie (op hoger niveau, niet individueel).
Terug naar de economie:
De economie heeft best een positieve kijk op schuld
