2025
Unleashing
Psychology. (2022).
Dwangvoeding bij Anorexia nervosa:
Gezondheid of autonomie –
wat weegt zwaarder?
,Samenvatting
Mijn onderzoek gaat over de ethische dilemma’s bij het toepassen van dwangvoeding bij anorexia
nervosa. Het onderzoekt de spanning tussen de medische noodzaak om te dwang voeden en het respect
voor de autonomie van de patiënt. Dwangvoeding wordt vaak toegepast als de patiënt in levensgevaar
is, maar dit kan het gevoel van controle en zelfbeschikking van de patiënt ernstig ondermijnen, wat
ethische vragen oproept over wanneer het gerechtvaardigd is om de autonomie te beperken.
De gegevens zijn verzameld door middel van gestructureerde interviews met zorgverleners, een
(voormalig) patiënt en een ervaringsdeskundigen, waarbij zowel een gemak steekproef als een
sneeuwbalsteekproef werden gebruikt. Daarnaast werd literatuur over dwangvoeding en
herstelgerichte benaderingen in de zorg geraadpleegd om het onderzoek verder te onderbouwen.
De resultaten van het onderzoek laten zien dat dwangvoeding weliswaar medisch nodig kan zijn, maar
dat het de autonomie van de patiënt ondermijnd. Patiënten voelen zich vaak machteloos en niet
gehoord, wat hun motivatie voor herstel negatief beïnvloedt. Zorgverleners ervaren morele stress
omdat ze een balans moeten vinden tussen medische noodzaak en het respect voor de autonomie van
de patiënt.
De conclusie is dat er meer aandacht moet komen voor de emotionele en psychologische begeleiding
van patiënten tijdens dwangvoeding. Er is een duidelijke behoefte aan professionals zoals
ervaringsdeskundigen en GGZ-agogen, die de medische zorg kunnen aanvullen door de patiënt ook
emotioneel te ondersteunen.
Ik stel voor om een pilot te starten waarin ervaringsdeskundigen en GGZ-agogen samenwerken met
medisch personeel in eetstoornisklinieken en ziekenhuizen. Dit kan helpen om de balans tussen
medische zorg en emotionele steun te verbeteren, zodat patiënten zich meer gehoord voelen en hun
herstel beter ondersteund wordt. Zorginstellingen, zorgprofessionals en beleidsmakers moeten hierbij
betrokken worden.
Dit onderzoek is belangrijk voor de beroepspraktijk omdat het helpt om een zorgmodel te ontwikkelen
waarin de autonomie van de patiënt centraal staat. Sociaal werkers spelen hierbij een belangrijke rol,
omdat zij kunnen helpen bij de integratie van zowel medische als emotionele zorg. Het biedt
handvatten voor sociaal werkers om patiënten beter te ondersteunen en om met de ethische dilemma’s
rondom dwangvoeding om te gaan. Het benadrukt de noodzaak van zorg die niet alleen medisch
gericht is, maar ook oog heeft voor de psychologische en emotionele behoeften van de patiënt.
1
,Inhoudsopgave
Samenvatting..........................................................................................................................................1
Inleiding..................................................................................................................................................3
H1: Themaverkenning.............................................................................................................................6
1.1 Aanleiding..........................................................................................................................6
1.2 Themaverkenning op macro-, meso- en microniveau......................................................7
1.2.1 Analyse op macroniveau............................................................................................7
1.2.2 Analyse op mesoniveau...........................................................................................10
1.2.3 Analyse op microniveau...........................................................................................12
1.3 Conclusie.........................................................................................................................14
1.4 Doelstelling......................................................................................................................15
1.5 Vraagstelling....................................................................................................................15
H2: Onderzoeksopzet............................................................................................................................16
H3: Resultaten......................................................................................................................................20
3.1 Inleiding...........................................................................................................................20
3.2 Deelnemers.....................................................................................................................20
3.3 Resultatenanalyse...........................................................................................................22
3.3.1 Deelvraag 1..............................................................................................................22
3.3.2 Deelvraag 2..............................................................................................................25
3.3.3 Deelvraag 3..............................................................................................................28
3.3.4 Deelvraag 4..............................................................................................................30
H4: Conclusie en discussie....................................................................................................................33
4.1 Conclusie.........................................................................................................................33
4.1.2 Hoofdvraag...............................................................................................................34
4.1.3 Lokale democratie en mensenrechten....................................................................36
4.1.4 Inhoudelijke reflectie...............................................................................................37
4.1.5 Reflectie op de kwaliteit van mijn werk...................................................................38
H5: Ideeën voor toepassing..................................................................................................................40
Literatuurlijst........................................................................................................................................42
Bijlage...................................................................................................................................................45
Bijlage 1: Interviewleidraden................................................................................................45
Bijlage 2: Codeboom.............................................................................................................51
2
, Inleiding
"Emma Wil Leven" is een Nederlandse documentaire uit 2016 geregisseerd door Jessica Villerius. De
documentaire volgt het leven van de jonge Emma, die leed aan anorexia nervosa. Het verhaal volgt
haar strijd tegen deze verwoestende ziekte, haar opnames in verschillende behandelingscentra en haar
worstelingen met haar eigen lichaamsbeeld en zelfbeeld. De documentaire biedt een intiem en
aangrijpend portret van Emma's gevecht om te overleven, haar relatie met haar familie en de
complexiteit van het omgaan met een eetstoornis (Villerius, 2016).
De documentaire heb ik gezien toen ik ongeveer vijftien was, tijdens mijn middelbareschooltijd. Het
was een ontzettend indrukwekkende, emotionele en aangrijpende ervaring om het te bekijken. Het
heeft me aan het denken gezet en mijn interesse in eetstoornissen gewekt. Hoewel ik zelf nooit
persoonlijk met een eetstoornis te maken heb gehad, begreep ik als meisje in de puberteit wel de
moeilijke afwegingen die daarmee samengaan. Op die leeftijd kon ik me wel iets voorstellen bij de
uitdagingen die iemand met deze diagnose moet doorstaan, maar ik besefte niet volledig de
complexiteit van de ziekte en hoe diep deze kan ingrijpen in iemands leven. Door mijn groeiende
interesse in eetstoornissen heb ik verschillende documentaires bekeken, maar het onderwerp
dwangvoeding bij anorexia nervosa bleef me bijzonder fascineren.
Ik ben Merel van de Kamp en 21 jaar oud. Dit jaar zit ik in mij vierde leerjaar van de opleiding Social
Work aan de Hogeschool van Amsterdam. Dit volg ik in de richting zorg, met als afstudeerrichting
GGZ-agoog. Voor het vak Sociale Agenda moeten we dit semester een onderzoeksopzet maken voor
onze scriptie. Naar aanleiding van een eerder beschouwend essay dat ik in mijn eerste leerjaar had
geschreven, heb ik een respondent geïnterviewd over het thema dwangvoeding versus autonomie van
het individu. Zij erkende het dilemma tussen het ingrijpen met dwangvoeding bij anorexia nervosa en
het respecteren van de autonomie van het individu. Sindsdien blijft dit vraagstuk mij bezighouden.
Als we streven naar een samenleving waarin zorg en respect voor individuele autonomie nauw
samengaan, vind ik het cruciaal om te onderzoeken hoe we het evenwicht tussen dwangvoeding en
zelfbeschikking bij anorexia nervosa kunnen bewaren.
Doelgroep
Personen met anorexia nervosa, een psychische aandoening gekenmerkt door een verstoord
lichaamsbeeld en controle over voedselinname, vormen de doelgroep van dit onderzoek. In Nederland
treft anorexia ongeveer 0,3% van de jonge vrouwen (15-29 jaar), wat neerkomt op 370 gevallen per
100.000 vrouwen per jaar (Nederlands Jeugdinstituut, 2019). De aandoening begint vaak in de
adolescentie en kan jaren duren, met ernstige fysieke gevolgen zoals flauwvallen, uitdroging en
hartproblemen (PsyQ, z.d.). Deze lange duur en gezondheidsrisico’s leiden tot ethische dilemma’s,
waarbij de gezondheid en autonomie van patiënten soms botsen. Dit spanningsveld raakt zowel
patiënten als zorgverleners, waaronder sociaal werkers.
3
Unleashing
Psychology. (2022).
Dwangvoeding bij Anorexia nervosa:
Gezondheid of autonomie –
wat weegt zwaarder?
,Samenvatting
Mijn onderzoek gaat over de ethische dilemma’s bij het toepassen van dwangvoeding bij anorexia
nervosa. Het onderzoekt de spanning tussen de medische noodzaak om te dwang voeden en het respect
voor de autonomie van de patiënt. Dwangvoeding wordt vaak toegepast als de patiënt in levensgevaar
is, maar dit kan het gevoel van controle en zelfbeschikking van de patiënt ernstig ondermijnen, wat
ethische vragen oproept over wanneer het gerechtvaardigd is om de autonomie te beperken.
De gegevens zijn verzameld door middel van gestructureerde interviews met zorgverleners, een
(voormalig) patiënt en een ervaringsdeskundigen, waarbij zowel een gemak steekproef als een
sneeuwbalsteekproef werden gebruikt. Daarnaast werd literatuur over dwangvoeding en
herstelgerichte benaderingen in de zorg geraadpleegd om het onderzoek verder te onderbouwen.
De resultaten van het onderzoek laten zien dat dwangvoeding weliswaar medisch nodig kan zijn, maar
dat het de autonomie van de patiënt ondermijnd. Patiënten voelen zich vaak machteloos en niet
gehoord, wat hun motivatie voor herstel negatief beïnvloedt. Zorgverleners ervaren morele stress
omdat ze een balans moeten vinden tussen medische noodzaak en het respect voor de autonomie van
de patiënt.
De conclusie is dat er meer aandacht moet komen voor de emotionele en psychologische begeleiding
van patiënten tijdens dwangvoeding. Er is een duidelijke behoefte aan professionals zoals
ervaringsdeskundigen en GGZ-agogen, die de medische zorg kunnen aanvullen door de patiënt ook
emotioneel te ondersteunen.
Ik stel voor om een pilot te starten waarin ervaringsdeskundigen en GGZ-agogen samenwerken met
medisch personeel in eetstoornisklinieken en ziekenhuizen. Dit kan helpen om de balans tussen
medische zorg en emotionele steun te verbeteren, zodat patiënten zich meer gehoord voelen en hun
herstel beter ondersteund wordt. Zorginstellingen, zorgprofessionals en beleidsmakers moeten hierbij
betrokken worden.
Dit onderzoek is belangrijk voor de beroepspraktijk omdat het helpt om een zorgmodel te ontwikkelen
waarin de autonomie van de patiënt centraal staat. Sociaal werkers spelen hierbij een belangrijke rol,
omdat zij kunnen helpen bij de integratie van zowel medische als emotionele zorg. Het biedt
handvatten voor sociaal werkers om patiënten beter te ondersteunen en om met de ethische dilemma’s
rondom dwangvoeding om te gaan. Het benadrukt de noodzaak van zorg die niet alleen medisch
gericht is, maar ook oog heeft voor de psychologische en emotionele behoeften van de patiënt.
1
,Inhoudsopgave
Samenvatting..........................................................................................................................................1
Inleiding..................................................................................................................................................3
H1: Themaverkenning.............................................................................................................................6
1.1 Aanleiding..........................................................................................................................6
1.2 Themaverkenning op macro-, meso- en microniveau......................................................7
1.2.1 Analyse op macroniveau............................................................................................7
1.2.2 Analyse op mesoniveau...........................................................................................10
1.2.3 Analyse op microniveau...........................................................................................12
1.3 Conclusie.........................................................................................................................14
1.4 Doelstelling......................................................................................................................15
1.5 Vraagstelling....................................................................................................................15
H2: Onderzoeksopzet............................................................................................................................16
H3: Resultaten......................................................................................................................................20
3.1 Inleiding...........................................................................................................................20
3.2 Deelnemers.....................................................................................................................20
3.3 Resultatenanalyse...........................................................................................................22
3.3.1 Deelvraag 1..............................................................................................................22
3.3.2 Deelvraag 2..............................................................................................................25
3.3.3 Deelvraag 3..............................................................................................................28
3.3.4 Deelvraag 4..............................................................................................................30
H4: Conclusie en discussie....................................................................................................................33
4.1 Conclusie.........................................................................................................................33
4.1.2 Hoofdvraag...............................................................................................................34
4.1.3 Lokale democratie en mensenrechten....................................................................36
4.1.4 Inhoudelijke reflectie...............................................................................................37
4.1.5 Reflectie op de kwaliteit van mijn werk...................................................................38
H5: Ideeën voor toepassing..................................................................................................................40
Literatuurlijst........................................................................................................................................42
Bijlage...................................................................................................................................................45
Bijlage 1: Interviewleidraden................................................................................................45
Bijlage 2: Codeboom.............................................................................................................51
2
, Inleiding
"Emma Wil Leven" is een Nederlandse documentaire uit 2016 geregisseerd door Jessica Villerius. De
documentaire volgt het leven van de jonge Emma, die leed aan anorexia nervosa. Het verhaal volgt
haar strijd tegen deze verwoestende ziekte, haar opnames in verschillende behandelingscentra en haar
worstelingen met haar eigen lichaamsbeeld en zelfbeeld. De documentaire biedt een intiem en
aangrijpend portret van Emma's gevecht om te overleven, haar relatie met haar familie en de
complexiteit van het omgaan met een eetstoornis (Villerius, 2016).
De documentaire heb ik gezien toen ik ongeveer vijftien was, tijdens mijn middelbareschooltijd. Het
was een ontzettend indrukwekkende, emotionele en aangrijpende ervaring om het te bekijken. Het
heeft me aan het denken gezet en mijn interesse in eetstoornissen gewekt. Hoewel ik zelf nooit
persoonlijk met een eetstoornis te maken heb gehad, begreep ik als meisje in de puberteit wel de
moeilijke afwegingen die daarmee samengaan. Op die leeftijd kon ik me wel iets voorstellen bij de
uitdagingen die iemand met deze diagnose moet doorstaan, maar ik besefte niet volledig de
complexiteit van de ziekte en hoe diep deze kan ingrijpen in iemands leven. Door mijn groeiende
interesse in eetstoornissen heb ik verschillende documentaires bekeken, maar het onderwerp
dwangvoeding bij anorexia nervosa bleef me bijzonder fascineren.
Ik ben Merel van de Kamp en 21 jaar oud. Dit jaar zit ik in mij vierde leerjaar van de opleiding Social
Work aan de Hogeschool van Amsterdam. Dit volg ik in de richting zorg, met als afstudeerrichting
GGZ-agoog. Voor het vak Sociale Agenda moeten we dit semester een onderzoeksopzet maken voor
onze scriptie. Naar aanleiding van een eerder beschouwend essay dat ik in mijn eerste leerjaar had
geschreven, heb ik een respondent geïnterviewd over het thema dwangvoeding versus autonomie van
het individu. Zij erkende het dilemma tussen het ingrijpen met dwangvoeding bij anorexia nervosa en
het respecteren van de autonomie van het individu. Sindsdien blijft dit vraagstuk mij bezighouden.
Als we streven naar een samenleving waarin zorg en respect voor individuele autonomie nauw
samengaan, vind ik het cruciaal om te onderzoeken hoe we het evenwicht tussen dwangvoeding en
zelfbeschikking bij anorexia nervosa kunnen bewaren.
Doelgroep
Personen met anorexia nervosa, een psychische aandoening gekenmerkt door een verstoord
lichaamsbeeld en controle over voedselinname, vormen de doelgroep van dit onderzoek. In Nederland
treft anorexia ongeveer 0,3% van de jonge vrouwen (15-29 jaar), wat neerkomt op 370 gevallen per
100.000 vrouwen per jaar (Nederlands Jeugdinstituut, 2019). De aandoening begint vaak in de
adolescentie en kan jaren duren, met ernstige fysieke gevolgen zoals flauwvallen, uitdroging en
hartproblemen (PsyQ, z.d.). Deze lange duur en gezondheidsrisico’s leiden tot ethische dilemma’s,
waarbij de gezondheid en autonomie van patiënten soms botsen. Dit spanningsveld raakt zowel
patiënten als zorgverleners, waaronder sociaal werkers.
3
