BESTUURSPROCESRECHT SAMENVATTING
,Inhoudsopgave
Hoorcollege 1................................................................................................. 3
Notities hoorcollege 1..................................................................................................... 6
Hoorcollege 2................................................................................................. 9
Jurisprudentie hoorcollege 2.........................................................................................19
Notities hoorcollege 2.................................................................................................. 24
Hoorcollege 3............................................................................................... 27
Jurisprudentie hoorcollege 3.........................................................................................36
Notities hoorcollege 3................................................................................................... 38
Hoorcollege 4............................................................................................... 41
Jurisprudentie hoorcollege 4.........................................................................................55
Notities hoorcollege 4................................................................................................... 56
Hoorcollege 5............................................................................................... 58
Notities hoorcollege 5................................................................................................... 66
Hoorcollege 6............................................................................................... 71
Notities hoorcollege 6................................................................................................... 78
Hoorcollege 7............................................................................................... 81
Hoorcollege 7 notities................................................................................................... 97
Hoorcollege 8............................................................................................... 99
Hoorcollege 8 notities.................................................................................................107
Hoorcollege 9............................................................................................. 110
Hoorcollege 9 notities.................................................................................................120
2
, Bestuursprocesrecht UVT
Hoorcollege 1
Literatuur
Evenwichtig bestuursrecht, p. 14-30
1 Responsief bestuursrecht: het evenredigheidsbeginsel vanuit het burgerperspectief
In een ‘responsieve rechtsstaat’, staan regels nadrukkelijk in het teken van achterliggende
doelen en ervaart de burger dat de overheid er voor hem is en niet andersom. IN de jaren
zeventig pleiten rechtssociologen voor ‘a more purposive and open legal order’. Dat wil
zeggen: voor een juridische orde die zich niet blindstaart op formele regels en abstracte
beginselen, maar daarnaast oog houdt voor bredere maatschappelijke doelen en de concrete
behoeften en belangen van burgers.
In het werk van Nonet en Selznick zetten zij het responsieve recht nadrukkelijk
af tegen twee andere stijlen van juridische ordening. Om te beginnen gaat het
daarbij om ‘repressive law’, waarbij het recht fungeert als instrument waarover
de politieke elite min of meer naar willekeur kan beschikken. ‘Autonomous law’,
daarentegen, richt zich juist op de beperking van die willekeur. Formele regels en abstracte
beginselen spelen in het autonome recht een centrale rol. Het responsieve recht beperkt zich
niet tot eindeloze oefeningen in juridisch-dogmatische figuurzagerij, maar verdiept zich in
concrete belangen en behoeften van burgers.
Het repressieve, autonome en responsieve recht als drie fases van een juridisch
ontwikkelingsproces. Het repressieve recht laat zich bijvoorbeeld goed herkennen in de
gedachte dat bestuurlijk handelen sowieso niet voor rechterlijke toetsing in aanmerking komt.
Het autonome recht laat zich vervolgens goed herkennen in de marginale toetsingsleer.
Waar de oude doctrine tussen de volle toetsing van bestraffende sancties en marginale toetsing
van overige discretionaire besluiten formeel geen variatie toelaat, biedt de nieuwe systematiek
ruimte voor ‘toetsing op maat’ waarbij de toetsingsintensiteit kan
worden toegesneden op de concrete omstandigheden van het geval. In de nasleep van de
toeslagenaffaire zijn de laatste jaren verschillende ontwikkelingen gaande die in dit verband
bijzonder hoopvol zijn. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de hierboven al besproken
ontwikkeling van ‘marginale toetsing’ naar ‘toetsing op maat’.
Zou de rechter niet toch meer kunnen doen om de uitoefening van gebonden bevoegdheden
aan basale eisen van evenredigheid te toetsen? Die vraag
stelde de Afdeling onlangs aan de hand van twee toeslagenzaken aan staatsraad advocaat-
generaal Gerbrant Snijders. In zijn conclusie zette Snijders nog
maar eens uiteen dat de rechter formele wetten weliswaar niet aan algemene
rechtsbeginselen mag toetsen, maar op grond van die beginselen wel kan beslissen een
formele wet in een bepaald geval buiten toepassing te laten.60 Het Harmonisatiewet-arrest
stelt daarbij als voorwaarde dat er sprake moet zijn van niet in de wet verdisconteerde
omstandigheden. De lat, aldus Snijders, ligt daarbij betrekkelijk hoog. Het moet gaan om
‘evidente en ernstige strijd’ (r.o. 7.22) met een geschreven of ongeschreven beginsel en
bovendien zal de rechter steeds zorgvuldig moeten motiveren waarom toepassing in de
gegeven omstandigheden onrechtmatig zou zijn. Maar aan de andere kant is het wat hem
betreft ook weer niet zo dat algemene beginselen – waaronder natuurlijk ook het
3
, evenredigheidsbeginsel – slechts bij hoge uitzondering aan de toepasselijkheid van formele
wetten in de weg zouden mogen staan (r.o. 7.18-7.21). In het licht van het Harmonisatiewet-
arrest zien zij daarbij ruimte voor het buiten toepassing laten van wetten in formele zin in alle
gevallen waarin de wetgever de onredelijke gevolgen van wetgeving niet min of meer
expliciet heeft verdisconteerd. Een billijkheidscorrectie is wat hen betreft alleen onmogelijk
als de wetgever de onredelijke gevolgen ‘aantoonbaar onder ogen heeft gezien’ en voldoende
duidelijk heeft gemaakt dat hij in concrete gevallen ‘ook aperte onredelijkheid’ graag
ongecorrigeerd laat.
Evenwichtig bestuursrecht, p. 31-48
2 Bestuursrecht komt ook van onderop. Verantwoordelijkheid die aan rechtsbescherming
voorafgaat
Mede naar aanleiding van het kinderopvangtoeslagschandaal en meer algemener de oproep
voor een meer responsief bestuursrecht, is vanuit het kabinet, als onderdeel van het
programma Stelselvernieuwing rechtsbijstand, het deelprogramma Burgergerichte overheid
gestart. Dat deelprogramma is gericht op het verbeteren van de relatie tussen de burger en
overheid binnen het bestuursrecht en op het versterken van het wederzijds vertrouwen.
Het beginsel van het verbod van misbruik van bevoegdheid gaat samen met onder meer de
maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm. Het verbod van misbruik van bevoegdheid betekent
dat degene aan wie een bevoegdheid toekomt, haar niet kan inroepen voor
zover hij haar misbruikt. In dat verbod ligt besloten, van de andere kant bezien, het gebod tot
het handelen in overeenstemming met de goede trouw, de maatschappelijke zorgvuldigheid.
57 Van die andere kant bezien komt aan het gebod tot het handelen in overeenstemming met
de goede trouw, de maatschappelijke zorgvuldigheid, een beperkende werking toe in de vorm
van het verbod van misbruik van bevoegdheid, waarmee – meer uitgeschreven – is bedoeld
dat de goede trouw degene die een aan hem toegekende bevoegdheid wil uitoefenen in die
uitoefening beperkt doordat hij die bevoegdheid niet kan inroepen voor zover hij haar
misbruikt.
J.C.A. de Poorter & L.M. Koenraad, Responsieve bestuursrechtspraak, NJB 2022/1072
We hebben gezien dat het bij de beslechting van geschillen tussen burgers en bestuursorganen
vaak niet alleen gaat over de individuele beschikking waartegen de burger ageert, maar ook
– en soms zelfs vooral – over bovenindividuele problemen die samenhangen met
achterliggende algemene regels en de uitvoering hiervan. Daarom vergen maatwerk en
responsief bestuursrecht meer dan een eenzijdige focus op de bijzonderheden van het
individuele geval. De bestuursrechter kan bij het zoeken naar een rechtvaardige oplossing dan
ook niet volstaan met het indringend toetsen van de individuele beschikking aan het
evenredigheidsbeginsel. Bovendien komt meer aandacht voor het evenredigheidsbeginsel al
betrekkelijk snel op gespannen voet met het rechtszekerheids- en gelijkheidsbeginsel. Hoogste
bestuursrechters dragen op dat punt een extra verantwoordelijkheid, omdat zij ook een taak
hebben bij (a) het bewaken van de rechtseenheid, (b) het bevorderen van de
rechtsontwikkeling en bovendien (c) het fungeren als ‘hinderpaal’ voor de wetgever en het
openbaar bestuur om het evenwicht tussen de drie staatsmachten overeind te kunnen houden.
Tegelijkertijd zijn de meeste hoogste bestuursrechters – zoals de Afdeling – tevens
feitenrechters. Die rechters mogen toetsing van individuele beschikkingen dus niet naar de
achtergrond verplaatsen.
Binnen de grenzen van het huidige ‘besluitenprocesrecht’ valt echter nog de nodige winst te
boeken bij het zoeken van een evenwicht tussen enerzijds maatwerk en anderzijds het
4
,Inhoudsopgave
Hoorcollege 1................................................................................................. 3
Notities hoorcollege 1..................................................................................................... 6
Hoorcollege 2................................................................................................. 9
Jurisprudentie hoorcollege 2.........................................................................................19
Notities hoorcollege 2.................................................................................................. 24
Hoorcollege 3............................................................................................... 27
Jurisprudentie hoorcollege 3.........................................................................................36
Notities hoorcollege 3................................................................................................... 38
Hoorcollege 4............................................................................................... 41
Jurisprudentie hoorcollege 4.........................................................................................55
Notities hoorcollege 4................................................................................................... 56
Hoorcollege 5............................................................................................... 58
Notities hoorcollege 5................................................................................................... 66
Hoorcollege 6............................................................................................... 71
Notities hoorcollege 6................................................................................................... 78
Hoorcollege 7............................................................................................... 81
Hoorcollege 7 notities................................................................................................... 97
Hoorcollege 8............................................................................................... 99
Hoorcollege 8 notities.................................................................................................107
Hoorcollege 9............................................................................................. 110
Hoorcollege 9 notities.................................................................................................120
2
, Bestuursprocesrecht UVT
Hoorcollege 1
Literatuur
Evenwichtig bestuursrecht, p. 14-30
1 Responsief bestuursrecht: het evenredigheidsbeginsel vanuit het burgerperspectief
In een ‘responsieve rechtsstaat’, staan regels nadrukkelijk in het teken van achterliggende
doelen en ervaart de burger dat de overheid er voor hem is en niet andersom. IN de jaren
zeventig pleiten rechtssociologen voor ‘a more purposive and open legal order’. Dat wil
zeggen: voor een juridische orde die zich niet blindstaart op formele regels en abstracte
beginselen, maar daarnaast oog houdt voor bredere maatschappelijke doelen en de concrete
behoeften en belangen van burgers.
In het werk van Nonet en Selznick zetten zij het responsieve recht nadrukkelijk
af tegen twee andere stijlen van juridische ordening. Om te beginnen gaat het
daarbij om ‘repressive law’, waarbij het recht fungeert als instrument waarover
de politieke elite min of meer naar willekeur kan beschikken. ‘Autonomous law’,
daarentegen, richt zich juist op de beperking van die willekeur. Formele regels en abstracte
beginselen spelen in het autonome recht een centrale rol. Het responsieve recht beperkt zich
niet tot eindeloze oefeningen in juridisch-dogmatische figuurzagerij, maar verdiept zich in
concrete belangen en behoeften van burgers.
Het repressieve, autonome en responsieve recht als drie fases van een juridisch
ontwikkelingsproces. Het repressieve recht laat zich bijvoorbeeld goed herkennen in de
gedachte dat bestuurlijk handelen sowieso niet voor rechterlijke toetsing in aanmerking komt.
Het autonome recht laat zich vervolgens goed herkennen in de marginale toetsingsleer.
Waar de oude doctrine tussen de volle toetsing van bestraffende sancties en marginale toetsing
van overige discretionaire besluiten formeel geen variatie toelaat, biedt de nieuwe systematiek
ruimte voor ‘toetsing op maat’ waarbij de toetsingsintensiteit kan
worden toegesneden op de concrete omstandigheden van het geval. In de nasleep van de
toeslagenaffaire zijn de laatste jaren verschillende ontwikkelingen gaande die in dit verband
bijzonder hoopvol zijn. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de hierboven al besproken
ontwikkeling van ‘marginale toetsing’ naar ‘toetsing op maat’.
Zou de rechter niet toch meer kunnen doen om de uitoefening van gebonden bevoegdheden
aan basale eisen van evenredigheid te toetsen? Die vraag
stelde de Afdeling onlangs aan de hand van twee toeslagenzaken aan staatsraad advocaat-
generaal Gerbrant Snijders. In zijn conclusie zette Snijders nog
maar eens uiteen dat de rechter formele wetten weliswaar niet aan algemene
rechtsbeginselen mag toetsen, maar op grond van die beginselen wel kan beslissen een
formele wet in een bepaald geval buiten toepassing te laten.60 Het Harmonisatiewet-arrest
stelt daarbij als voorwaarde dat er sprake moet zijn van niet in de wet verdisconteerde
omstandigheden. De lat, aldus Snijders, ligt daarbij betrekkelijk hoog. Het moet gaan om
‘evidente en ernstige strijd’ (r.o. 7.22) met een geschreven of ongeschreven beginsel en
bovendien zal de rechter steeds zorgvuldig moeten motiveren waarom toepassing in de
gegeven omstandigheden onrechtmatig zou zijn. Maar aan de andere kant is het wat hem
betreft ook weer niet zo dat algemene beginselen – waaronder natuurlijk ook het
3
, evenredigheidsbeginsel – slechts bij hoge uitzondering aan de toepasselijkheid van formele
wetten in de weg zouden mogen staan (r.o. 7.18-7.21). In het licht van het Harmonisatiewet-
arrest zien zij daarbij ruimte voor het buiten toepassing laten van wetten in formele zin in alle
gevallen waarin de wetgever de onredelijke gevolgen van wetgeving niet min of meer
expliciet heeft verdisconteerd. Een billijkheidscorrectie is wat hen betreft alleen onmogelijk
als de wetgever de onredelijke gevolgen ‘aantoonbaar onder ogen heeft gezien’ en voldoende
duidelijk heeft gemaakt dat hij in concrete gevallen ‘ook aperte onredelijkheid’ graag
ongecorrigeerd laat.
Evenwichtig bestuursrecht, p. 31-48
2 Bestuursrecht komt ook van onderop. Verantwoordelijkheid die aan rechtsbescherming
voorafgaat
Mede naar aanleiding van het kinderopvangtoeslagschandaal en meer algemener de oproep
voor een meer responsief bestuursrecht, is vanuit het kabinet, als onderdeel van het
programma Stelselvernieuwing rechtsbijstand, het deelprogramma Burgergerichte overheid
gestart. Dat deelprogramma is gericht op het verbeteren van de relatie tussen de burger en
overheid binnen het bestuursrecht en op het versterken van het wederzijds vertrouwen.
Het beginsel van het verbod van misbruik van bevoegdheid gaat samen met onder meer de
maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm. Het verbod van misbruik van bevoegdheid betekent
dat degene aan wie een bevoegdheid toekomt, haar niet kan inroepen voor
zover hij haar misbruikt. In dat verbod ligt besloten, van de andere kant bezien, het gebod tot
het handelen in overeenstemming met de goede trouw, de maatschappelijke zorgvuldigheid.
57 Van die andere kant bezien komt aan het gebod tot het handelen in overeenstemming met
de goede trouw, de maatschappelijke zorgvuldigheid, een beperkende werking toe in de vorm
van het verbod van misbruik van bevoegdheid, waarmee – meer uitgeschreven – is bedoeld
dat de goede trouw degene die een aan hem toegekende bevoegdheid wil uitoefenen in die
uitoefening beperkt doordat hij die bevoegdheid niet kan inroepen voor zover hij haar
misbruikt.
J.C.A. de Poorter & L.M. Koenraad, Responsieve bestuursrechtspraak, NJB 2022/1072
We hebben gezien dat het bij de beslechting van geschillen tussen burgers en bestuursorganen
vaak niet alleen gaat over de individuele beschikking waartegen de burger ageert, maar ook
– en soms zelfs vooral – over bovenindividuele problemen die samenhangen met
achterliggende algemene regels en de uitvoering hiervan. Daarom vergen maatwerk en
responsief bestuursrecht meer dan een eenzijdige focus op de bijzonderheden van het
individuele geval. De bestuursrechter kan bij het zoeken naar een rechtvaardige oplossing dan
ook niet volstaan met het indringend toetsen van de individuele beschikking aan het
evenredigheidsbeginsel. Bovendien komt meer aandacht voor het evenredigheidsbeginsel al
betrekkelijk snel op gespannen voet met het rechtszekerheids- en gelijkheidsbeginsel. Hoogste
bestuursrechters dragen op dat punt een extra verantwoordelijkheid, omdat zij ook een taak
hebben bij (a) het bewaken van de rechtseenheid, (b) het bevorderen van de
rechtsontwikkeling en bovendien (c) het fungeren als ‘hinderpaal’ voor de wetgever en het
openbaar bestuur om het evenwicht tussen de drie staatsmachten overeind te kunnen houden.
Tegelijkertijd zijn de meeste hoogste bestuursrechters – zoals de Afdeling – tevens
feitenrechters. Die rechters mogen toetsing van individuele beschikkingen dus niet naar de
achtergrond verplaatsen.
Binnen de grenzen van het huidige ‘besluitenprocesrecht’ valt echter nog de nodige winst te
boeken bij het zoeken van een evenwicht tussen enerzijds maatwerk en anderzijds het
4
