Samenvatting Preventie
Handboek Preffi 2.0: H3 Determinanten van (psychische)problematiek, gedrag &
omgeving
Je beslist welk theoretisch model bruikbaar is om het gezondheidsprobleem in kaart te
brengen. Aan de hand van dit model bepaal je welke determinanten de belangrijkste bijdrage
leveren aan het ontstaan, in stand houden of oplossen van het probleem. Vervolgens kijk je
welke belangrijke determinanten ook daadwerkelijk te beïnvloeden zijn vanuit de
mogelijkheden die je hebt. Op basis van deze informatie prioriteer je de determinanten die je
wilt aanpakken.
- Een theoretisch model is belangrijk voor het maken van een plaatje van je project.
Beschrijving Theoretisch model
Theorie = samenhangend geheel van begrippen en uitspraken waarmee geprobeerd wordt
verschijnselen te verklaren en/of te voorspellen
Model = hiermee kun je (delen van) theorieën vereenvoudigen, samenvatten, met elkaar in
verband brengen en afbeelden. Modellen maken in één oogopslag duidelijk wat de theorie
inhoudt.
Theoretisch model: een conceptueel kader, waarin de factoren die van belang zijn of
worden geacht voor het gedrag, de gedragsverandering of de omgevingsverandering
geïdentificeerd zijn en in relatie tot elkaar zijn gezet. Voor het theoretisch model kun je
meerdere theorieën gebruiken. Dit is aan te bevelen, omdat de meeste theorieën gericht zijn
op slechts een klein stukje van de (veronderstelde) werkelijkheid.
Determinanten = factoren die de gezondheid beïnvloeden
In de GGZ-preventie worden de termen beschermende factoren en risicofactoren
gebruikt.
Een Theoretisch model:
- Helpt om een onderscheid te maken tussen eind- en tussenresultaten
- Helpt om (mogelijk) relevante oorzaken, determinanten te identificeren
- Voorkomt dat je (mogelijke) determinanten over het hoofd ziet
- Dwingt om de relatie tussen determinanten, gedrag of omgeving (tussenresultaten)
en gezondheid (eindresultaat) en ook de relatie tussen determinanten onderling te
expliciteren
- Maakt het mogelijk om te onderzoeken of die relaties of veronderstellingen of
verwachtingen ook correct zijn
- Helpt de gemaakte keuzes te verantwoorden richting leidinggevenden en externen
- Geeft een kader waarin je, je eigen positie en die van andere professionals,
instellingen en projecten kunt verduidelijken
Publicaties over het model geven aanwijzingen voor het operationaliseren van
determinanten. Door deze te bestuderen vind je aanwijzingen om de determinanten
meetbaar te maken.
Je kunt het Referentiekader Gezondheidsbevordering altijd gebruiken, ongeacht welk
gezondheidsprobleem aan de orde is.
Binnen een algemeen model, zoom je in op de verschillende onderdelen, fasen of stappen.
Je vult ze in voor een specifiek thema en hiervoor kun je meerdere theorieën gebruiken.
- Gebruik een zo themaspecifiek model voor het inzoomen,
is die er niet? Probeer dan de algemene stappen in een ander specifiek model te ontdekken
en kijk of je die kunt toepassen op je eigen project.
1
,Zoek je informatie over: Dan kun je het volgende model
gebruiken:
- Referentiekader Gezondheidsbevordering
1. verschillende niveaus van doelen - PRECEDE/PROCEED-model
- Model van uitkomstmaten van
gezondheidsbevordering
2. het moment waarop je intervenieert - Interventiespectrum
- ASE-model
3. determinanten van gedrag/fase van - Model van persuasieve communicatie
gedragsverandering - Voorlichtingsmodel
- Sociaal-cognitieve theorie
- Algemeen stressmodel
- Eimodel
4. doelgroepsegmentatie naar - Transtheoretisch model
motivatieniveau
5. Doelgroepsegmentatie naar - Adoptiecurve
adoptiesnelheid
6. Keuze van interventies - Intervention Mapping
- Didactische Analyse model
7. Ontwikkeling van een cursus - Leerstijltheorie Kolb
De volgende vraag die moet worden beantwoord is de mate waarin de verschillende
determinanten een bijdrage leveren aan het probleem.
- Het komt nogal eens voor dat voorlichting gericht is op de verkeerde determinanten
- Kennis wordt vaak gezien als een belangrijke determinant van gedrag. In het ASE-model is
kennis geen onderdeel, maar een element van de andere determinanten.
Om zicht te krijgen op de bijdrage van determinanten moet je gegevens uit verschillende
bronnen combineren. Dan krijg je ook zicht op het bewijs voor deze determinanten. Deze
gegevens zijn niet altijd bekend. Dan moet je volstaan met aannames.
De kans op een gewenste gedrags- of omgevingsverandering is het grootst als de te
ontwikkelen interventie zich richt op factoren en determinanten die een belangrijke invloed
hebben op het (gewenste) gedrag of omgevingsfactoren. En op determinanten die
veranderbaar of beïnvloedbaar zijn.
- Uit de determinantenanalyse blijkt dat risicofactoren als stressoren, zelfwaardering en
sociale vaardigheden en sociale steun mogelijke aangrijpingspunten vormen voor
interventies.
- Veranderbaarheid heeft veel te maken met de factoren die je binnen je eigen organisatie
kunt aanpakken. Die factoren zijn: het beleid van je organisatie (missie, doelstellingen), de
opdat moment beschikbare menskracht en financiën, de expertise en status van de
organisatie en die van de samenwerkingspartners.
De analysefase, de basis van waaruit je doelen gaat stellen, het gaat om een afweegproces.
Het gaat om de combinatie van mogelijke determinanten die je kunt beïnvloeden; om het
patroon van de best mogelijke oplossingen die je in combinatie gaat uivoeren. Algemeen
geldt dat hoe beter je het probleem afbakent, hoe gerichter je de beschikbare middelen kunt
inzetten.
2
,Theoretische modellen:
- Interventiespectrurm - Stages of change
- ASE-model - Intervention Mapping
- Model van persuasieve communicatie
- Sociaal cognitieve Theorie
- Algemene Stressmodel
Interventiespectrum (Mrazek & Haggerty)
In het interventiespectrum, afkomstig uit de GGZ, wordt preventie ingebed in een breder
kader van soorten interventies. Het onderscheid ligt in het moment waarop je met je
interventie gaat ingrijpen:
Preventie: als er geen gezondheidsprobleem is
Behandeling: als een gezondheidsprobleem zich aan het ontwikkelen is
Nazorg: Als het gezondheidsprobleem al zichtbaar aanwezig is
Preventieve activiteiten worden verder onderverdeeld in:
- Universele preventie: gericht op de algemene bevolking of een deelpopulatie die
geen verhoogd risico heeft om een stoornis te krijgen.
- Selectieve preventie: gericht op hoogrisicogroepen
- Geïndiceerde preventie: gericht op individuen die niet voldoen aan diagnostische
criteria voor een psychische stoornis, maar die wel beperkte symptomen en klachten
hebben die voorafgaan aan de stoornis.
- Nazorg:
ASE-model (de Vries)
Dit model is gebaseerd op de theorie van gepland gedrag van Fishbein & Ajzen en inzichten
van Bandura en gaat om het verklaren van gedrag. Dit model stelt dat gedrag verklaard
wordt vanuit de intentie om dat gedrag te vertonen en dat de intentie op haar beurt wordt
verklaard vanuit 3 hoofddeterminanten:
- Attitude (A) -> hoe positief staat iemand ten aanzien van het gedrag
- Sociale invloed (S) -> hoe positief staat de omgeving ten aanzien van het gedrag
- Eigen Effectiviteitverwachting (E) -> kan iemand het gedrag vertonen
Hoe specifieker het gedrag en de determinanten zijn geformuleerd, des te beter kunnen de
determinanten het gedrag verklaren. Verondersteld wordt dat andere factoren, de
zogenaamde externe variabelen, geen directe invloed hebben op gedrag, maar alleen via de
determinanten.
Model van persuasieve communicatie (McGuire)
Het model van McGuire gaat over hoe je tot succesvolle communicatie en
gedragsverandering kunt komen en welke factoren daarbij een rol spelen. Het model begint
met de communicatie van de boodschap als voorwaarde om effecten te kunnen bereiken:
aandacht en begrip voor de boodschap. Deze voorwaarden zijn de eerste stap in het proces
om tot succesvolle gedragsverandering te komen. Vervolgens kan aandacht worden besteed
aan de overige voorwaarden voor het beïnvloeden van het gedrag.
Alle voorwaarden (outputvariabelen) zijn in een matrix op de verticale as weergegeven. Op
de horizontale as staan 4 klassieke communicatievariabelen, de zogenaamde
inputvariabelen: bron, bericht (boodschap), kanaal en ontvanger.
- Iedere stap vraagt eigen interventies en een andere inzet van de communicatievariabelen.
Je moet deze communicatievariabelen zo kiezen, dat ze voor elke stap optimale output
produceren. Bij het kanaal moet je bepalen of de informatie het best interpersoonlijk of
massamediaal overgebracht kan worden, of de media het beste auditief, visueel of
audiovisueel kunnen zijn.
3
,- De beslissingen die je neemt en in de matrix zet, kunnen met elkaar conflicteren. Daarom
wordt in de praktijk vaak gewerkt met gecombineerde oplossingen.
Sociaal-cognitieve theorie (Bandura)
De sociaal-cognitieve theorie (SCT) is een uitwerking van de sociale leertheorie. De theorie
stelt dat gedrag dynamisch is en het gevolg is van de interacties tussen de persoon, het
gedrag en de omgeving. Deze beïnvloeden elkaar onderling.
De omgeving speelt een grote rol in dit model, omdat deze mogelijkheden geeft en
beperkingen oplegt en dus kan bekrachtigen of tegenwerken. Een aspect van de SCT is dat
mensen niet alleen leren doordat zij zelf het gedrag uitvoeren en de gevolgen ervan
ondervinden, maar ook door anderen te observeren (modelling)
- Daarnaast spelen de persoonsfactoren een grote rol, vooral verwachtingen over wat het
gedrag oplevert (voor- en nadelen) en of men zich in staat voelt om het uit te voeren (self-
efficacy: een centraal begrip in de SCT waarvan het belang nu algemeen erkend is).
De belangrijkste determinanten van gedrag zin deze theorie zijn:
- Verwachtingen over wat de gevolgens zijn van persoonlijke acties (waargenomen
voor- nadelen van het gedrag)
- Verwachtingen voer of men in staat is om het gewenste gedrag uit te voeren (self-
efficacy)
- Mogelijkheden tot gedrag
- Waargenomen gedrag van anderen
- Omgevingsvariabelen
Laatste punt is dat Bandure self-control centraal stelt in het menselijke functioneren, dus zelf
doelen stellen en strategieën hanteren om deze te bereiken. Bijvoorbeeld door zichzelf te
belonen
Het algemene stressmodel (Caplan)
Binnen de GGZ wordt veel gewerkt met het stressmodel, waarvan de basisvorm door Caplan
in de jaren 70 is uitgewerkt. Dit model geeft een aantal algemene factoren aan, waaronder
stressoren (risicofactoren), competentie van het individu en een ondersteunende omgeving.
Een deel van de mensen met stressoren krijgt een stoornis (vaak niet meer dan 10%)
Het stressmodel laat de verschillende factoren zien die er zijn om een crisis aan te pakken.
Een hulpverlener binnen een GGZ-instelling zal vooral proberen om door middel van
therapie de competentie van de persoon te versterken. Een preventiewerker kan een
bijdrage leveren door specifieke cursussen aan te bieden, maar ook door de ondersteunende
systemen van de persoon te versterken of door mee te helpen de stressor weg te halen.
Bij een gunstige verhouding tussen de draaglast en de draagkracht kan het omgaan met
stresserende levensomstandigheden verder bijdragen aan een versterking van de geestelijke
gezondheid. Bij een duurzaam ongunstige verhouding kan dit leiden tot ernstige psychische
problemen en stoornissen.
Transtheoretisch model (Stages of Change) (Prochaska & Diclemente)
In het stages of change model is de insteek de mate waarin mensen gemotiveerd zijn om
hun gedrag binnen een bepaalde termijn te veranderen. Er worden verschillende stadia van
(gedrags)verandering onderscheiden:
- Voorbeschouwingfase -> waarin men zich nog niet bewust is van een probleem en
niet overweegt om zijn gedrag te veranderen (precontemplation)
- Overpeinzingfase -> waarin men de voor- en nadelen afweegt en overweegt om
(binnen 6 maanden) het gedrag te veranderen (contemplation)
- Voorbereidingsfase -> waarin men zich voorneemt om (binnen een maand) wat aan
het gedrag te doen (preparation)
- Actiefase -> waarin men het nieuwe gedrag vertoont (action)
4
, - Fase van gedragsbehoud -> waarin men het nieuwe gedrag (al 6 maanden) heeft
volgehouden (maintenance)
Als het nieuwe gedrag niet wordt volgehouden, treedt er terugval op aar een eerdere fase
(relapse). Sommige mensen gaan sneller dan anderen en sommige blijven in een bepaalde
fase steken. Mensen kunnen op elk punt het model binnenkomen of uitgaan. Het model
speelt zich af op 2 niveaus: de verschillende fasen & de processen die per fase optreden.
Deze processen zijn min of meer specifiek voor elke fase van verandering. Door hier naar te
kijken ontstaat inzicht in de manier waarop interventies kunnen worden georganiseerd voor
verschillende populaties met verschillende behoeften en omstandigheden.
Het model maakt duidelijk dat er goed gekeken moet worden naar de motivatiekenmerken
van de doeltroep, dat mensen zich in verschillende stadia bevinden en dat interventies zo
moeten worden georganiseerd dat mensen van de ene in de volgende fase komen.
- Omdat mensen in verschillende fasen zitten, moet je verschillende typen interventies
uitvoeren, passend bij iedere fase.
Intervention Mapping (Bartholomew)
Intervention Mapping beschrijft een raamwerk voor het ontwikkelen van interventies en is
een uitwerking van bepaalde fasen van het PRECEDE/PROCEED-model. Belangrijk
uitgangspunt bij Intervention Mapping is dat keuzen worden gebaseerd op empirische
gegevens uit de literatuur, kennis van theoretische concepten en gegevens verzameld bij de
doelgroep. Intervention Mapping beschrijft 5 stappen met meerdere taken.
STAP 1: Formuleren van specifieke programmadoelen: op grond van de probleemanalyse
specifieke programmadoelen geformuleerd.
STAP 2: Selectie van theoretische methoden en praktische interventietechnieken: wordt
gezocht naar hoe de verschillende doelen op theoretische wijze gerealiseerd kunnen worden
en op welke manier dat dan in een interventie tot uitdrukking komt.
STAP 3: Ontwikkeling van de interventie: de interventie wordt ontwikkeld (inclusief pretest),
waarbij samenwerking met de doelgroep en de personen die de interventie gaan
implementeren belangrijk is.
STAP 4: Implementatie van de interventie: voor elke stap in het diffusieproces (behoud)
gemaakt, zodat duidelijk is wie wat doet om er uiteindelijk voor te zorgen dat de interventie
op een acceptabele manier wordt uitgevoerd.
STAP 5: Evaluatie van de interventie: de producten in de stappen van het proces van
Intervention mapping, zijn niet alleen de basis voor interventieontwikkeling, ze worden ook
gebruikt voor het evalueren van het proces en de effecten. Zo kunnen uitvoeringsdoelen als
basis dienen voor het meten van gedragseffecten.
5
Handboek Preffi 2.0: H3 Determinanten van (psychische)problematiek, gedrag &
omgeving
Je beslist welk theoretisch model bruikbaar is om het gezondheidsprobleem in kaart te
brengen. Aan de hand van dit model bepaal je welke determinanten de belangrijkste bijdrage
leveren aan het ontstaan, in stand houden of oplossen van het probleem. Vervolgens kijk je
welke belangrijke determinanten ook daadwerkelijk te beïnvloeden zijn vanuit de
mogelijkheden die je hebt. Op basis van deze informatie prioriteer je de determinanten die je
wilt aanpakken.
- Een theoretisch model is belangrijk voor het maken van een plaatje van je project.
Beschrijving Theoretisch model
Theorie = samenhangend geheel van begrippen en uitspraken waarmee geprobeerd wordt
verschijnselen te verklaren en/of te voorspellen
Model = hiermee kun je (delen van) theorieën vereenvoudigen, samenvatten, met elkaar in
verband brengen en afbeelden. Modellen maken in één oogopslag duidelijk wat de theorie
inhoudt.
Theoretisch model: een conceptueel kader, waarin de factoren die van belang zijn of
worden geacht voor het gedrag, de gedragsverandering of de omgevingsverandering
geïdentificeerd zijn en in relatie tot elkaar zijn gezet. Voor het theoretisch model kun je
meerdere theorieën gebruiken. Dit is aan te bevelen, omdat de meeste theorieën gericht zijn
op slechts een klein stukje van de (veronderstelde) werkelijkheid.
Determinanten = factoren die de gezondheid beïnvloeden
In de GGZ-preventie worden de termen beschermende factoren en risicofactoren
gebruikt.
Een Theoretisch model:
- Helpt om een onderscheid te maken tussen eind- en tussenresultaten
- Helpt om (mogelijk) relevante oorzaken, determinanten te identificeren
- Voorkomt dat je (mogelijke) determinanten over het hoofd ziet
- Dwingt om de relatie tussen determinanten, gedrag of omgeving (tussenresultaten)
en gezondheid (eindresultaat) en ook de relatie tussen determinanten onderling te
expliciteren
- Maakt het mogelijk om te onderzoeken of die relaties of veronderstellingen of
verwachtingen ook correct zijn
- Helpt de gemaakte keuzes te verantwoorden richting leidinggevenden en externen
- Geeft een kader waarin je, je eigen positie en die van andere professionals,
instellingen en projecten kunt verduidelijken
Publicaties over het model geven aanwijzingen voor het operationaliseren van
determinanten. Door deze te bestuderen vind je aanwijzingen om de determinanten
meetbaar te maken.
Je kunt het Referentiekader Gezondheidsbevordering altijd gebruiken, ongeacht welk
gezondheidsprobleem aan de orde is.
Binnen een algemeen model, zoom je in op de verschillende onderdelen, fasen of stappen.
Je vult ze in voor een specifiek thema en hiervoor kun je meerdere theorieën gebruiken.
- Gebruik een zo themaspecifiek model voor het inzoomen,
is die er niet? Probeer dan de algemene stappen in een ander specifiek model te ontdekken
en kijk of je die kunt toepassen op je eigen project.
1
,Zoek je informatie over: Dan kun je het volgende model
gebruiken:
- Referentiekader Gezondheidsbevordering
1. verschillende niveaus van doelen - PRECEDE/PROCEED-model
- Model van uitkomstmaten van
gezondheidsbevordering
2. het moment waarop je intervenieert - Interventiespectrum
- ASE-model
3. determinanten van gedrag/fase van - Model van persuasieve communicatie
gedragsverandering - Voorlichtingsmodel
- Sociaal-cognitieve theorie
- Algemeen stressmodel
- Eimodel
4. doelgroepsegmentatie naar - Transtheoretisch model
motivatieniveau
5. Doelgroepsegmentatie naar - Adoptiecurve
adoptiesnelheid
6. Keuze van interventies - Intervention Mapping
- Didactische Analyse model
7. Ontwikkeling van een cursus - Leerstijltheorie Kolb
De volgende vraag die moet worden beantwoord is de mate waarin de verschillende
determinanten een bijdrage leveren aan het probleem.
- Het komt nogal eens voor dat voorlichting gericht is op de verkeerde determinanten
- Kennis wordt vaak gezien als een belangrijke determinant van gedrag. In het ASE-model is
kennis geen onderdeel, maar een element van de andere determinanten.
Om zicht te krijgen op de bijdrage van determinanten moet je gegevens uit verschillende
bronnen combineren. Dan krijg je ook zicht op het bewijs voor deze determinanten. Deze
gegevens zijn niet altijd bekend. Dan moet je volstaan met aannames.
De kans op een gewenste gedrags- of omgevingsverandering is het grootst als de te
ontwikkelen interventie zich richt op factoren en determinanten die een belangrijke invloed
hebben op het (gewenste) gedrag of omgevingsfactoren. En op determinanten die
veranderbaar of beïnvloedbaar zijn.
- Uit de determinantenanalyse blijkt dat risicofactoren als stressoren, zelfwaardering en
sociale vaardigheden en sociale steun mogelijke aangrijpingspunten vormen voor
interventies.
- Veranderbaarheid heeft veel te maken met de factoren die je binnen je eigen organisatie
kunt aanpakken. Die factoren zijn: het beleid van je organisatie (missie, doelstellingen), de
opdat moment beschikbare menskracht en financiën, de expertise en status van de
organisatie en die van de samenwerkingspartners.
De analysefase, de basis van waaruit je doelen gaat stellen, het gaat om een afweegproces.
Het gaat om de combinatie van mogelijke determinanten die je kunt beïnvloeden; om het
patroon van de best mogelijke oplossingen die je in combinatie gaat uivoeren. Algemeen
geldt dat hoe beter je het probleem afbakent, hoe gerichter je de beschikbare middelen kunt
inzetten.
2
,Theoretische modellen:
- Interventiespectrurm - Stages of change
- ASE-model - Intervention Mapping
- Model van persuasieve communicatie
- Sociaal cognitieve Theorie
- Algemene Stressmodel
Interventiespectrum (Mrazek & Haggerty)
In het interventiespectrum, afkomstig uit de GGZ, wordt preventie ingebed in een breder
kader van soorten interventies. Het onderscheid ligt in het moment waarop je met je
interventie gaat ingrijpen:
Preventie: als er geen gezondheidsprobleem is
Behandeling: als een gezondheidsprobleem zich aan het ontwikkelen is
Nazorg: Als het gezondheidsprobleem al zichtbaar aanwezig is
Preventieve activiteiten worden verder onderverdeeld in:
- Universele preventie: gericht op de algemene bevolking of een deelpopulatie die
geen verhoogd risico heeft om een stoornis te krijgen.
- Selectieve preventie: gericht op hoogrisicogroepen
- Geïndiceerde preventie: gericht op individuen die niet voldoen aan diagnostische
criteria voor een psychische stoornis, maar die wel beperkte symptomen en klachten
hebben die voorafgaan aan de stoornis.
- Nazorg:
ASE-model (de Vries)
Dit model is gebaseerd op de theorie van gepland gedrag van Fishbein & Ajzen en inzichten
van Bandura en gaat om het verklaren van gedrag. Dit model stelt dat gedrag verklaard
wordt vanuit de intentie om dat gedrag te vertonen en dat de intentie op haar beurt wordt
verklaard vanuit 3 hoofddeterminanten:
- Attitude (A) -> hoe positief staat iemand ten aanzien van het gedrag
- Sociale invloed (S) -> hoe positief staat de omgeving ten aanzien van het gedrag
- Eigen Effectiviteitverwachting (E) -> kan iemand het gedrag vertonen
Hoe specifieker het gedrag en de determinanten zijn geformuleerd, des te beter kunnen de
determinanten het gedrag verklaren. Verondersteld wordt dat andere factoren, de
zogenaamde externe variabelen, geen directe invloed hebben op gedrag, maar alleen via de
determinanten.
Model van persuasieve communicatie (McGuire)
Het model van McGuire gaat over hoe je tot succesvolle communicatie en
gedragsverandering kunt komen en welke factoren daarbij een rol spelen. Het model begint
met de communicatie van de boodschap als voorwaarde om effecten te kunnen bereiken:
aandacht en begrip voor de boodschap. Deze voorwaarden zijn de eerste stap in het proces
om tot succesvolle gedragsverandering te komen. Vervolgens kan aandacht worden besteed
aan de overige voorwaarden voor het beïnvloeden van het gedrag.
Alle voorwaarden (outputvariabelen) zijn in een matrix op de verticale as weergegeven. Op
de horizontale as staan 4 klassieke communicatievariabelen, de zogenaamde
inputvariabelen: bron, bericht (boodschap), kanaal en ontvanger.
- Iedere stap vraagt eigen interventies en een andere inzet van de communicatievariabelen.
Je moet deze communicatievariabelen zo kiezen, dat ze voor elke stap optimale output
produceren. Bij het kanaal moet je bepalen of de informatie het best interpersoonlijk of
massamediaal overgebracht kan worden, of de media het beste auditief, visueel of
audiovisueel kunnen zijn.
3
,- De beslissingen die je neemt en in de matrix zet, kunnen met elkaar conflicteren. Daarom
wordt in de praktijk vaak gewerkt met gecombineerde oplossingen.
Sociaal-cognitieve theorie (Bandura)
De sociaal-cognitieve theorie (SCT) is een uitwerking van de sociale leertheorie. De theorie
stelt dat gedrag dynamisch is en het gevolg is van de interacties tussen de persoon, het
gedrag en de omgeving. Deze beïnvloeden elkaar onderling.
De omgeving speelt een grote rol in dit model, omdat deze mogelijkheden geeft en
beperkingen oplegt en dus kan bekrachtigen of tegenwerken. Een aspect van de SCT is dat
mensen niet alleen leren doordat zij zelf het gedrag uitvoeren en de gevolgen ervan
ondervinden, maar ook door anderen te observeren (modelling)
- Daarnaast spelen de persoonsfactoren een grote rol, vooral verwachtingen over wat het
gedrag oplevert (voor- en nadelen) en of men zich in staat voelt om het uit te voeren (self-
efficacy: een centraal begrip in de SCT waarvan het belang nu algemeen erkend is).
De belangrijkste determinanten van gedrag zin deze theorie zijn:
- Verwachtingen over wat de gevolgens zijn van persoonlijke acties (waargenomen
voor- nadelen van het gedrag)
- Verwachtingen voer of men in staat is om het gewenste gedrag uit te voeren (self-
efficacy)
- Mogelijkheden tot gedrag
- Waargenomen gedrag van anderen
- Omgevingsvariabelen
Laatste punt is dat Bandure self-control centraal stelt in het menselijke functioneren, dus zelf
doelen stellen en strategieën hanteren om deze te bereiken. Bijvoorbeeld door zichzelf te
belonen
Het algemene stressmodel (Caplan)
Binnen de GGZ wordt veel gewerkt met het stressmodel, waarvan de basisvorm door Caplan
in de jaren 70 is uitgewerkt. Dit model geeft een aantal algemene factoren aan, waaronder
stressoren (risicofactoren), competentie van het individu en een ondersteunende omgeving.
Een deel van de mensen met stressoren krijgt een stoornis (vaak niet meer dan 10%)
Het stressmodel laat de verschillende factoren zien die er zijn om een crisis aan te pakken.
Een hulpverlener binnen een GGZ-instelling zal vooral proberen om door middel van
therapie de competentie van de persoon te versterken. Een preventiewerker kan een
bijdrage leveren door specifieke cursussen aan te bieden, maar ook door de ondersteunende
systemen van de persoon te versterken of door mee te helpen de stressor weg te halen.
Bij een gunstige verhouding tussen de draaglast en de draagkracht kan het omgaan met
stresserende levensomstandigheden verder bijdragen aan een versterking van de geestelijke
gezondheid. Bij een duurzaam ongunstige verhouding kan dit leiden tot ernstige psychische
problemen en stoornissen.
Transtheoretisch model (Stages of Change) (Prochaska & Diclemente)
In het stages of change model is de insteek de mate waarin mensen gemotiveerd zijn om
hun gedrag binnen een bepaalde termijn te veranderen. Er worden verschillende stadia van
(gedrags)verandering onderscheiden:
- Voorbeschouwingfase -> waarin men zich nog niet bewust is van een probleem en
niet overweegt om zijn gedrag te veranderen (precontemplation)
- Overpeinzingfase -> waarin men de voor- en nadelen afweegt en overweegt om
(binnen 6 maanden) het gedrag te veranderen (contemplation)
- Voorbereidingsfase -> waarin men zich voorneemt om (binnen een maand) wat aan
het gedrag te doen (preparation)
- Actiefase -> waarin men het nieuwe gedrag vertoont (action)
4
, - Fase van gedragsbehoud -> waarin men het nieuwe gedrag (al 6 maanden) heeft
volgehouden (maintenance)
Als het nieuwe gedrag niet wordt volgehouden, treedt er terugval op aar een eerdere fase
(relapse). Sommige mensen gaan sneller dan anderen en sommige blijven in een bepaalde
fase steken. Mensen kunnen op elk punt het model binnenkomen of uitgaan. Het model
speelt zich af op 2 niveaus: de verschillende fasen & de processen die per fase optreden.
Deze processen zijn min of meer specifiek voor elke fase van verandering. Door hier naar te
kijken ontstaat inzicht in de manier waarop interventies kunnen worden georganiseerd voor
verschillende populaties met verschillende behoeften en omstandigheden.
Het model maakt duidelijk dat er goed gekeken moet worden naar de motivatiekenmerken
van de doeltroep, dat mensen zich in verschillende stadia bevinden en dat interventies zo
moeten worden georganiseerd dat mensen van de ene in de volgende fase komen.
- Omdat mensen in verschillende fasen zitten, moet je verschillende typen interventies
uitvoeren, passend bij iedere fase.
Intervention Mapping (Bartholomew)
Intervention Mapping beschrijft een raamwerk voor het ontwikkelen van interventies en is
een uitwerking van bepaalde fasen van het PRECEDE/PROCEED-model. Belangrijk
uitgangspunt bij Intervention Mapping is dat keuzen worden gebaseerd op empirische
gegevens uit de literatuur, kennis van theoretische concepten en gegevens verzameld bij de
doelgroep. Intervention Mapping beschrijft 5 stappen met meerdere taken.
STAP 1: Formuleren van specifieke programmadoelen: op grond van de probleemanalyse
specifieke programmadoelen geformuleerd.
STAP 2: Selectie van theoretische methoden en praktische interventietechnieken: wordt
gezocht naar hoe de verschillende doelen op theoretische wijze gerealiseerd kunnen worden
en op welke manier dat dan in een interventie tot uitdrukking komt.
STAP 3: Ontwikkeling van de interventie: de interventie wordt ontwikkeld (inclusief pretest),
waarbij samenwerking met de doelgroep en de personen die de interventie gaan
implementeren belangrijk is.
STAP 4: Implementatie van de interventie: voor elke stap in het diffusieproces (behoud)
gemaakt, zodat duidelijk is wie wat doet om er uiteindelijk voor te zorgen dat de interventie
op een acceptabele manier wordt uitgevoerd.
STAP 5: Evaluatie van de interventie: de producten in de stappen van het proces van
Intervention mapping, zijn niet alleen de basis voor interventieontwikkeling, ze worden ook
gebruikt voor het evalueren van het proces en de effecten. Zo kunnen uitvoeringsdoelen als
basis dienen voor het meten van gedragseffecten.
5
