Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
ADVISEREND
GEZELSCHAPSDIERENARTS
Inhoud
Introductie college.................................................................................................. 2
Voortplanting.......................................................................................................... 3
Dermatologie........................................................................................................ 10
I&I......................................................................................................................... 25
Voeding................................................................................................................ 33
Gedrag.................................................................................................................. 39
1
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
INTRODUCTIE COLLEGE
Cursuscoördinator is Ronald Jan Corbee.
- Werkcolleges
o 3x communicatie
Motiverende gespreksvoering
Mini-portfolio (Scorion)
o 3x Preventie infectieziekten
Vaccinatie
Wormbestrijding
o 3x Voeding
Introductie klinische voeding en opdracht
Bespreken voedingstrends en MTE
Groepsgewijs werken aan concrete voedingsadviezen
- Poliweken
o Dermatologie, gedrag, voeding en voortplanting
o Vijfde week is vrij in te vullen (samen overleggen)
- Bijzonderheden in dit blok
o Voeding in de eerste week gaan niet door
o Geen dermatologie 5, 12, 16 en 19 september
Verdelen over dermatologie poli momenten die wel doorgaan
16 september 13:15 – 16:00 practicum dermatologie voor de
hele groep
o 16 september geen poli gedrag
Deze subgroep doet poli in week 5
o Rolf en Ronald afwezig in week 1, dus voor de groepsopdracht pas contact
mogelijk in week 2
- Groepsopdracht
o Relevante vraag voor de praktijk
o Gaat over hond/kat in eerste levensjaar
o Voeding, gedrag, dermatologie of preventie infectieziekten\
o De vraag is opzoekbaar
o Er is voldoende literatuur beschikbaar
o Presentatie (week 5) in een informatieve en creatieve vorm deze vorm is
vrij, zolang het maar informatief is en de gewenste doelgroep (eigenaar,
personeel in asiel, collega’s etc.) bereikt op een manier die aansluit.
o Duur max. 15 minuten (exclusief discussie)
o Initiatief om met begeleider te overleggen ligt bij de groep (uiterlijk week
2)
IenI: Rolf Nijsse
Voeding: Ronald Jan Corbee
Dermatologie: Marieke van Damme
Ethologie: Claudia Vinke
- Scorion
o Groepsopdracht
Formulier groepsopdracht: stuur aan begeleidend docent
Formulier “peer feedback”: stuur aan groepsgenoot
o Formulier mini-portfolio naar docent communicatie = Linda Dorrestein
o Formulier afronding naar Ronald Jan Corbee
o Observatie, polikliniek
o Opdracht formulier is alleen als je moet remedieren
2
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
VOORTPLANTING
Voortplanting teef
- Mono-oestrisch (‘ verplichte’ anoestrus na elke cyclus)
- Progesteron stijgt al tijdens de LH piek
- Spontane ovulatie van onrijpe cellen
- Met-oestrus duurt evenlang als dracht
- Elke 6-8 maanden cycleert de teef en is telkens 3 weken loops
- 1e loopsheid: 6-9 maanden bij kleine rassen en 18-14 maanden bij grote rassen
90
dagen
2 dagen na LH piek = ovulatie
2-3 dagen na ovulatie = maturatie
Dus minimaal 4 dagen na LH piek de teef laten dekken
Luteale fase begint vanaf de oestrus
Anoestrus
- 4-5mnd tot 2 jaar
- Extra LH pieken gaan pro-oestrus induceren
- Noodzakelijke voor herstel endometrium
Pro-oestrus
- 2-14 dagen, gemiddeld 9 dagen
- Bloedverlies -> stijging oestrogenen -> knappen capillairen in submucosa
- Zwelling vagina en vulva
- Cervix staat open
- Teef nog niet ontvankelijk
- Eindigt met FSH en LH piek
3
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
Oestrus
- 9 dagen
- Teef is dekbereid, teef ovuleert ongeveer 2 dagen na LH piek
- Na 2-3 dagen zijn eicellen rijp voor bevruchting
- Progesteron stijgt
- Minder zwelling -> crêpepapier
- Uitvloeiing wordt lichter
Met-oestrus
- Hoge progesteron piek, die daarna langzaam afneemt
- Vaak schijndracht of pyometra
Hormonale contraceptie
- Middelen
o Megestrolacetaat (PO), kortwerkend 2 wkn
o Proligeston (SC), 1e tijdens anoestrus/prooestrus, 2e 3maanden na 1e, 3e 4
maanden na 2e, volgende om de 5 maanden
- Geeft negatieve feedback op hypothalamus -> geen FSH en LH
- Bijwerkingen: pyometra, verlengde dracht, hypersecretie van groeihormoon,
diabetes mellitus, schijndracht en mammatumoren
Gonadectomie
- Ideaal: 3mnd na oestrus tot vlak voor pro-oestrus
o Na partus: na spenen pups (6-8 wkn)
- Niet opereren: 5 weken – 3 maanden na oestrus -> iatrogene schijndracht
- Steriliseren na 1e loopsheid en voor 2,5 jaar (vanwege reductie van kans op
mammatumoren)
- Bijwerkingen: urine-incontinentie, obesitas, veranderde vachtstructuur en
karakterveranderingen
Ongewenste dekking
- Slechts 50% van de ‘random’ dekkingen zijn succesvol
- Therapie
o Ovariohysterectomie 3-4 wkn na loopsheid
o Behandeling om implantatie te voorkomen
Progestron blokker = aglepristone -> 2x injecteren met 24 uur er
tussen
Voor dag 21: geen symptomen, 100% effectief
Dag 21-35: bloederige uitvloeiing, 95% effectief
Dag 35-45: bloederige uitvloeiing, foetale resten
Na dag 45: foetale sterfte, maar soms geen expulsie, dan is extra
prostaglandine noodzakelijk
o Echografie op dag 28 om dracht vast te stellen en dan eventueel
abortus/resorptie te induceren
Schijndracht = normaal voor intacte teven
- Duur 4-6 weken na oestrus en duurt 10-30 dagen
- Symptomen: zwelling tepels, melkproductie en lactatie, anorexie, territoriale
agressie, nestgedrag
- DDx:
o Echte dracht
o Pyometra
o Primaire hypothyreoïdie
4
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
o Medicinale oorzaak (verhoogde prolactine gehalten)
- Invloed op prolactine
o Inhibitie: dopamine, thyroïdhormonen, progesteron
o Stimulatie: oestrogenen, TRH
- Behandeling
o Niet medicinaal
Onrust wegnemen
Voorkomen van zelfstimulatie -> kraag/jasje
Voorkomen moedergedrag -> voorwerpen wegnemen
Minder eten en water wegnemen
o Medicinaal
Dopamine agonisten
Finilac = cabergoline: 1x daags
Serotonine antagonisten
Contralac = metergoline -> 2x daags voor 8 dagen
Nadeel is meer onrust -> dus niet bij al drukke honden doen
Bij teven is er sprake van pre-ovulatoire luteolyse waarbij follikels progesteron +/- 2ng/ml
produceren voorafgaand aan ovulatie 5 ng/ml.
Cytologie
- Anoestrus
o Er zijn weinig cellen aanwezig, de aanwezige cellen zijn parabasale en
kleine intermediaire cellen. Het is mogelijk dat er enkele polymorfkernige
neutrofielen aanwezig zijn.
- Pro-oestrus
o In de vroege pro-oestrus zijn er parabasale en kleine intermediaire cellen,
erytrocyten en polymorfkernige leukocyten aanwezig. Gedurende de pro-
oestrus neemt het aantal parabasale cellen af en het aantal grote
intermediaire en superficiële cellen toe. Ook zijn erytrocyten en
polymorfkernige leukocyten later in de pro-oestrus niet meer aanwezig.
- Oestrus
o Tijdens de oestrus zijn meer dan 50% verhoornde cellen (superficiële
cellen) aanwezig waarvan > 50% anucleaire cellen. Er zijn weinig tot geen
polymorfkernige neutrofielen meer aanwezig. Wel zijn er mogelijk rode
bloedcellen en bacteriën aanwezig.
- Met-oestrus
o Verhoornde cellen (superficiële en anucleaire cellen) verdwijnen snel en
worden vervangen door niet verhoornde cellen (parabasale en
intermediaire cellen) en veel neutrofielen. Het aantal bacteriën zal snel
dalen. Er zullen meestal geen rode bloedcellen meer aanwezig zijn
5
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
Vaginoscopie
- Anoestrus
o Er is sprake van minimale plooien. De dunne mucosa waardoor de
vasculatuur zichtbaar is, is rood/roze van kleur. Het slijmvlies is droog en
het lumen is relatief klein. Er is geen uitvloeiing.
- Pro-oestrus
o Oedemateuze plooien, serosanguineuze vloeistof in het lumen, roze tot wit
roze van kleur. Tijdens de vorderende pro-oestrus zal de mucosa bleker
worden, doordat het slijmvlies dikker wordt waardoor de bloedvaatjes niet
meer zichtbaar zijn. Oestradiol zorgt ervoor dat het heel oedemateus en
bleek is.
- Oestrus
o Het oedeem neemt af waardoor de zwelling minder wordt en de mucosa
een crêpepapier-achtig uiterlijk krijgt met een bleke kleur. In het grote
lumen is soms een heldere tot melkachtige vloeistof aanwezig. De teef
accepteert het onderzoek op dit moment vaak goed. Op dit moment is de
teef vruchtbaar, de oestradiol is nu weg en de progesteron zal
waarschijnlijk aan het stijgen zijn.
- Met-oestrus
o De mucosa wordt licht rood tot roze-grijs en vlekkerig (‘patchwork’). Het
slijmvlies is al bijna geheel glad en glanzend.
Anoestrus | Vroeg Pro-oestrus | Laat Oestrus | Vroeg Met-oestrus | Laat
folliculair folliculair luteaal luteaal
Dracht duur 57-69 dagen, gemiddeld 63 dagen na ovulatie.
Tijdelijke vestibulitits is symptomatisch te behandelen met topicale corticosteroïden.
Elke vorm van uitvloeiing is aantrekkelijk voor reuen. Dus ook bij bijv. vaginitis.
Endometritis behandelen: AB (amox/clav) + alizine (progesteron verlagen + cervix
openen) + prostaglandine (uterus legen).
Er lijkt een erfelijke component te zitten in het tonen van schijndracht gedrag.
6
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
De spermatogenese duurt 62 dagen (twee maanden), dus als de reu nu corticosteroïden
krijgt dan is over twee maanden het sperma dat er uitkomt aangetast.
Het wel castreren van teef vergroot de kans op osteosarcomen (maar is wel afhankelijk
van het ras voor de gevoeligheid) -> vooral bij Rottweilers.
Het niet castreren van teef vergroot de kans op mammatumoren.
Het is dus afhankelijk van de kans op verschillende tumoren of je wel of niet zou
castreren op basis van de kans op voorkomen van die tumoren en de ernst van die
tumoren.
7
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
Voortplanting poes
- Poly-oestrisch
- Seizoensinvloeden bij buitenkatten/zwerfkatten (licht/winteranoestrus)
- Geïnduceerde ovulatie van rijpe cellen, maar spontane ovulatie is ook mogelijk
(30%)
- Normaal geen metoestrus, alleen na ovulatie, die korter duurt dan dracht
Krolsheid
- Eerste krolsheid op 4-18 maanden (gemiddeld 6-8) met gemiddeld 80% adult
gewicht (2,3-3,5kg)
- Symptomen: lordose, miauwen, schreeuwen, seromuceuze uitvloeiing,
rusteloosheid, urineren
- Eerste nestje: 12-15 maanden (vroeger dan hond want eerder matuur)
- Dalende fertiliteit 3,5-4 jaar
- Jonge katjes hebben vaak grotere nestjes dan oudere katten
- Stoppen advies is 6-8 jaar
8
ADVISEREND
GEZELSCHAPSDIERENARTS
Inhoud
Introductie college.................................................................................................. 2
Voortplanting.......................................................................................................... 3
Dermatologie........................................................................................................ 10
I&I......................................................................................................................... 25
Voeding................................................................................................................ 33
Gedrag.................................................................................................................. 39
1
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
INTRODUCTIE COLLEGE
Cursuscoördinator is Ronald Jan Corbee.
- Werkcolleges
o 3x communicatie
Motiverende gespreksvoering
Mini-portfolio (Scorion)
o 3x Preventie infectieziekten
Vaccinatie
Wormbestrijding
o 3x Voeding
Introductie klinische voeding en opdracht
Bespreken voedingstrends en MTE
Groepsgewijs werken aan concrete voedingsadviezen
- Poliweken
o Dermatologie, gedrag, voeding en voortplanting
o Vijfde week is vrij in te vullen (samen overleggen)
- Bijzonderheden in dit blok
o Voeding in de eerste week gaan niet door
o Geen dermatologie 5, 12, 16 en 19 september
Verdelen over dermatologie poli momenten die wel doorgaan
16 september 13:15 – 16:00 practicum dermatologie voor de
hele groep
o 16 september geen poli gedrag
Deze subgroep doet poli in week 5
o Rolf en Ronald afwezig in week 1, dus voor de groepsopdracht pas contact
mogelijk in week 2
- Groepsopdracht
o Relevante vraag voor de praktijk
o Gaat over hond/kat in eerste levensjaar
o Voeding, gedrag, dermatologie of preventie infectieziekten\
o De vraag is opzoekbaar
o Er is voldoende literatuur beschikbaar
o Presentatie (week 5) in een informatieve en creatieve vorm deze vorm is
vrij, zolang het maar informatief is en de gewenste doelgroep (eigenaar,
personeel in asiel, collega’s etc.) bereikt op een manier die aansluit.
o Duur max. 15 minuten (exclusief discussie)
o Initiatief om met begeleider te overleggen ligt bij de groep (uiterlijk week
2)
IenI: Rolf Nijsse
Voeding: Ronald Jan Corbee
Dermatologie: Marieke van Damme
Ethologie: Claudia Vinke
- Scorion
o Groepsopdracht
Formulier groepsopdracht: stuur aan begeleidend docent
Formulier “peer feedback”: stuur aan groepsgenoot
o Formulier mini-portfolio naar docent communicatie = Linda Dorrestein
o Formulier afronding naar Ronald Jan Corbee
o Observatie, polikliniek
o Opdracht formulier is alleen als je moet remedieren
2
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
VOORTPLANTING
Voortplanting teef
- Mono-oestrisch (‘ verplichte’ anoestrus na elke cyclus)
- Progesteron stijgt al tijdens de LH piek
- Spontane ovulatie van onrijpe cellen
- Met-oestrus duurt evenlang als dracht
- Elke 6-8 maanden cycleert de teef en is telkens 3 weken loops
- 1e loopsheid: 6-9 maanden bij kleine rassen en 18-14 maanden bij grote rassen
90
dagen
2 dagen na LH piek = ovulatie
2-3 dagen na ovulatie = maturatie
Dus minimaal 4 dagen na LH piek de teef laten dekken
Luteale fase begint vanaf de oestrus
Anoestrus
- 4-5mnd tot 2 jaar
- Extra LH pieken gaan pro-oestrus induceren
- Noodzakelijke voor herstel endometrium
Pro-oestrus
- 2-14 dagen, gemiddeld 9 dagen
- Bloedverlies -> stijging oestrogenen -> knappen capillairen in submucosa
- Zwelling vagina en vulva
- Cervix staat open
- Teef nog niet ontvankelijk
- Eindigt met FSH en LH piek
3
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
Oestrus
- 9 dagen
- Teef is dekbereid, teef ovuleert ongeveer 2 dagen na LH piek
- Na 2-3 dagen zijn eicellen rijp voor bevruchting
- Progesteron stijgt
- Minder zwelling -> crêpepapier
- Uitvloeiing wordt lichter
Met-oestrus
- Hoge progesteron piek, die daarna langzaam afneemt
- Vaak schijndracht of pyometra
Hormonale contraceptie
- Middelen
o Megestrolacetaat (PO), kortwerkend 2 wkn
o Proligeston (SC), 1e tijdens anoestrus/prooestrus, 2e 3maanden na 1e, 3e 4
maanden na 2e, volgende om de 5 maanden
- Geeft negatieve feedback op hypothalamus -> geen FSH en LH
- Bijwerkingen: pyometra, verlengde dracht, hypersecretie van groeihormoon,
diabetes mellitus, schijndracht en mammatumoren
Gonadectomie
- Ideaal: 3mnd na oestrus tot vlak voor pro-oestrus
o Na partus: na spenen pups (6-8 wkn)
- Niet opereren: 5 weken – 3 maanden na oestrus -> iatrogene schijndracht
- Steriliseren na 1e loopsheid en voor 2,5 jaar (vanwege reductie van kans op
mammatumoren)
- Bijwerkingen: urine-incontinentie, obesitas, veranderde vachtstructuur en
karakterveranderingen
Ongewenste dekking
- Slechts 50% van de ‘random’ dekkingen zijn succesvol
- Therapie
o Ovariohysterectomie 3-4 wkn na loopsheid
o Behandeling om implantatie te voorkomen
Progestron blokker = aglepristone -> 2x injecteren met 24 uur er
tussen
Voor dag 21: geen symptomen, 100% effectief
Dag 21-35: bloederige uitvloeiing, 95% effectief
Dag 35-45: bloederige uitvloeiing, foetale resten
Na dag 45: foetale sterfte, maar soms geen expulsie, dan is extra
prostaglandine noodzakelijk
o Echografie op dag 28 om dracht vast te stellen en dan eventueel
abortus/resorptie te induceren
Schijndracht = normaal voor intacte teven
- Duur 4-6 weken na oestrus en duurt 10-30 dagen
- Symptomen: zwelling tepels, melkproductie en lactatie, anorexie, territoriale
agressie, nestgedrag
- DDx:
o Echte dracht
o Pyometra
o Primaire hypothyreoïdie
4
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
o Medicinale oorzaak (verhoogde prolactine gehalten)
- Invloed op prolactine
o Inhibitie: dopamine, thyroïdhormonen, progesteron
o Stimulatie: oestrogenen, TRH
- Behandeling
o Niet medicinaal
Onrust wegnemen
Voorkomen van zelfstimulatie -> kraag/jasje
Voorkomen moedergedrag -> voorwerpen wegnemen
Minder eten en water wegnemen
o Medicinaal
Dopamine agonisten
Finilac = cabergoline: 1x daags
Serotonine antagonisten
Contralac = metergoline -> 2x daags voor 8 dagen
Nadeel is meer onrust -> dus niet bij al drukke honden doen
Bij teven is er sprake van pre-ovulatoire luteolyse waarbij follikels progesteron +/- 2ng/ml
produceren voorafgaand aan ovulatie 5 ng/ml.
Cytologie
- Anoestrus
o Er zijn weinig cellen aanwezig, de aanwezige cellen zijn parabasale en
kleine intermediaire cellen. Het is mogelijk dat er enkele polymorfkernige
neutrofielen aanwezig zijn.
- Pro-oestrus
o In de vroege pro-oestrus zijn er parabasale en kleine intermediaire cellen,
erytrocyten en polymorfkernige leukocyten aanwezig. Gedurende de pro-
oestrus neemt het aantal parabasale cellen af en het aantal grote
intermediaire en superficiële cellen toe. Ook zijn erytrocyten en
polymorfkernige leukocyten later in de pro-oestrus niet meer aanwezig.
- Oestrus
o Tijdens de oestrus zijn meer dan 50% verhoornde cellen (superficiële
cellen) aanwezig waarvan > 50% anucleaire cellen. Er zijn weinig tot geen
polymorfkernige neutrofielen meer aanwezig. Wel zijn er mogelijk rode
bloedcellen en bacteriën aanwezig.
- Met-oestrus
o Verhoornde cellen (superficiële en anucleaire cellen) verdwijnen snel en
worden vervangen door niet verhoornde cellen (parabasale en
intermediaire cellen) en veel neutrofielen. Het aantal bacteriën zal snel
dalen. Er zullen meestal geen rode bloedcellen meer aanwezig zijn
5
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
Vaginoscopie
- Anoestrus
o Er is sprake van minimale plooien. De dunne mucosa waardoor de
vasculatuur zichtbaar is, is rood/roze van kleur. Het slijmvlies is droog en
het lumen is relatief klein. Er is geen uitvloeiing.
- Pro-oestrus
o Oedemateuze plooien, serosanguineuze vloeistof in het lumen, roze tot wit
roze van kleur. Tijdens de vorderende pro-oestrus zal de mucosa bleker
worden, doordat het slijmvlies dikker wordt waardoor de bloedvaatjes niet
meer zichtbaar zijn. Oestradiol zorgt ervoor dat het heel oedemateus en
bleek is.
- Oestrus
o Het oedeem neemt af waardoor de zwelling minder wordt en de mucosa
een crêpepapier-achtig uiterlijk krijgt met een bleke kleur. In het grote
lumen is soms een heldere tot melkachtige vloeistof aanwezig. De teef
accepteert het onderzoek op dit moment vaak goed. Op dit moment is de
teef vruchtbaar, de oestradiol is nu weg en de progesteron zal
waarschijnlijk aan het stijgen zijn.
- Met-oestrus
o De mucosa wordt licht rood tot roze-grijs en vlekkerig (‘patchwork’). Het
slijmvlies is al bijna geheel glad en glanzend.
Anoestrus | Vroeg Pro-oestrus | Laat Oestrus | Vroeg Met-oestrus | Laat
folliculair folliculair luteaal luteaal
Dracht duur 57-69 dagen, gemiddeld 63 dagen na ovulatie.
Tijdelijke vestibulitits is symptomatisch te behandelen met topicale corticosteroïden.
Elke vorm van uitvloeiing is aantrekkelijk voor reuen. Dus ook bij bijv. vaginitis.
Endometritis behandelen: AB (amox/clav) + alizine (progesteron verlagen + cervix
openen) + prostaglandine (uterus legen).
Er lijkt een erfelijke component te zitten in het tonen van schijndracht gedrag.
6
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
De spermatogenese duurt 62 dagen (twee maanden), dus als de reu nu corticosteroïden
krijgt dan is over twee maanden het sperma dat er uitkomt aangetast.
Het wel castreren van teef vergroot de kans op osteosarcomen (maar is wel afhankelijk
van het ras voor de gevoeligheid) -> vooral bij Rottweilers.
Het niet castreren van teef vergroot de kans op mammatumoren.
Het is dus afhankelijk van de kans op verschillende tumoren of je wel of niet zou
castreren op basis van de kans op voorkomen van die tumoren en de ernst van die
tumoren.
7
, Adviserend Gezelschapsdierenarts | Jonker, G.G. (Gemma)
Voortplanting poes
- Poly-oestrisch
- Seizoensinvloeden bij buitenkatten/zwerfkatten (licht/winteranoestrus)
- Geïnduceerde ovulatie van rijpe cellen, maar spontane ovulatie is ook mogelijk
(30%)
- Normaal geen metoestrus, alleen na ovulatie, die korter duurt dan dracht
Krolsheid
- Eerste krolsheid op 4-18 maanden (gemiddeld 6-8) met gemiddeld 80% adult
gewicht (2,3-3,5kg)
- Symptomen: lordose, miauwen, schreeuwen, seromuceuze uitvloeiing,
rusteloosheid, urineren
- Eerste nestje: 12-15 maanden (vroeger dan hond want eerder matuur)
- Dalende fertiliteit 3,5-4 jaar
- Jonge katjes hebben vaak grotere nestjes dan oudere katten
- Stoppen advies is 6-8 jaar
8
