Leereenheid 7 Rechtsvergelijking - samenvatting

LEH 7: RECHTSVERGELIJKING

INFORMATIE OP BRIGHTSPACE

Introductie LEH 7
In deze LEH (LEH 7) staat centraal: de onderzoeksmethode ‘’rechtsvergelijking’’:
 Interne rechtsvergelijking
 Externe rechtsvergelijking

Let op!
In BirghtSpace voor LEH 6 wordt soms verwezen naar literatuur die niet in het overzicht met
verplichte bronnen staat. Deze hoef je niet te bestuderen voor de VK of het tentamen; lezen mag
uiteraard uit interesse. Kortom; deze bronnen behoren dus niet tot de tentamenstof.

Wat is rechtsvergelijkend onderzoek?
Rechtsvergelijkend onderzoek is een onderzoeksmethode om een onderzoeksvraag te
beantwoorden.

Rechtsvergelijkend onderzoek is een systematische en expliciete vergelijking tussen een onderdeel
of onderdelen van twee of meer rechtsstelsel (ofwel rechtssysteem) (Oderkerk, 2024 – verplichte
bron).

Onder rechtsvergelijkend onderzoek vallen dus niet:
 een boek of artikel met daarin een korte paragraaf of hoofdstuk over enkel “blik over de
grens”;
 interne rechtsvergelijking (Oderkerk, 2024 – verplichte bron).

Toch behandelt deze LEH ook onderzoeken met een beperkte rechtsvergelijkende component; dit
omdat studenten in een (master)scriptie vaak ook slechts beperkt rechtsvergelijkend onderzoek
doen.

Deze aanpak sluit aan bij de definitie van externe rechtsvergelijking van Vranken: ‘’de uitleg en
toepassing van het eigen nationale civiele recht vinden plaats mede o.b.v. een vergelijking met
andere rechtsstelsels’’ M.a.w.: het nationale recht wordt mede uitgelegd en toegepast door
vergelijking met andere rechtsstelsels.

Hoe uitgebreid en diepgaand de rechtsvergelijking is, hangt af van de onderzoeksvraag, waarbij
keuzes steeds goed op elkaar moeten aansluiten.

In deze leereenheid wordt behandeld:
 Externe rechtsvergelijking;
 Kort: interne verrechtsvergelijking.


Het doel van extern rechtsvergelijkend onderzoek
Rechtsvergelijking kan noodzakelijk zijn door het oogmerk of gekozen onderwerp van het onderzoek
(Vranken).

Het rechtsvergelijkende element zit in de onderzoeksvraag en kan zorgen voor (wetenschappelijke)
vernieuwing.

Redenen voor het doen van rechtsvergelijkend onderzoek:
 verbetering van het eigen recht;
 verklaren van overeenkomsten en verschillen tussen rechtsstelsels (zie Oderkerk, 2024);

Doelen voor het doen van rechtsvergelijkend onderzoek – dus ook redenen als hierboven genoemd
– (studieboek):
 beschrijven van verschillende rechtssystemen;

Pagina 1 van 44

,  verkrijgen van kennis om het eigen of een ander (rechts)systeem beter te begrijpen;
 vergroten van de kwaliteit van het eigen rechtssysteem door lessen uit andere
rechtssystemen;
 vinden van gemeenschappelijk recht.

Op masterniveau betekent dit vaak: Wat kan het Nederlands recht leren van een ander
rechtsstelsel?
 Dit zorgt voor verdieping in de scriptie.
 Het voorkomt dat het onderzoek te beschrijvend blijft of zonder goede analyse eindigt.
 Het opent nieuwe manieren om problemen te benaderen, verklaren of interpreteren.
Welke andere ideeën zijn er om bestaande problemen anders te benaderen, uit te leggen of
te interpreteren?
Dit biedt een verruimde blik t.o.v. de bestudering van enkel het eigen rechtsstelsel.

Een rechtsvergelijkende component verruimt de blik en versterkt de analyse.



Keuze rechtsstelsels en object van rechtsvergelijking
Rechtsvergelijking (behalve interne rechtsvergelijking) gebeurt tussen twee of meer rechtsstelsels
(zoals Duitsland, België en Nederland), vaak met het Nederlandse recht als uitgangspunt. Dit kan
ook supra- of internationaal recht omvatten – dus de rechtsvergelijking hoeft niet alleen tussen
nationale rechtsstelsels plaats te vinden (Oderkerk, 2024).

Belangrijke aandachtspunten:
 De keuze voor rechtsstelsels moet goed onderbouwd zijn.
 Vergelijking is alleen zinvol als de rechtsstelsels in de kern vergelijkbaar zijn
(Asser/Vranken).
 Er kan niet in abstracto antwoord worden gegeven op de vraag welke overeenstemming
tussen de te vergelijken rechtstelsel zinvol of hanteerbaar is: dat is namelijk afhankelijk van
het doel van het onderzoek en is gebaseerd op voorkennis (Adams, 2011 – verplichte bron).
Wat een bruikbare overeenkomst is, hangt djus af van doel en voorkennis van het
onderzoek.
 Niet alleen de keuze voor de te vergelijken rechtsstelsels, maar ook de keuze voor de te
vergelijken rechtsregels/objecten moeten worden bepaald (studieboek).
 Regels zijn vaak niet één-op-één vergelijkbaar; daarom wordt vaak de functionele methode
gebruikt (maar andere methodes zijn ook mogelijk).

Uitdagingen:
 Rechtsstelsels hebben een eigen historie en culturele context. Opvattingen over wat “recht”
is, kunnen daarom verschillen.
 Hoe regels in de praktijk functioneren is niet altijd duidelijk (studieboek).


Voorbeeld: Zie hier rechtsvergelijkend privaatrechtelijk onderzoek – GÉÉN verplichte bron; ter
inspiratie.
‘’Secundaire aansprakelijkheid: Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de reikwijdte van de
zorgplicht van beheerders van private ruimten.’’

Voorbeeld: Zie hier (beperkte) rechtsvergelijkende component in een nationaal georiënteerd
proefschrift – GÉÉN verplichte bron; ter inspiratie.
‘’De overeenkomst over digitale inhoud in een B2C-rechtsverhouding: Een onderzoek naar het
juridisch kader ter bescherming van de consument.’’



Het bereiken van diepgang in rechtsvergelijkend onderzoek
De keuze voor de te vergelijken rechtsstelsels en (rechts)regels hangt nauw samen met dat er
voldoende diepgang in het rechtsvergelijkend onderzoek moet worden gebracht.



Pagina 2 van 44

,In een volledig/volwaardig rechtsvergelijkend onderzoek zal de verdieping in beide rechtsstelsels
dezelfde omvang moeten hebben (bijv. 50% NL recht, 50% Duits recht). Bij een masterscriptie zal
dat zeker niet steeds het geval zijn.

De onderzoeker moet zich verdiepen in de rechtsstelsels door primaire bronnen te bestuderen en
die binnen de context van het rechtsstelsel als geheel te plaatsen.
Zie hierover:
Adams, 2011 – verplichte bron: ‘De rechtsvergelijker moet het vreemde rechtsbestel doorgronden
en vervolgens beschrijven op een wijze die begrijpelijk is voor buitenstaanders maar die tevens
recht doet aan de eigenheid ervan.’
M.a.w.: Beschrijven op een manier die begrijpelijk is, maar recht doet aan de eigenheid van het
rechtsstelsel.

en

Studieboek: ‘Daartoe zal de onderzoeker er niet aan kunnen ontkomen om te proberen onder de
huid te kruipen van het andere rechtssysteem. De onderzoeker moet goed beseffen dat hij, om de
betekenis van het vreemde recht te achterhalen, de logica van de andere rechtsorde zoals die door
de participanten daaraan zelf begrepen wordt, zal moeten blootleggen.’
M.a.w.: De onderzoeker moet de logica van het andere rechtssysteem blootleggen (‘’onder de huid
kruipen’’).

De hiervoor besproken verdiepingsslag kan een uitdaging zijn t.a.v.:
 Taalbarrière;
 Vindbaarheid en toegankelijkheid van bronnen uit vreemde rechtsstelsels.
Oplossingen hiervoor kunnen zijn:
 Bezoek aan (buitenlandse) bibliotheken;
 Hulp van informatiespecialisten uit de universiteitsbibliotheken;
 Nationale literatuur kan richting geven, maar alleen primaire bronnen uit het andere stelsel
gelden als echte basis.
Voorbeeld:
Zo geldt dat een nationale bron (bijv. Nederlandse bron) over het gekozen onderwerp die
het Duitse recht beschrijft geen primaire bron betreft. De primaire bron is de Duitse bron
zelf; die mogelijk wel staat n het voetnotenapparaat van bijv. de Nederlandse bron.
Je kan dus wel vanuit een nationale bron bij de eerste primaire bronnen terechtkomen die je
op hun beurt ook weer verder wegwijs maken in het eigen maken van het betreffende
rechtsstelsel.



Interne rechtsvergelijking
Interne rechtsvergelijking valt strikt gezien niet onder de component rechtsvergelijking.

Interne rechtsvergelijking is het nauwgezet onderzoeken en vergelijken van (gedeelte van)
verschillende rechtsgebieden binnen een nationaal rechtssysteem.
Voorbeeld:
privaatrecht ↔ strafrecht ↔ bestuursrecht

Ook rechters kunnen interne rechtsvergelijken door over de grenzen van het vakgebied heen te
kijken en voor zijn beslissingen aansluiting te zoeken bij andere deelterreinen van het recht
(Asser/Vranken).

Doel van interne rechtsvergelijking: Overeenkomsten en verschillen tussen regels/beginselen in de
rechtsgebieden inzichtelijk maken. Dit met als doel het formuleren van denkbare
(gemeenschappelijke) keuzes/oplossingen ter verbetering van (de samenhang van) het recht
althans het voorkomen/terugbrengen van onnodige verschillen die de systematiek schaden en het
recht minder toegankelijk en/of rechtszeker/gelijk maken (Wiggers-Rust, 2017 – verplichte bron).
M.a.w.: het verbeteren van samenhang, toegankelijkheid, rechtszekerheid en gelijkheid van het
recht.


Pagina 3 van 44

, Voorbeeld: Zie hier een interne rechtsvergelijking – GÉÉN verplichte bron; ter inspiratie.
S.S. Buisman, Contract, Tort & Crime – Criminalisation of breaches of sales contracts under Dutch
and EU law, STUDIO Tilburg University 2019




Leerdoelen
Na het afronden van LEH 7 kun je:
 beschrijven wat onder rechtsvergelijkend onderzoek wordt verstaan;
 uitleggen welke keuzes binnen rechtsvergelijkend onderzoek dienen te worden verantwoord
en hoe ze dienen te worden verantwoord;
 uitleggen wat het verschil is tussen externe en interne rechtsvergelijking;
 aan de hand van de voorgeschreven literatuur kritisch reflecteren op een
rechtsvergelijkende publicatie ten aanzien van het onderzoeksdesign, de beantwoording
van de onderzoeksvra(a)g(en) en de publicatie als geheel..

Bronnen
 G. van Dijck e.a., Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek, Den Haag:
Boomjuridisch 2023, hoofdstuk 6.4.

 M. Oderkerk, ‘Methoden van rechtsvergelijkend onderzoek: over het op een verantwoorde
wijze opzetten en uitvoeren van rechtsvergelijkende projecten’, Ars Aequi juli/augustus
2024, p. 614-625.

 M. Adams, ‘Wat de rechtsvergelijking vermag – over onderzoeksdesign’, Ars Aequi maart
2011, p. 192-201.

 M. Adams, ‘Eenvoud en verleidelijkheid – rechtsvergelijkende analyse en taal van
descriptie’, Ars Aequi november 2011, p. 796-801.

 Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014, nr. 18 en 156.

 L.F. Wiggers-Rust, ‘Interne rechtsvergelijking’, NJB 2017/1645.




Pagina 4 van 44