Samenvatting 2023-2024 Jelke de Haan
INFOB1IMM | Mensdenken
Communicatie vindt overal plaats, in allerlei verschillende vormen. Denk aan gesprekken en
vergaderingen, maar ook aan e-mails, documenten of chats. Kennis, informatie en data worden
opgeslagen door informatietechnologie. Er zijn veel manieren om informatie te lezen, bekijken of
downloaden. Belangrijk hierbij is na te denken over de toegang tot deze data, het bewaren van de
data, de privacy van deze data, etc.
Een algoritme is een eindige reeks instructies die vanuit een gegeven begintoestand naar een beoogd
doel leidt. Eenzelfde taak kan gewoonlijk op verschillende manieren worden opgelost. Een
recommender system is een informatiefiltersysteem dat suggesties geeft voor items die het meest
relevant zijn voor een bepaalde gebruiker. Collaborative filtering is een recommender algoritme dat
onze keuzes probeert te imiteren. Het basisprincipe is dat het zaken uitzoekt die mensen in je
neighborhood (zoals jij dus) ook leuk vinden.
Het uitkiezen van aanbevelingen gebeurt achter de schermen. Jij ziet alleen de door het algoritme
gekozen resultaten. Het zou kunnen gebeuren dat je alleen de resultaten te zien krijgt die in jouw
wereldbeeldpassen. Als dit je eigen keuze is, noemen we dat een echokamer. Als het algoritme dit
voor jou bepaalt, heet dat een filterbubbel. Vaak is er sprake van een combinatie van beiden.
Een gezond medialandschap biedt verschillende perspectieven en tegengeluiden die verschillen in
maatschappelijke, politieke en religieuze opvattingen weergeeft, maar zorgt wel voor een solide basis
van vaststaande feiten en definities. De fijne grens tussen het hebben van verschillende standpunten
(pluralisme) en wij-zij-denken (polarisatie) wordt steeds vaker overschreden, mede door:
- Een steeds grimmiger politiek landschap.
- Verdraaide informatie, desinformatie en fake news.
- De groeiende invloed van persoonlijke en niet-professionele nieuwssites en sociale media.
Al sinds mensenheugenis hebben we te maken met vooroordelen, vooringenomenheid en vertekende
beelden. Het web en sociale media zorgen ervoor dat zulke vertekende (en mogelijk schadelijke)
informatie sneller dan ooit verspreidt. Nu al ondervinden minderheden problemen als gevolg van
algoritmes met vooroordelen.
Het web wordt gedomineerd door Engelstalige (Amerikaanse) inhoud: 50% van de populairste
websites is in het Engels, terwijl maar 5% mensen Engels als moedertaal hebben. De meeste content
op het web komt uit grote steden en toeristenattracties. Vaak is het zo dat een (heel) klein groepje
zeer actieve (en zeer populaire) gebruikers het overgrote deel van de berichten creëert die jij ziet. Dit
wordt de activity bias genoemd.
In studies komt 80% van de deelnemers uit een WEIRD (western, educated, industrialized, rich and
democratic) land – en dat terwijl ze maar 12% van de bevolking uitmaken. Mainstream heeft in de
praktijk vooral betrekking op de gemiddelde, witte, westerse, heteroseksuele persoon (vaak een man)
uit een grote (Amerikaanse) stad. Al wordt inclusiviteit tegenwoordig als belangrijk thema genoemd.
Technologie is in principe bedoeld en ontwikkeld als neutraal. Maar de manier waarop de technologie
wordt gebruikt, kan ongewenste en onvoorziene effecten hebben. Zo hebben we gezien dat technieken
als collaborative filtering tot filterbubbels kunnen leiden. Hetzelfde filterbubbel-effect lijkt ook tot meer
polarisatie in de (sociale) media te leiden - er is in ieder geval een wisselwerking. Bovendien heeft een
algoritme als collaborative filtering last van vertekende beelden, op allerlei manieren.
, Samenvatting 2023-2024 Jelke de Haan
De basisprincipes van propositielogica
Er zijn proposities genaamd p, q, r enzovoort. Een propositie kan true of false zijn. Een propositie heeft
in principe geen betekenis, maar wordt vaak gebruikt om iets in de ‘echte wereld’ te representeren.
De volgende symbolen en notaties worden gebruikt om te redeneren in propositielogica:
- ¬𝑝 (NIET p)
- 𝑝 ∧ 𝑞 (p EN q)
- 𝑝 ∨ 𝑞 (p OF q)
- 𝑝 ⇒ 𝑞 (als p waar is, dan is q ook waar)
- 𝑝 ⇔ 𝑞 (p is alleen waar als q ook waar is; p en q zijn equivalent)
Met propositielogica kun je redeneren. Dit gebeurt met behulp van waarheidstabellen. Dit wordt
gedaan met bewijsbomen, waarin wordt geanalyseerd wat gebeurt als proposities waar of niet waar
zijn, door systematisch regels en substituties toe te passen. p q 𝑝⇒𝑞
1 1 1
Modus ponens: als p impliceert q en p is waar, dan moet q ook waar zijn. 1 0 0
Modus tollens: als p impliceert q en q is niet waar, dan moet p niet waar zijn. 0 1 1
0 0 1
De basisprincipes van predicatenlogica
Een predicaat is een wiskundige notatie waarin één of twee objecten met een werkwoord of bijvoeglijk
naamwoord (eigenschap) in verband worden gebracht: P(x,y). Ook hier worden de operatoren uit de
propositielogica gebruikt. Predicaten kunnen in elkaar worden ingebed. Kwantoren in predicatenlogica
zijn ∀𝑃 (voor alle P) en ∃𝑃 (er is een P). Deze “is-een”-relaties kun je representeren met een predicaat.
∀𝑥∃𝑦𝑆𝑒𝑒(𝑥, 𝑦): Voor alle x is er een y die gezien wordt: “Iedereen ziet iemand.”.
∃𝑥∀𝑦𝑆𝑒𝑒(𝑥, 𝑦): Er is een x die alle y ziet: “Iemand ziet iedereen.”.
∀𝑥∃𝑦𝑆𝑒𝑒(𝑦, 𝑥): Voor alle x is er een y die x ziet: “Iedereen wordt door iemand gezien.”.
Predicatenlogica is een kunstmatige taal die door niemand wordt gesproken – of in ieder geval niet
als moedertaal. De grammatica is simpel en gestructureerd, dit in tegenstelling tot vrijwel alle
natuurlijke talen. Predicatenlogica wordt gebruikt voor logisch redeneren, om (automatisch) tot
nieuwe inzichten te komen en vragen te beantwoorden. Programmeertalen zijn een ander voorbeeld
van formele talen.
Natuurlijke talen
Natuurlijke talen zijn in de loop der tijd ontstaan en geëvolueerd. Als gevolg hiervan is de grammatica
meestal gecompliceerd en onregelmatig, met vele uitzonderingen. Ook in natuurlijke talen gebruiken
we operatoren en verbindwoorden, maar op een veel lossere manier. Er zijn verschillende, al dan niet
subtiele, manieren om zinnen met elkaar te verbinden en (impliciet) te laten weten wat we ervan
vinden.
Met modaliteit wordt in de taalkunde de verhouding tussen de werkelijkheid en de beschrijving van
de werkelijkheid bedoeld. Zo kan iets een vermoeden, een bevel of verzoek, een (gemiste)
mogelijkheid of citaat zijn. Modaliteit slaat op de subjectieve houding of beoordeling van de
taalgebruiker ten opzichte van de inhoud van een (deel van een) zin. Het is een complex begrip dat
kan omschreven worden als de houding van de spreker ten opzichte van het gebeuren.
De Sapir-Whorfhypothese (ook wel de hypothese van linguïstische relativiteit genoemd) stelt dat de
specifieke taal die we spreken invloed heeft op de manier waarop we denken over de werkelijkheid.
Volgens het linguïstisch determinisme bepaalt taal je gedachten en hoe je zaken of personen in
categorieën opdeelt. De zwakkere, meer geaccepteerde, versie zegt dat linguïstische categorieën je
gedachten en besluiten beïnvloeden.
INFOB1IMM | Mensdenken
Communicatie vindt overal plaats, in allerlei verschillende vormen. Denk aan gesprekken en
vergaderingen, maar ook aan e-mails, documenten of chats. Kennis, informatie en data worden
opgeslagen door informatietechnologie. Er zijn veel manieren om informatie te lezen, bekijken of
downloaden. Belangrijk hierbij is na te denken over de toegang tot deze data, het bewaren van de
data, de privacy van deze data, etc.
Een algoritme is een eindige reeks instructies die vanuit een gegeven begintoestand naar een beoogd
doel leidt. Eenzelfde taak kan gewoonlijk op verschillende manieren worden opgelost. Een
recommender system is een informatiefiltersysteem dat suggesties geeft voor items die het meest
relevant zijn voor een bepaalde gebruiker. Collaborative filtering is een recommender algoritme dat
onze keuzes probeert te imiteren. Het basisprincipe is dat het zaken uitzoekt die mensen in je
neighborhood (zoals jij dus) ook leuk vinden.
Het uitkiezen van aanbevelingen gebeurt achter de schermen. Jij ziet alleen de door het algoritme
gekozen resultaten. Het zou kunnen gebeuren dat je alleen de resultaten te zien krijgt die in jouw
wereldbeeldpassen. Als dit je eigen keuze is, noemen we dat een echokamer. Als het algoritme dit
voor jou bepaalt, heet dat een filterbubbel. Vaak is er sprake van een combinatie van beiden.
Een gezond medialandschap biedt verschillende perspectieven en tegengeluiden die verschillen in
maatschappelijke, politieke en religieuze opvattingen weergeeft, maar zorgt wel voor een solide basis
van vaststaande feiten en definities. De fijne grens tussen het hebben van verschillende standpunten
(pluralisme) en wij-zij-denken (polarisatie) wordt steeds vaker overschreden, mede door:
- Een steeds grimmiger politiek landschap.
- Verdraaide informatie, desinformatie en fake news.
- De groeiende invloed van persoonlijke en niet-professionele nieuwssites en sociale media.
Al sinds mensenheugenis hebben we te maken met vooroordelen, vooringenomenheid en vertekende
beelden. Het web en sociale media zorgen ervoor dat zulke vertekende (en mogelijk schadelijke)
informatie sneller dan ooit verspreidt. Nu al ondervinden minderheden problemen als gevolg van
algoritmes met vooroordelen.
Het web wordt gedomineerd door Engelstalige (Amerikaanse) inhoud: 50% van de populairste
websites is in het Engels, terwijl maar 5% mensen Engels als moedertaal hebben. De meeste content
op het web komt uit grote steden en toeristenattracties. Vaak is het zo dat een (heel) klein groepje
zeer actieve (en zeer populaire) gebruikers het overgrote deel van de berichten creëert die jij ziet. Dit
wordt de activity bias genoemd.
In studies komt 80% van de deelnemers uit een WEIRD (western, educated, industrialized, rich and
democratic) land – en dat terwijl ze maar 12% van de bevolking uitmaken. Mainstream heeft in de
praktijk vooral betrekking op de gemiddelde, witte, westerse, heteroseksuele persoon (vaak een man)
uit een grote (Amerikaanse) stad. Al wordt inclusiviteit tegenwoordig als belangrijk thema genoemd.
Technologie is in principe bedoeld en ontwikkeld als neutraal. Maar de manier waarop de technologie
wordt gebruikt, kan ongewenste en onvoorziene effecten hebben. Zo hebben we gezien dat technieken
als collaborative filtering tot filterbubbels kunnen leiden. Hetzelfde filterbubbel-effect lijkt ook tot meer
polarisatie in de (sociale) media te leiden - er is in ieder geval een wisselwerking. Bovendien heeft een
algoritme als collaborative filtering last van vertekende beelden, op allerlei manieren.
, Samenvatting 2023-2024 Jelke de Haan
De basisprincipes van propositielogica
Er zijn proposities genaamd p, q, r enzovoort. Een propositie kan true of false zijn. Een propositie heeft
in principe geen betekenis, maar wordt vaak gebruikt om iets in de ‘echte wereld’ te representeren.
De volgende symbolen en notaties worden gebruikt om te redeneren in propositielogica:
- ¬𝑝 (NIET p)
- 𝑝 ∧ 𝑞 (p EN q)
- 𝑝 ∨ 𝑞 (p OF q)
- 𝑝 ⇒ 𝑞 (als p waar is, dan is q ook waar)
- 𝑝 ⇔ 𝑞 (p is alleen waar als q ook waar is; p en q zijn equivalent)
Met propositielogica kun je redeneren. Dit gebeurt met behulp van waarheidstabellen. Dit wordt
gedaan met bewijsbomen, waarin wordt geanalyseerd wat gebeurt als proposities waar of niet waar
zijn, door systematisch regels en substituties toe te passen. p q 𝑝⇒𝑞
1 1 1
Modus ponens: als p impliceert q en p is waar, dan moet q ook waar zijn. 1 0 0
Modus tollens: als p impliceert q en q is niet waar, dan moet p niet waar zijn. 0 1 1
0 0 1
De basisprincipes van predicatenlogica
Een predicaat is een wiskundige notatie waarin één of twee objecten met een werkwoord of bijvoeglijk
naamwoord (eigenschap) in verband worden gebracht: P(x,y). Ook hier worden de operatoren uit de
propositielogica gebruikt. Predicaten kunnen in elkaar worden ingebed. Kwantoren in predicatenlogica
zijn ∀𝑃 (voor alle P) en ∃𝑃 (er is een P). Deze “is-een”-relaties kun je representeren met een predicaat.
∀𝑥∃𝑦𝑆𝑒𝑒(𝑥, 𝑦): Voor alle x is er een y die gezien wordt: “Iedereen ziet iemand.”.
∃𝑥∀𝑦𝑆𝑒𝑒(𝑥, 𝑦): Er is een x die alle y ziet: “Iemand ziet iedereen.”.
∀𝑥∃𝑦𝑆𝑒𝑒(𝑦, 𝑥): Voor alle x is er een y die x ziet: “Iedereen wordt door iemand gezien.”.
Predicatenlogica is een kunstmatige taal die door niemand wordt gesproken – of in ieder geval niet
als moedertaal. De grammatica is simpel en gestructureerd, dit in tegenstelling tot vrijwel alle
natuurlijke talen. Predicatenlogica wordt gebruikt voor logisch redeneren, om (automatisch) tot
nieuwe inzichten te komen en vragen te beantwoorden. Programmeertalen zijn een ander voorbeeld
van formele talen.
Natuurlijke talen
Natuurlijke talen zijn in de loop der tijd ontstaan en geëvolueerd. Als gevolg hiervan is de grammatica
meestal gecompliceerd en onregelmatig, met vele uitzonderingen. Ook in natuurlijke talen gebruiken
we operatoren en verbindwoorden, maar op een veel lossere manier. Er zijn verschillende, al dan niet
subtiele, manieren om zinnen met elkaar te verbinden en (impliciet) te laten weten wat we ervan
vinden.
Met modaliteit wordt in de taalkunde de verhouding tussen de werkelijkheid en de beschrijving van
de werkelijkheid bedoeld. Zo kan iets een vermoeden, een bevel of verzoek, een (gemiste)
mogelijkheid of citaat zijn. Modaliteit slaat op de subjectieve houding of beoordeling van de
taalgebruiker ten opzichte van de inhoud van een (deel van een) zin. Het is een complex begrip dat
kan omschreven worden als de houding van de spreker ten opzichte van het gebeuren.
De Sapir-Whorfhypothese (ook wel de hypothese van linguïstische relativiteit genoemd) stelt dat de
specifieke taal die we spreken invloed heeft op de manier waarop we denken over de werkelijkheid.
Volgens het linguïstisch determinisme bepaalt taal je gedachten en hoe je zaken of personen in
categorieën opdeelt. De zwakkere, meer geaccepteerde, versie zegt dat linguïstische categorieën je
gedachten en besluiten beïnvloeden.
