Network governance samenvatting verplichte literatuur + college aantekeningen
Week 1
Verplichte literatuur
Hoofdstuk 1 – bestuursnetwerken in de publieke sector
Inleiding
Complexe maatschappelijke problemen, zoals klimaatonderhandelingen, infrastructuurprojecten,
energietransitie, stedelijke vernieuwing, criminaliteitsbestrijding en zorg, zijn moeilijk op te lossen
doordat veel actoren betrokken zijn met verschillende doelen, middelen en strategieën. Afspraken
maken en uitvoeren lukt alleen wanneer samenwerking plaatsvindt, maar die samenwerking is vaak
moeizaam.
Deze vraagstukken spelen zich af in bestuursnetwerken, waar actoren proberen invloed uit te
oefenen op de manier waarop problemen worden aangepakt. Omdat meningsverschillen en
tegenstrijdige belangen samenwerking bemoeilijken, is netwerkmanagement noodzakelijk.
Maatschappelijke veranderingen: naar een netwerksamenleving en de opkomst van ‘wicked
problems’
In de afgelopen veertig jaar is de samenleving sterk veranderd, wat vaak wordt beschreven met de
term netwerksamenleving (Castells). Door snelle technologische ontwikkelingen (ICT, sociale media)
zijn mensen en organisaties wereldwijd sterker met elkaar verbonden, maar ook meer afhankelijk van
elkaar bij het oplossen van complexe problemen. Tegelijkertijd kenmerkt de netwerksamenleving zich
door individualisering, sociale fragmentatie en afnemend vertrouwen. Nieuwe sociale groepen
ontstaan, zoals energiecoöperaties en protestbewegingen (bijv. gele hesjes, Black Lives Matter,
Extinction Rebellion).
De opkomst van massacommunicatie en vooral sociale media heeft diepgaande gevolgen voor
politiek, democratie en dagelijks leven. Politici, bedrijven en burgers moeten steeds meer rekening
houden met mediatisering en de strijd om aandacht.
De samenleving wordt bovendien geconfronteerd met Grand Challenges (klimaatverandering,
vergrijzing, armoede, ongelijkheid, schaarste van hulpbronnen). Dit zijn mondiale, complexe en vaak
onoplosbaar lijkende vraagstukken die interdisciplinair en met brede samenwerking aangepakt
moeten worden. Ze vallen onder de categorie wicked problems: problemen met veel betrokken
actoren, uiteenlopende probleemdefinities en oplossingen die vaak botsen met traditionele
bestuurlijke grenzen en verantwoordelijkheden.
Deze veranderingen leiden tot een verschuiving van government naar governance: de overheid is niet
langer de enige actor die publieke waarde creëert, maar afhankelijk van samenwerking met private
en maatschappelijke partners. Bestuursnetwerken ontstaan: duurzame relaties tussen actoren die
samen maatschappelijke problemen, beleid en publieke diensten vormgeven. Traditionele,
hiërarchische beleidsaanpakken schieten tekort; samenwerking en co-creatie zijn noodzakelijk.
Netwerken: een korte historische schets
Het idee dat beleid wordt gevormd en uitgevoerd binnen netwerken is niet nieuw. Het kent een lange
traditie binnen politicologie, organisatiewetenschap en bestuurskunde. Er zijn drie belangrijke
onderzoekstradities die de basis vormen voor de huidige governance-netwerktheorieën:
1. Beleidsnetwerken (policy networks)
o Oorsprong: politicologie (jaren 1960).
o Focus: machtsrelaties en toegang tot besluitvorming, invloed van belangengroepen
en subsystemen.
, o Centrale vragen: wie neemt deel aan besluitvorming, hoe komt een onderwerp op de
agenda, en welke effecten heeft dit?
o Voorbeelden: onderzoek naar beleidscommunities en gesloten
besluitvormingsprocessen (subgovernments).
2. Netwerken voor dienstverlening en beleidsuitvoering (service delivery and implementation
networks)
o Oorsprong: organisatietheorie en interorganisationele samenwerking (sinds de jaren
1960).
o Focus: coördinatie tussen organisaties die afhankelijk zijn van elkaars middelen om
complexe diensten te leveren.
o Centrale vragen: hoe zien netwerken rond dienstverlening eruit, hoe worden ze
gecoördineerd, en welke mechanismen (bijv. contracten, partnerschappen) zijn
effectief?
o Netwerken worden gezien als voertuigen om beleid en diensten in de praktijk te
brengen.
3. Netwerken managen (managing networks)
o Oorsprong: bestuurskunde (sinds de jaren 1970).
o Focus: oplossen van maatschappelijke problemen door samenwerking in netwerken,
horizontale coördinatie en deliberatieprocessen.
o Centrale vragen: hoe kunnen netwerken worden georganiseerd, verbeterd en
verbonden met traditionele instituties, en hoe kan met uiteenlopende waarden en
belangen worden omgegaan?
o Benadrukt de complexiteit van besluitvorming en de noodzaak van gezamenlijke
oplossingen.
Overkoepelend inzicht
Ondanks hun verschillen hebben alle tradities gemeen dat ze netwerken beschouwen als
horizontale coördinatiemechanismen waarin samenwerking tussen meerdere actoren
centraal staat.
Beleidsuitkomsten worden niet meer gezien als het resultaat van één actor (zoals de staat),
maar van de interacties tussen diverse actoren.
Alle drie tradities vormen daarmee een uitdaging voor het klassieke bestuursmodel waarin
beleid enkel wordt ontworpen door gekozen politici en uitgevoerd door een neutrale
bureaucratie.
Netwerken, traditioneel bestuur en New Public Management: een vergelijking
Het governance-netwerkperspectief schetst een ander beeld van beleidsvorming en dienstverlening
dan zowel het traditionele publieke administratie (TPA) model als het New Public Management (NPM)
model.
1. Traditionele Publieke Administratie (TPA)
o Ontstaan in de klassieke bureaucratische traditie.
o Problemen, beleid en diensten worden toegewezen aan gespecialiseerde
overheidsorganen.
o Coördinatie verloopt via hiërarchie, bevel en controle.
o Politieke beslissingen worden genomen door gekozen bestuurders, ambtenaren
voeren deze neutraal en volgens regels uit.
o Doelen: gelijkheid, legitimiteit en legaliteit.
o Complexe problemen worden opgesplitst in deelproblemen die door experts en
professionals worden behandeld.
o Succes leidde tot “Big Government”: steeds meer taken, personeel en budgetten,
waardoor controle en samenhang lastig werden.
, 2. New Public Management (NPM)
o Ontstaan in de jaren 1970–1980 als reactie op TPA.
o Gericht op efficiëntie en effectiviteit via management en marktmechanismen.
o Politici stellen doelen vast; managers vertalen deze naar meetbare resultaten en
prestaties.
o Diensten worden vaak via aanbesteding geleverd; private partijen concurreren.
o Overheid fungeert als opdrachtgever, private partners als opdrachtnemers die via
contracten worden gestuurd.
o Burgers worden vooral gezien als klanten van diensten, niet als burgers of kiezers.
3. Governance-netwerken
o Een duidelijke breuk met TPA en NPM.
o Legt de nadruk op samenwerking en coördinatie tussen meerdere actoren in
netwerken.
o Heeft de oudere modellen niet volledig vervangen: in de praktijk bestaan TPA, NPM
en governance-netwerken naast elkaar.
Governance als netwerkgovernance: een conceptuele verduidelijking
De term governance wordt in de literatuur op verschillende manieren gebruikt, waardoor vaak
onduidelijk is hoe het begrip precies samenhangt met netwerken. Vier dominante betekenissen zijn
te onderscheiden:
1. Governance als good governance of corporate governance
o Gericht op goed functionerende overheidsorganisaties.
o Nadruk ligt op rechtvaardigheid, rechtsstaat, transparantie en het voorkomen van
corruptie.
o Bekend van o.a. de Wereldbank en indicatoren voor goed bestuur.
2. Governance als new public management (NPM) of marktgovernance
o Overheid stuurt op afstand (“steering, not rowing”).
o Beleidsdoelen worden top-down vastgesteld, uitvoering ligt bij agentschappen of
private partijen.
o Prestaties worden beoordeeld met indicatoren, contracten en concurrentie.
o Hoewel het soms als governance wordt gepresenteerd, blijft dit sterk hiërarchisch en
bureaucratisch.
3. Governance als multi-level governance / intergouvernementele relaties
o Richt zich op samenwerking tussen bestuurslagen (lokaal, nationaal, Europees).
o Nodig om grensoverschrijdende problemen aan te pakken, zoals milieuproblemen of
stedelijke vernieuwing.
o Focus ligt vooral op publieke actoren, minder op private of maatschappelijke partijen.
4. Governance als netwerkgovernance
o Governance vindt plaats in netwerken van publieke, private en maatschappelijke
actoren.
o Complexe interacties maken sturing lastig, maar samenwerking is noodzakelijk.
o Netwerkmanagement vereist andere strategieën dan TPA of NPM.
Hoewel de vier betekenissen verschillen, hebben ze gemeen dat ze de nadruk leggen op het proces
van besturen in plaats van de formele structuur van de overheid, en dat ze de grenzen van
overheidsmacht erkennen.
De auteurs benadrukken echter dat vooral de eerste twee (good governance en NPM) misleidend
zijn: zij blijven in wezen bij klassieke of top-down vormen van bestuur. Om die reden stellen zij dat
governance en netwerkgovernance gelijkwaardig moeten worden gezien, en gebruiken ze de term
netwerkgovernance om hun visie af te bakenen.
, Het definiëren van governance netwerken en netwerkgovernance
Governance netwerken ontstaan wanneer complexe beleidsproblemen niet door één actor alleen
opgelost kunnen worden, maar samenwerking vereisen tussen meerdere actoren. Ze hebben enkele
kenmerkende eigenschappen:
Ze richten zich op complexe problemen die gezamenlijke actie vereisen.
Ze bestaan uit actoren die wederzijds afhankelijk zijn van elkaars middelen.
Door die afhankelijkheid ontstaan patronen van interactie.
Ze worden gekenmerkt door duurzame relaties tussen een relatief stabiele groep actoren.
In dit boek worden governance netwerken gedefinieerd als stabiele patronen van sociale relaties
tussen onderling afhankelijke, maar autonome actoren (overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties). Deze relaties clusteren rond een beleidsprobleem, programma of middelen, en worden
gevormd, in stand gehouden en veranderd door interactieprocessen.
Deze netwerkprocessen bestaan uit samenwerking én conflict:
Conflict ontstaat door de autonomie en botsende belangen van actoren.
Samenwerking is noodzakelijk omdat actoren middelen van elkaar nodig hebben.
Daarnaast worden drie kernbegrippen onderscheiden:
Actorstrategieën: bewuste acties van actoren om de inhoud, richting en uitkomst van
netwerkprocessen te beïnvloeden vanuit hun eigen belangen en percepties.
Netwerkmanagement: strategieën gericht op het faciliteren, sturen of veranderen van
interacties in het netwerk om samenwerking te bevorderen. Dit is vaak een meer neutrale of
bemiddelende rol.
Netwerkgovernance: het geheel van interacties binnen een governance netwerk, inclusief
zowel actorstrategieën als netwerkmanagement, met invloed op beleidsvorming en publieke
dienstverlening.
In de literatuur worden ook termen gebruikt als meta-governance, collaborative governance en
collaborative management, maar in dit boek wordt vastgehouden aan de term netwerkmanagement,
omdat die het meest gangbaar is.
Complexiteit in governance netwerken
Complexiteit is een fundamenteel kenmerk van governance netwerken, omdat ze te maken hebben
met maatschappelijke problemen waarvoor beleid en diensten ontwikkeld moeten worden. Er zijn
drie vormen van complexiteit te onderscheiden:
1. Inhoudelijke (substantieve) complexiteit
o Problemen zijn vaak onzeker en ambigu.
o Actoren hebben verschillende percepties en interpreteren informatie anders.
o Meer onderzoek en expertise vermindert de complexiteit niet altijd; het kan deze
zelfs vergroten.
2. Strategische complexiteit
o Actoren hebben ruimte om eigen strategieën te kiezen, gebaseerd op hun eigen
percepties.
o Strategieën kunnen onvoorspelbaar zijn, veranderen in de tijd en reageren op die van
anderen.
o Dit leidt tot onvoorspelbare en grillige interactieprocessen binnen netwerken.
3. Institutionele complexiteit
o Actoren komen uit verschillende organisaties, bestuurslagen en institutionele
contexten.
Week 1
Verplichte literatuur
Hoofdstuk 1 – bestuursnetwerken in de publieke sector
Inleiding
Complexe maatschappelijke problemen, zoals klimaatonderhandelingen, infrastructuurprojecten,
energietransitie, stedelijke vernieuwing, criminaliteitsbestrijding en zorg, zijn moeilijk op te lossen
doordat veel actoren betrokken zijn met verschillende doelen, middelen en strategieën. Afspraken
maken en uitvoeren lukt alleen wanneer samenwerking plaatsvindt, maar die samenwerking is vaak
moeizaam.
Deze vraagstukken spelen zich af in bestuursnetwerken, waar actoren proberen invloed uit te
oefenen op de manier waarop problemen worden aangepakt. Omdat meningsverschillen en
tegenstrijdige belangen samenwerking bemoeilijken, is netwerkmanagement noodzakelijk.
Maatschappelijke veranderingen: naar een netwerksamenleving en de opkomst van ‘wicked
problems’
In de afgelopen veertig jaar is de samenleving sterk veranderd, wat vaak wordt beschreven met de
term netwerksamenleving (Castells). Door snelle technologische ontwikkelingen (ICT, sociale media)
zijn mensen en organisaties wereldwijd sterker met elkaar verbonden, maar ook meer afhankelijk van
elkaar bij het oplossen van complexe problemen. Tegelijkertijd kenmerkt de netwerksamenleving zich
door individualisering, sociale fragmentatie en afnemend vertrouwen. Nieuwe sociale groepen
ontstaan, zoals energiecoöperaties en protestbewegingen (bijv. gele hesjes, Black Lives Matter,
Extinction Rebellion).
De opkomst van massacommunicatie en vooral sociale media heeft diepgaande gevolgen voor
politiek, democratie en dagelijks leven. Politici, bedrijven en burgers moeten steeds meer rekening
houden met mediatisering en de strijd om aandacht.
De samenleving wordt bovendien geconfronteerd met Grand Challenges (klimaatverandering,
vergrijzing, armoede, ongelijkheid, schaarste van hulpbronnen). Dit zijn mondiale, complexe en vaak
onoplosbaar lijkende vraagstukken die interdisciplinair en met brede samenwerking aangepakt
moeten worden. Ze vallen onder de categorie wicked problems: problemen met veel betrokken
actoren, uiteenlopende probleemdefinities en oplossingen die vaak botsen met traditionele
bestuurlijke grenzen en verantwoordelijkheden.
Deze veranderingen leiden tot een verschuiving van government naar governance: de overheid is niet
langer de enige actor die publieke waarde creëert, maar afhankelijk van samenwerking met private
en maatschappelijke partners. Bestuursnetwerken ontstaan: duurzame relaties tussen actoren die
samen maatschappelijke problemen, beleid en publieke diensten vormgeven. Traditionele,
hiërarchische beleidsaanpakken schieten tekort; samenwerking en co-creatie zijn noodzakelijk.
Netwerken: een korte historische schets
Het idee dat beleid wordt gevormd en uitgevoerd binnen netwerken is niet nieuw. Het kent een lange
traditie binnen politicologie, organisatiewetenschap en bestuurskunde. Er zijn drie belangrijke
onderzoekstradities die de basis vormen voor de huidige governance-netwerktheorieën:
1. Beleidsnetwerken (policy networks)
o Oorsprong: politicologie (jaren 1960).
o Focus: machtsrelaties en toegang tot besluitvorming, invloed van belangengroepen
en subsystemen.
, o Centrale vragen: wie neemt deel aan besluitvorming, hoe komt een onderwerp op de
agenda, en welke effecten heeft dit?
o Voorbeelden: onderzoek naar beleidscommunities en gesloten
besluitvormingsprocessen (subgovernments).
2. Netwerken voor dienstverlening en beleidsuitvoering (service delivery and implementation
networks)
o Oorsprong: organisatietheorie en interorganisationele samenwerking (sinds de jaren
1960).
o Focus: coördinatie tussen organisaties die afhankelijk zijn van elkaars middelen om
complexe diensten te leveren.
o Centrale vragen: hoe zien netwerken rond dienstverlening eruit, hoe worden ze
gecoördineerd, en welke mechanismen (bijv. contracten, partnerschappen) zijn
effectief?
o Netwerken worden gezien als voertuigen om beleid en diensten in de praktijk te
brengen.
3. Netwerken managen (managing networks)
o Oorsprong: bestuurskunde (sinds de jaren 1970).
o Focus: oplossen van maatschappelijke problemen door samenwerking in netwerken,
horizontale coördinatie en deliberatieprocessen.
o Centrale vragen: hoe kunnen netwerken worden georganiseerd, verbeterd en
verbonden met traditionele instituties, en hoe kan met uiteenlopende waarden en
belangen worden omgegaan?
o Benadrukt de complexiteit van besluitvorming en de noodzaak van gezamenlijke
oplossingen.
Overkoepelend inzicht
Ondanks hun verschillen hebben alle tradities gemeen dat ze netwerken beschouwen als
horizontale coördinatiemechanismen waarin samenwerking tussen meerdere actoren
centraal staat.
Beleidsuitkomsten worden niet meer gezien als het resultaat van één actor (zoals de staat),
maar van de interacties tussen diverse actoren.
Alle drie tradities vormen daarmee een uitdaging voor het klassieke bestuursmodel waarin
beleid enkel wordt ontworpen door gekozen politici en uitgevoerd door een neutrale
bureaucratie.
Netwerken, traditioneel bestuur en New Public Management: een vergelijking
Het governance-netwerkperspectief schetst een ander beeld van beleidsvorming en dienstverlening
dan zowel het traditionele publieke administratie (TPA) model als het New Public Management (NPM)
model.
1. Traditionele Publieke Administratie (TPA)
o Ontstaan in de klassieke bureaucratische traditie.
o Problemen, beleid en diensten worden toegewezen aan gespecialiseerde
overheidsorganen.
o Coördinatie verloopt via hiërarchie, bevel en controle.
o Politieke beslissingen worden genomen door gekozen bestuurders, ambtenaren
voeren deze neutraal en volgens regels uit.
o Doelen: gelijkheid, legitimiteit en legaliteit.
o Complexe problemen worden opgesplitst in deelproblemen die door experts en
professionals worden behandeld.
o Succes leidde tot “Big Government”: steeds meer taken, personeel en budgetten,
waardoor controle en samenhang lastig werden.
, 2. New Public Management (NPM)
o Ontstaan in de jaren 1970–1980 als reactie op TPA.
o Gericht op efficiëntie en effectiviteit via management en marktmechanismen.
o Politici stellen doelen vast; managers vertalen deze naar meetbare resultaten en
prestaties.
o Diensten worden vaak via aanbesteding geleverd; private partijen concurreren.
o Overheid fungeert als opdrachtgever, private partners als opdrachtnemers die via
contracten worden gestuurd.
o Burgers worden vooral gezien als klanten van diensten, niet als burgers of kiezers.
3. Governance-netwerken
o Een duidelijke breuk met TPA en NPM.
o Legt de nadruk op samenwerking en coördinatie tussen meerdere actoren in
netwerken.
o Heeft de oudere modellen niet volledig vervangen: in de praktijk bestaan TPA, NPM
en governance-netwerken naast elkaar.
Governance als netwerkgovernance: een conceptuele verduidelijking
De term governance wordt in de literatuur op verschillende manieren gebruikt, waardoor vaak
onduidelijk is hoe het begrip precies samenhangt met netwerken. Vier dominante betekenissen zijn
te onderscheiden:
1. Governance als good governance of corporate governance
o Gericht op goed functionerende overheidsorganisaties.
o Nadruk ligt op rechtvaardigheid, rechtsstaat, transparantie en het voorkomen van
corruptie.
o Bekend van o.a. de Wereldbank en indicatoren voor goed bestuur.
2. Governance als new public management (NPM) of marktgovernance
o Overheid stuurt op afstand (“steering, not rowing”).
o Beleidsdoelen worden top-down vastgesteld, uitvoering ligt bij agentschappen of
private partijen.
o Prestaties worden beoordeeld met indicatoren, contracten en concurrentie.
o Hoewel het soms als governance wordt gepresenteerd, blijft dit sterk hiërarchisch en
bureaucratisch.
3. Governance als multi-level governance / intergouvernementele relaties
o Richt zich op samenwerking tussen bestuurslagen (lokaal, nationaal, Europees).
o Nodig om grensoverschrijdende problemen aan te pakken, zoals milieuproblemen of
stedelijke vernieuwing.
o Focus ligt vooral op publieke actoren, minder op private of maatschappelijke partijen.
4. Governance als netwerkgovernance
o Governance vindt plaats in netwerken van publieke, private en maatschappelijke
actoren.
o Complexe interacties maken sturing lastig, maar samenwerking is noodzakelijk.
o Netwerkmanagement vereist andere strategieën dan TPA of NPM.
Hoewel de vier betekenissen verschillen, hebben ze gemeen dat ze de nadruk leggen op het proces
van besturen in plaats van de formele structuur van de overheid, en dat ze de grenzen van
overheidsmacht erkennen.
De auteurs benadrukken echter dat vooral de eerste twee (good governance en NPM) misleidend
zijn: zij blijven in wezen bij klassieke of top-down vormen van bestuur. Om die reden stellen zij dat
governance en netwerkgovernance gelijkwaardig moeten worden gezien, en gebruiken ze de term
netwerkgovernance om hun visie af te bakenen.
, Het definiëren van governance netwerken en netwerkgovernance
Governance netwerken ontstaan wanneer complexe beleidsproblemen niet door één actor alleen
opgelost kunnen worden, maar samenwerking vereisen tussen meerdere actoren. Ze hebben enkele
kenmerkende eigenschappen:
Ze richten zich op complexe problemen die gezamenlijke actie vereisen.
Ze bestaan uit actoren die wederzijds afhankelijk zijn van elkaars middelen.
Door die afhankelijkheid ontstaan patronen van interactie.
Ze worden gekenmerkt door duurzame relaties tussen een relatief stabiele groep actoren.
In dit boek worden governance netwerken gedefinieerd als stabiele patronen van sociale relaties
tussen onderling afhankelijke, maar autonome actoren (overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties). Deze relaties clusteren rond een beleidsprobleem, programma of middelen, en worden
gevormd, in stand gehouden en veranderd door interactieprocessen.
Deze netwerkprocessen bestaan uit samenwerking én conflict:
Conflict ontstaat door de autonomie en botsende belangen van actoren.
Samenwerking is noodzakelijk omdat actoren middelen van elkaar nodig hebben.
Daarnaast worden drie kernbegrippen onderscheiden:
Actorstrategieën: bewuste acties van actoren om de inhoud, richting en uitkomst van
netwerkprocessen te beïnvloeden vanuit hun eigen belangen en percepties.
Netwerkmanagement: strategieën gericht op het faciliteren, sturen of veranderen van
interacties in het netwerk om samenwerking te bevorderen. Dit is vaak een meer neutrale of
bemiddelende rol.
Netwerkgovernance: het geheel van interacties binnen een governance netwerk, inclusief
zowel actorstrategieën als netwerkmanagement, met invloed op beleidsvorming en publieke
dienstverlening.
In de literatuur worden ook termen gebruikt als meta-governance, collaborative governance en
collaborative management, maar in dit boek wordt vastgehouden aan de term netwerkmanagement,
omdat die het meest gangbaar is.
Complexiteit in governance netwerken
Complexiteit is een fundamenteel kenmerk van governance netwerken, omdat ze te maken hebben
met maatschappelijke problemen waarvoor beleid en diensten ontwikkeld moeten worden. Er zijn
drie vormen van complexiteit te onderscheiden:
1. Inhoudelijke (substantieve) complexiteit
o Problemen zijn vaak onzeker en ambigu.
o Actoren hebben verschillende percepties en interpreteren informatie anders.
o Meer onderzoek en expertise vermindert de complexiteit niet altijd; het kan deze
zelfs vergroten.
2. Strategische complexiteit
o Actoren hebben ruimte om eigen strategieën te kiezen, gebaseerd op hun eigen
percepties.
o Strategieën kunnen onvoorspelbaar zijn, veranderen in de tijd en reageren op die van
anderen.
o Dit leidt tot onvoorspelbare en grillige interactieprocessen binnen netwerken.
3. Institutionele complexiteit
o Actoren komen uit verschillende organisaties, bestuurslagen en institutionele
contexten.
