1
Forensische Orthopedagogiek
o Colleges
College 1: Ernstige gedragsproblemen bekeken vanuit zelfdeterminatie
‘Baat het niet, dan schaadt het wel de mentale weerbaarheid van jongeren’
- Het gaat over medische ingrepen die onnodig zijn.
- Kinderen met ernstige problemen daar wordt van alles op geprobeerd en heel vaak weten ze
het niet.
- Moreel beraad: als niemand het meer weet ga je met zijn alle om tafel zitten en kijken: ‘wat
dan wel’. Als je het niet weet als professional erken dan ook dat je het niet meer weet.
Wat kenmerkt gedrag?
- Eenvoudig antwoord: een veilige plek. Kinderen hebben een veilige plek nodig om te
kunnen ontwikkelen (niet alleen ouders maar ook bijvoorbeeld de wijk). Gedragsproblemen
zijn bijna nooit medisch bepaald, soms wel.
Verder
- Bio-Psycho-Sociale invloeden: niet medisch bepaald. Engel: de afwijking kan afwezig zijn,
maar toch is de patiënt ziek. Multifactoriële gen-omgevingsinteracties maar ook sociale
transactionele processen.
- Biologisch: erfelijke kwetsbaarheid al bij de bevruchting in sperma en eitje (epi genetisch), in
de baarmoeder (stress!), bij de geboorte (schulte, choride shift) met verandering Gaba (rust)-
Glutamaat (activiteit) balans-inhibitie/excitatie en vroegkinderlijke sociaal trauma met als
resultaat angst en continue activatie: ontwikkelingsstoornissen, angststoornissen, verslaving,
autisme en zelfs psychose. Door die hoge stressen kinderen constant kwetsbaar.
- Veel gedrag kan verklaard worden door te veel van een hormoon en constante activatie van het
stresssysteem en zenuwstelsel overprikkeling.
Antisociaal gedrag: weglopen/vermijden of agressie of berusting
- Sociale uitsluiting bevordert antisociaal gedrag.
- Kwaliteit van leven en pro sociale of antisociale omgang met deprivatie: een cross-sectionele
studie van mensen met risico op sociale uitsluiting en stigma.
- Weglopen en vermijden van anderen is een belangrijk teken dat het niet goed gaat.
- Als kinderen langdurig buitengesloten worden zien we beschadigingen in de hersenen: de
prefrontale cortex wordt kleiner. Prefrontale cortex heeft de functie tot zelfregulatie,
planning en organiseren, dit neemt af als gevolg van sociale isolatie en discriminatie. Werkt
zowel voor jongens als meisjes. Probleemgedrag komt bij zowel jongens als meisjes voor
maar agressie zien we minder bij meisjes dit komt puur door de overtuiging van de
samenleving, is niet echt zo.
- Eerste oplossing voor gedragsproblemen is dus verbondenheid. Want uitsluiting zorgt voor
meer hersenbeschadiging en dus gedragsproblemen. Want als die verbondenheid er weer is
kunnen hersenen weer groeien en stopt de krimp/worden ze weer groter (zeker bij kinderen
zijn de hersenen nog heel plastisch).
Nieuwe opvatting: hersenen blijven levenslang groeien alleen de belangrijkste groei is in de eerste 25
jaar.
Ernstige gedragsproblemen
- Internaliserend en externaliserend bij jongens en meisjes beide aanwezig.
- Oorzaak: (vroeg)kinderlijk trauma.
- Komt meestal rond 14 jaar naar voren. Dit komt door de pubertijd waarin her organisatie van
de hersenen plaatsvindt. Vooral op gebied van zelfcontrole (prefrontale cortex).
Kinderen niet veel een bal laten koppen beschadiging prefrontale cortex meer
hersenbeschadiging minder zelfcontrole.
Juni 2025 onderzoek gemeente Rotterdam
,2
Onderzoek van 22 complexe casussen die maar niet overgaan, kinderen met ernstige
gedragsproblemen. Allemaal kinderen die stuk voor stuk een miljoen per jaar aan jeugdzorg kosten.
- Uit het onderzoek bleek een gebrek aan kennis, dat telkens hetzelfde werd geprobeerd (terwijl
al meerdere keren is gebleken dat het niet werkte).
Wij en onze hersenen: verbondenheid. Competentie en autonomie (ZDT)
Evolutionair zijn mensen gevormd door samenleven in groepen (verbondenheid van de groep =
veiligheid).
- Daarom: inclusief samenleven 500.000 als jagers-verzamelaars, bezit was wat je kon dragen,
moraal=groepsmoraal (Boehm: Moral Origins, 2012/Sauer: Moraal, 2023)
- Maar met komst landbouwsamenlevingen komt land, vee, graan als ‘vastgoed’, en de
mogelijkheid van bezit opbouwen als zekerheid, vaak ten koste van anderen, daar zijn onze
hersenen niet op gebouwd.
Gebrek aan verbondenheid: https://sociaalweb.nl/nieuws/mogelijke-toename-zelfdoding-
amsterdamse-jongvolwassenen/
Mentale gezondheid van jongeren in Nederland
- We zien dat het niet goed gaat met de Nederlandse jongeren dit komt deels door sociale media
want hierdoor is er minder verbondenheid.
Gaat het beter?
- Ruim een jaar geleden schreven ondergetekende en Bert Wienen een stuk in Sociale
Vraagstukken over de achteruitgang van de geestelijke gezondheid bij jongeren en
jongvolwassenen. Hoewel het RIVM zegt dat het beter gaat kan ik dat niet in de cijfers
ontdekken. Wellicht te vroeg gejuicht bij de laatste meting? Meer dan een derde van de
jongeren en jongvolwassenen voelt zich eenzaam, een getal dat veel hoger ligt bij meisjes.
- Sommige mensen bagatelliseren dit en noemen het een natuurlijk dipje rond 15 jaar (Crone,
2024). Wanneer we dat cijfer vergelijken met de rest van de wereld voelt daar volgens de
laatste cijfers iets meer dan een kwart van de jongeren en jongvolwassenen zich eenzaam.
- Het gemiddelde psychische klachten over 11 waarnemingen (33,5%) geeft aan dat ruim een
derde van de jongeren psychische klachten heeft.
Wat werkt niet? Eenzaamheid en angst door gebrek aan verbondenheid, competentie en autonomie
- Arjen Veelen over actieprogramma tegen eenzaamheid (5 miljoen weggegooid geld):
samen houden we vol om het verschil te maken. Samen zijn we een tegen eenzaamheid. Maar
de bus rijdt niet meer en de bieb is dicht.
- Van de Helm en Stams (it takes a safe village to raise a child): reactie op artikel van Dana
over opgroeien in een SES lage buurt.
Dan hebben we het over jongens uit Amsterdam West die op straat leven zonder perspectief, de
jongeren in gesloten jeugdzorg zonder hun ouders en meisjes in eetklinieken die eerst aan moeten
komen voor ze naar huis en naar school mogen. In ons medisch model blijven we denkfouten maken.
Mentale klachten van jongeren
- Het percentage mentale klachten van jongeren stijgt evenals de eenzaamheid.
- Meisjes voelen zich 1/3de meer eenzaam dan jongens.
- Eenzaamheid daalt maar als je het statistisch berekend is de daling niet significant dus die
neemt ook niet af.
Oorzaken
Wat was er altijd al?
- Transitie naar volwassenheid.
- Bio-psycho-sociale kwetsbaarheid (verwaarlozing, misbruik, mishandeling, oorlog, honger,
etc.): trauma met een grote T en differentiële omgevingsgevoeligheid.
Wat is nieuw?
- Complexe samenleving: kwetsbaar (differentiële kwetsbaarheid voor microtrauma) en niet
goed genoeg meer competitie (trauma met een kleine t).
,3
- Blootstelling aan toxische stoffen: voorbeeld: relatie loodhoudende benzine en criminaliteit
in de VS) zie hiervoor: the Anatomu of Violoence van Adrian Raine 2012. Ook prikkels van
sociale media (licht en geluid). Minder aandacht voor natuur.
- Vergeten meisjes: trauma met een grote T en geen veilige plek (artikel 6
Kinderrechtenverdrag).
Kwetsbaarheid: nieuw onderzoek
Ca. 20-30% populatie.
- In een recente Nederlandse studie wordt het percentage kwetsbare mensen 20% geschat. Zij
zijn vaker het slachtoffer van verwaarlozing, misbruik en mishandeling. Maar ook
bijvoorbeeld van pesten (microtrauma’s). Zijn vaak wel creatieve kunstenaars, onderwijzers en
hulpverleners (die luisteren).
- Gevoeliger voor verslaving, vaker psychiatrische diagnoses zoals angst en agressie, depressie,
dwang, autisme, schizofrenie, borderline, OCS, eetproblemen, leerproblemen,
slaapproblemen, vermoeidheid, problemen met darmen, immuniteit, etc.
- Genetisch maar ook epi-genetisch (omgeving).
- Prenataal (bijvoorbeeld geboortetrauma chloride shift maakt kwetsbaar voor
ontwikkelingsproblemen, met name sociaal-emotioneel).
Prikkels die je niet kan filteren
- Stress en trauma zorgt voor een disbalans van hersenhormonen in het brein: meer Glutamaat
(activatie: vechten, vluchten, verstijven), altijd alert en minder Gaba (rust, reinheid, regelmaat
en relatie).
In combinatie met omgevingsgevoeligheid
Verschillende theorieën gebaseerd op evolutie en neurogevoeligheid: ongeveer 20 tot 30% van de
populatie wordt beschouwd als voordelig voor overleving maar ook maatschappelijk kwetsbaar. Zij
worden ook vaker slachtoffer van verwaarlozing, misbruik en mishandeling. Dit is geen autisme,
wordt het vaak mee verward.
Wat werkt dan wel? Bevorderende en beschermende factoren
Schoolfactoren
- Goede schoolprestaties en leermotivatie
- Positief schoolklimaat
- Goede relatie met de leerkracht
Relaties met leeftijdsgenoten
- Prosociale vrienden
Buurtfactoren
- Goede buurt
- Sociale cohesie
Individuele factoren
- Bovengemiddelde intelligentie
- Prosociale attitude
- Gemakkelijke temperament
- Zelfcontrole (zelfregulatie)
- Oplossingsvaardigheden
- Hoge hartslag en/of hoge MAO-A activiteit
Gezinsfactoren
- Goede relatie met ten minste een ouder
- Ouderlijke steun en controle
Risicofactoren zijn talrijker en sterker dan beschermende factoren doordat veel risico’s met elkaar
samenhangen, cumuleren in negatieve uitkomsten, relatief stabiel zijn en de ontwikkeling van
beschermende factoren verhinderen (Vanderbijt-Adriance & Shaw, 2008).
, 4
Hebben we meer interventies nodig? Cochrane-bibliotheek
Veel recente meta-analyses, overkoepelende analyses en meta-reviews wijzen in een richting.
1. Interventies zijn meestal niet op bewijs gebaseerd (omdat context ertoe doet).
2. Howick: slechts 5% effectief.
3. Van der Helm 2022 vervolgonderzoek Howick gericht op mentale gezondheidsinterventies:
ook 5% effectief.
4. Pillen werken niet zoals het zou moeten (omdat context ertoe doet).
Wat werkt?
Hoe minder dwang hoe beter hoe meer dwang, hoe slechter.
Ambulante behandeling is beter dan residentieel en stel je doet toch residentieel doe het zo kort
mogelijk. Kijken naar het geheel van het kind is beter dan kijken naar alleen het kind.
EMDR werkt ongeveer voor 36% over de hele populatie, maar over de moeilijkste populatie werkt het
gewoon niet. Soms werkt het zelfs averechts. Het dieper gelegen systeem bereik je niet met EMDR.
Psychosociale hulphonden
- Een psychosociale hulphond blijkt even goed te werken als CGT. Voordeel: de hond is er
altijd, ook in een eenzame nacht. Zorgt voor verbondenheid.
Wat werkt niet?
Gebrek aan ruimte in je hoofd door trauma
- Motivatievragenlijst is ontwikkeld maar dit is vooral moeten. We zijn aan het kijken naar een
nieuw concept voor motivatie voor behandeling waarbij gekeken wordt naar ruimte. Ruimte in
je hoofd staat onder invloed van hersenhormonen. Wanneer kinderen genoeg ruimte in hun
hoofd hebben kunnen ze zich ook ontwikkelen.
- Verbondenheid, competentie en autonomie zijn essentieel voor herstel. Als deze ontbreken is
er geen ruimte in het hoofd om te herstellen. Dan kan je er wel aan trekken maar gras groeit
niet door er heel hard aan te trekken. Voordat we gaan behandelen moet er ruimte zijn zodat ze
kunnen herstellen.
- Hoe kom je erachter of er wel ruimte is: vragen aan de jongeren (wij vragen te weinig aan
jongeren).
Forensische Orthopedagogiek
o Colleges
College 1: Ernstige gedragsproblemen bekeken vanuit zelfdeterminatie
‘Baat het niet, dan schaadt het wel de mentale weerbaarheid van jongeren’
- Het gaat over medische ingrepen die onnodig zijn.
- Kinderen met ernstige problemen daar wordt van alles op geprobeerd en heel vaak weten ze
het niet.
- Moreel beraad: als niemand het meer weet ga je met zijn alle om tafel zitten en kijken: ‘wat
dan wel’. Als je het niet weet als professional erken dan ook dat je het niet meer weet.
Wat kenmerkt gedrag?
- Eenvoudig antwoord: een veilige plek. Kinderen hebben een veilige plek nodig om te
kunnen ontwikkelen (niet alleen ouders maar ook bijvoorbeeld de wijk). Gedragsproblemen
zijn bijna nooit medisch bepaald, soms wel.
Verder
- Bio-Psycho-Sociale invloeden: niet medisch bepaald. Engel: de afwijking kan afwezig zijn,
maar toch is de patiënt ziek. Multifactoriële gen-omgevingsinteracties maar ook sociale
transactionele processen.
- Biologisch: erfelijke kwetsbaarheid al bij de bevruchting in sperma en eitje (epi genetisch), in
de baarmoeder (stress!), bij de geboorte (schulte, choride shift) met verandering Gaba (rust)-
Glutamaat (activiteit) balans-inhibitie/excitatie en vroegkinderlijke sociaal trauma met als
resultaat angst en continue activatie: ontwikkelingsstoornissen, angststoornissen, verslaving,
autisme en zelfs psychose. Door die hoge stressen kinderen constant kwetsbaar.
- Veel gedrag kan verklaard worden door te veel van een hormoon en constante activatie van het
stresssysteem en zenuwstelsel overprikkeling.
Antisociaal gedrag: weglopen/vermijden of agressie of berusting
- Sociale uitsluiting bevordert antisociaal gedrag.
- Kwaliteit van leven en pro sociale of antisociale omgang met deprivatie: een cross-sectionele
studie van mensen met risico op sociale uitsluiting en stigma.
- Weglopen en vermijden van anderen is een belangrijk teken dat het niet goed gaat.
- Als kinderen langdurig buitengesloten worden zien we beschadigingen in de hersenen: de
prefrontale cortex wordt kleiner. Prefrontale cortex heeft de functie tot zelfregulatie,
planning en organiseren, dit neemt af als gevolg van sociale isolatie en discriminatie. Werkt
zowel voor jongens als meisjes. Probleemgedrag komt bij zowel jongens als meisjes voor
maar agressie zien we minder bij meisjes dit komt puur door de overtuiging van de
samenleving, is niet echt zo.
- Eerste oplossing voor gedragsproblemen is dus verbondenheid. Want uitsluiting zorgt voor
meer hersenbeschadiging en dus gedragsproblemen. Want als die verbondenheid er weer is
kunnen hersenen weer groeien en stopt de krimp/worden ze weer groter (zeker bij kinderen
zijn de hersenen nog heel plastisch).
Nieuwe opvatting: hersenen blijven levenslang groeien alleen de belangrijkste groei is in de eerste 25
jaar.
Ernstige gedragsproblemen
- Internaliserend en externaliserend bij jongens en meisjes beide aanwezig.
- Oorzaak: (vroeg)kinderlijk trauma.
- Komt meestal rond 14 jaar naar voren. Dit komt door de pubertijd waarin her organisatie van
de hersenen plaatsvindt. Vooral op gebied van zelfcontrole (prefrontale cortex).
Kinderen niet veel een bal laten koppen beschadiging prefrontale cortex meer
hersenbeschadiging minder zelfcontrole.
Juni 2025 onderzoek gemeente Rotterdam
,2
Onderzoek van 22 complexe casussen die maar niet overgaan, kinderen met ernstige
gedragsproblemen. Allemaal kinderen die stuk voor stuk een miljoen per jaar aan jeugdzorg kosten.
- Uit het onderzoek bleek een gebrek aan kennis, dat telkens hetzelfde werd geprobeerd (terwijl
al meerdere keren is gebleken dat het niet werkte).
Wij en onze hersenen: verbondenheid. Competentie en autonomie (ZDT)
Evolutionair zijn mensen gevormd door samenleven in groepen (verbondenheid van de groep =
veiligheid).
- Daarom: inclusief samenleven 500.000 als jagers-verzamelaars, bezit was wat je kon dragen,
moraal=groepsmoraal (Boehm: Moral Origins, 2012/Sauer: Moraal, 2023)
- Maar met komst landbouwsamenlevingen komt land, vee, graan als ‘vastgoed’, en de
mogelijkheid van bezit opbouwen als zekerheid, vaak ten koste van anderen, daar zijn onze
hersenen niet op gebouwd.
Gebrek aan verbondenheid: https://sociaalweb.nl/nieuws/mogelijke-toename-zelfdoding-
amsterdamse-jongvolwassenen/
Mentale gezondheid van jongeren in Nederland
- We zien dat het niet goed gaat met de Nederlandse jongeren dit komt deels door sociale media
want hierdoor is er minder verbondenheid.
Gaat het beter?
- Ruim een jaar geleden schreven ondergetekende en Bert Wienen een stuk in Sociale
Vraagstukken over de achteruitgang van de geestelijke gezondheid bij jongeren en
jongvolwassenen. Hoewel het RIVM zegt dat het beter gaat kan ik dat niet in de cijfers
ontdekken. Wellicht te vroeg gejuicht bij de laatste meting? Meer dan een derde van de
jongeren en jongvolwassenen voelt zich eenzaam, een getal dat veel hoger ligt bij meisjes.
- Sommige mensen bagatelliseren dit en noemen het een natuurlijk dipje rond 15 jaar (Crone,
2024). Wanneer we dat cijfer vergelijken met de rest van de wereld voelt daar volgens de
laatste cijfers iets meer dan een kwart van de jongeren en jongvolwassenen zich eenzaam.
- Het gemiddelde psychische klachten over 11 waarnemingen (33,5%) geeft aan dat ruim een
derde van de jongeren psychische klachten heeft.
Wat werkt niet? Eenzaamheid en angst door gebrek aan verbondenheid, competentie en autonomie
- Arjen Veelen over actieprogramma tegen eenzaamheid (5 miljoen weggegooid geld):
samen houden we vol om het verschil te maken. Samen zijn we een tegen eenzaamheid. Maar
de bus rijdt niet meer en de bieb is dicht.
- Van de Helm en Stams (it takes a safe village to raise a child): reactie op artikel van Dana
over opgroeien in een SES lage buurt.
Dan hebben we het over jongens uit Amsterdam West die op straat leven zonder perspectief, de
jongeren in gesloten jeugdzorg zonder hun ouders en meisjes in eetklinieken die eerst aan moeten
komen voor ze naar huis en naar school mogen. In ons medisch model blijven we denkfouten maken.
Mentale klachten van jongeren
- Het percentage mentale klachten van jongeren stijgt evenals de eenzaamheid.
- Meisjes voelen zich 1/3de meer eenzaam dan jongens.
- Eenzaamheid daalt maar als je het statistisch berekend is de daling niet significant dus die
neemt ook niet af.
Oorzaken
Wat was er altijd al?
- Transitie naar volwassenheid.
- Bio-psycho-sociale kwetsbaarheid (verwaarlozing, misbruik, mishandeling, oorlog, honger,
etc.): trauma met een grote T en differentiële omgevingsgevoeligheid.
Wat is nieuw?
- Complexe samenleving: kwetsbaar (differentiële kwetsbaarheid voor microtrauma) en niet
goed genoeg meer competitie (trauma met een kleine t).
,3
- Blootstelling aan toxische stoffen: voorbeeld: relatie loodhoudende benzine en criminaliteit
in de VS) zie hiervoor: the Anatomu of Violoence van Adrian Raine 2012. Ook prikkels van
sociale media (licht en geluid). Minder aandacht voor natuur.
- Vergeten meisjes: trauma met een grote T en geen veilige plek (artikel 6
Kinderrechtenverdrag).
Kwetsbaarheid: nieuw onderzoek
Ca. 20-30% populatie.
- In een recente Nederlandse studie wordt het percentage kwetsbare mensen 20% geschat. Zij
zijn vaker het slachtoffer van verwaarlozing, misbruik en mishandeling. Maar ook
bijvoorbeeld van pesten (microtrauma’s). Zijn vaak wel creatieve kunstenaars, onderwijzers en
hulpverleners (die luisteren).
- Gevoeliger voor verslaving, vaker psychiatrische diagnoses zoals angst en agressie, depressie,
dwang, autisme, schizofrenie, borderline, OCS, eetproblemen, leerproblemen,
slaapproblemen, vermoeidheid, problemen met darmen, immuniteit, etc.
- Genetisch maar ook epi-genetisch (omgeving).
- Prenataal (bijvoorbeeld geboortetrauma chloride shift maakt kwetsbaar voor
ontwikkelingsproblemen, met name sociaal-emotioneel).
Prikkels die je niet kan filteren
- Stress en trauma zorgt voor een disbalans van hersenhormonen in het brein: meer Glutamaat
(activatie: vechten, vluchten, verstijven), altijd alert en minder Gaba (rust, reinheid, regelmaat
en relatie).
In combinatie met omgevingsgevoeligheid
Verschillende theorieën gebaseerd op evolutie en neurogevoeligheid: ongeveer 20 tot 30% van de
populatie wordt beschouwd als voordelig voor overleving maar ook maatschappelijk kwetsbaar. Zij
worden ook vaker slachtoffer van verwaarlozing, misbruik en mishandeling. Dit is geen autisme,
wordt het vaak mee verward.
Wat werkt dan wel? Bevorderende en beschermende factoren
Schoolfactoren
- Goede schoolprestaties en leermotivatie
- Positief schoolklimaat
- Goede relatie met de leerkracht
Relaties met leeftijdsgenoten
- Prosociale vrienden
Buurtfactoren
- Goede buurt
- Sociale cohesie
Individuele factoren
- Bovengemiddelde intelligentie
- Prosociale attitude
- Gemakkelijke temperament
- Zelfcontrole (zelfregulatie)
- Oplossingsvaardigheden
- Hoge hartslag en/of hoge MAO-A activiteit
Gezinsfactoren
- Goede relatie met ten minste een ouder
- Ouderlijke steun en controle
Risicofactoren zijn talrijker en sterker dan beschermende factoren doordat veel risico’s met elkaar
samenhangen, cumuleren in negatieve uitkomsten, relatief stabiel zijn en de ontwikkeling van
beschermende factoren verhinderen (Vanderbijt-Adriance & Shaw, 2008).
, 4
Hebben we meer interventies nodig? Cochrane-bibliotheek
Veel recente meta-analyses, overkoepelende analyses en meta-reviews wijzen in een richting.
1. Interventies zijn meestal niet op bewijs gebaseerd (omdat context ertoe doet).
2. Howick: slechts 5% effectief.
3. Van der Helm 2022 vervolgonderzoek Howick gericht op mentale gezondheidsinterventies:
ook 5% effectief.
4. Pillen werken niet zoals het zou moeten (omdat context ertoe doet).
Wat werkt?
Hoe minder dwang hoe beter hoe meer dwang, hoe slechter.
Ambulante behandeling is beter dan residentieel en stel je doet toch residentieel doe het zo kort
mogelijk. Kijken naar het geheel van het kind is beter dan kijken naar alleen het kind.
EMDR werkt ongeveer voor 36% over de hele populatie, maar over de moeilijkste populatie werkt het
gewoon niet. Soms werkt het zelfs averechts. Het dieper gelegen systeem bereik je niet met EMDR.
Psychosociale hulphonden
- Een psychosociale hulphond blijkt even goed te werken als CGT. Voordeel: de hond is er
altijd, ook in een eenzame nacht. Zorgt voor verbondenheid.
Wat werkt niet?
Gebrek aan ruimte in je hoofd door trauma
- Motivatievragenlijst is ontwikkeld maar dit is vooral moeten. We zijn aan het kijken naar een
nieuw concept voor motivatie voor behandeling waarbij gekeken wordt naar ruimte. Ruimte in
je hoofd staat onder invloed van hersenhormonen. Wanneer kinderen genoeg ruimte in hun
hoofd hebben kunnen ze zich ook ontwikkelen.
- Verbondenheid, competentie en autonomie zijn essentieel voor herstel. Als deze ontbreken is
er geen ruimte in het hoofd om te herstellen. Dan kan je er wel aan trekken maar gras groeit
niet door er heel hard aan te trekken. Voordat we gaan behandelen moet er ruimte zijn zodat ze
kunnen herstellen.
- Hoe kom je erachter of er wel ruimte is: vragen aan de jongeren (wij vragen te weinig aan
jongeren).
