Health Psychology samenvatting
Week 1 artikelen
Using social and behavioural science to support COVID-19 pandemic response -
Nature Human Behaviour, 2020 – Van Bavel et al.
Dit artikel onderzoekt hoe inzichten uit de sociale en gedragswetenschappen kunnen
bijdragen aan een effectieve aanpak van de COVID-19-pandemie. Omdat het bestrijden van
een pandemie niet alleen medische maar ook grootschalige gedragsveranderingen vraagt,
zijn psychologische, sociale en culturele factoren cruciaal. Het stuk bespreekt zes
hoofdthema’s:
1. Bedreigingsperceptie - Treatperception
Emotionele reacties: Angst kan gedragsverandering stimuleren als mensen zich in staat
voelen om te handelen. Zonder gevoel van controle leidt angst eerder tot defensief of
ontkennend gedrag.
Optimismebias: Mensen onderschatten vaak hun eigen risico. Communicatie moet dit
doorbreken zonder paniek te veroorzaken.
Vooroordelen & discriminatie: Ziekte-angst kan leiden tot vijandigheid jegens minderheden,
maar gezamenlijke strijd tegen het virus kan juist solidariteit bevorderen.
Panieksyndroom: Het idee dat mensen in crisissituaties massaal irrationeel panikeren is
grotendeels een mythe. Samenwerking en altruïsme komen vaker voor.
2. Sociale context
Sociale normen: Gedrag wordt sterk beïnvloed door wat men denkt dat anderen doen.
Correcte informatie over positieve gedragingen (bv. handen wassen) is belangrijk.
Sociale ongelijkheid: Kwetsbare groepen (daklozen, lage inkomens, etnische minderheden)
hebben vaak minder mogelijkheden om maatregelen na te leven en lopen groter
gezondheidsrisico.
Cultuur: Collectivistische of ‘strakke’ culturen (met strikte sociale regels) reageren anders
dan individualistische of ‘losse’ culturen. Beide hebben voor- en nadelen in de aanpak van
COVID-19.
Politieke polarisatie: Partijpolitiek kan leiden tot verschillen in risico-inschatting en naleving.
Overkoepelende identiteiten en bipartisane communicatie kunnen polarisatie verminderen.
3. Wetenschapscommunicatie
Complotten & desinformatie: Tijdens de pandemie circuleerden veel misleidende theorieën.
Deze kunnen schadelijk zijn voor naleving en vaccinatiebereidheid.
Strategieën: Fact-checking, ‘prebunking’ (inoculatie tegen misinformatie), en nudges die
mensen aansporen kritisch te denken over informatie zijn effectief.
Effectieve boodschappen: Vertrouwde bronnen (bv. religieuze leiders, artsen) zijn
overtuigender. Boodschappen die aansluiten bij morele waarden, sociale consensus of zorg
voor kwetsbaren werken beter.
,4. Individuele en collectieve belangen
Nul-somdenken: De neiging te denken dat andermans voordeel eigen nadeel betekent, is
problematisch. Pandemieën zijn juist collectieve problemen.
Morele keuzes: Mensen zijn eerder bereid offers te brengen als de risico’s voor anderen
concreet en ernstig worden gepresenteerd.
Samenwerking: Zichtbaar maken dat anderen ook meewerken, morele oproepen en
sancties/beloningen bevorderen collectief gedrag.
5. Leiderschap
Vertrouwen en naleving: Vertrouwen in autoriteiten is essentieel voor naleving van
maatregelen. Lokale, vertrouwde stemmen kunnen dit versterken.
Identiteitsleiderschap: Leiders die een gedeelde identiteit benadrukken (“wij samen”)
vergroten solidariteit en medewerking.
Voorbeeldgedrag: Het tonen van altruïstisch gedrag door leiders of rolmodellen kan mensen
motiveren om ook bij te dragen.
Risico’s: Overdreven nationalisme (‘collective narcissism’) kan leiden tot vijandigheid en
verwaarlozing van internationale samenwerking.
6. Stress en coping
Sociale isolatie: Fysieke afstand hoeft geen sociale afstand te betekenen. Digitale en
empathische communicatie kunnen gevoelens van verbondenheid behouden.
Intieme relaties: Gedwongen nabijheid en stress kunnen conflicten en huiselijk geweld
vergroten, maar ook leiden tot meer verbondenheid en solidariteit.
Gezonde mindset: Het zien van stress als een teken van betrokkenheid en als kans op
persoonlijke groei kan negatieve effecten verminderen en veerkracht versterken.
Negatieve emoties zorgen dat mensen meer letten op negatief nieuws; daardoor kan
framing (bijvoorbeeld alleen doden en besmettingen melden, zonder herstelcijfers) angst
versterken en gedrag sturen.
Geschiedenis van pandemieën;
Het stuk verwijst naar eerdere pandemieën, zoals de builenpest en de Spaanse griep, om te
tonen dat discriminatie en geweld vaak samenhangen met ziekte-angst.
Superordinate categorization;
Pandemische samenwerking kan vijandigheid juist verminderen als men verschillende
groepen tot één gemeenschap met een gezamenlijke bestemming gaat zien (voorbeeld:
landen die elkaar medische hulp stuurden in 2020).
Collective narcissism;
Nationalisme kan doorslaan in “collective narcissism”: een defensieve trots waarbij men
anderen de schuld geeft of vijandig behandelt. Dit kan internationale samenwerking
ondermijnen.
Stress-mindset interventies;
,Korte psychologische interventies kunnen mensen leren stress als betekenisvol te zien. Dit
verhoogt veerkracht en kan zelfs leiden tot persoonlijke groei (“stress-related growth”).
Kritische kanttekening van de auteurs;
Ze benadrukken dat veel van de inzichten gebaseerd zijn op ander onderzoek
(laboratoriumexperimenten, andere crisissen). Bewijs is dus **variërend in kwaliteit** en er
zijn nog veel open vragen.
Conclusie
De pandemie benadrukt dat gedrags- en sociale wetenschappen onmisbaar zijn voor een
effectieve crisisrespons. Ze geven inzicht in hoe mensen bedreigingen waarnemen, hoe
communicatie en leiderschap samenwerking kunnen stimuleren, en hoe sociale context
ongelijkheden vergroot of juist solidariteit bevordert. Hoewel veel onderzoek nog in
ontwikkeling is, kunnen deze inzichten beleidsmakers, leiders en burgers helpen om
collectief en effectief te handelen – niet alleen tijdens COVID-19, maar ook bij toekomstige
gezondheidscrises.
Seven Models of Population Obesity” (Ulijaszek, 2008)
Inleiding
Obesitas is relatief nieuw in de menselijke evolutionaire geschiedenis en werd pas op grote
schaal mogelijk met de toegenomen voedselzekerheid in de afgelopen decennia.
Het ontstaat uit interacties tussen genen en omgeving, maar verschillende disciplines
(genetica, fysiologie, psychologie, cultuur, economie, antropologie) bieden uiteenlopende
verklaringen.
Dit artikel bespreekt zeven belangrijke modellen die proberen obesitas op populatieniveau te
verklaren.
1. Obesogene omgevingen
Omgeving (fysiek, economisch, sociaal, cultureel) stimuleert overconsumptie en ontmoedigt
beweging.
Voorbeelden: minder fysiek werk, meer autogebruik, meer schermtijd.
Toch wordt niet iedereen in zo’n omgeving obees: verschillen ontstaan door genetische
gevoeligheid en ongelijkheid in blootstelling.
2. Thrifty Genotype (spaarzame genen)
Genen die in het verleden voordelig waren om energie efficiënt op te slaan, zijn nu
maladaptief in tijden van overvloed.
Obesitas is meestal polygeen (veel genen spelen een rol).
Varianten zoals “syndromen van impaired genetic homeostasis” benadrukken dat oude
adaptieve eigenschappen nu tot ziekte leiden.
3. Nutrition Transition (voedingstransitie)
, Globalisering, urbanisatie en westerse consumptiepatronen hebben geleid tot
verschuivingen:
Meer energierijke, goedkope, industrieel geproduceerde voeding.
Minder fysieke activiteit.
Wereldwijde voedselzekerheid + agressieve marketing → hoge prevalentie
obesitas.
4. Obesogeen gedrag
Menselijk eetgedrag lijkt in de basis op dat van andere dieren: bij overvloed en lekkere
voeding ontstaat overconsumptie.
Industriële voedselomgeving versterkt dit door:
- Grote porties.
- Hoge energiedichtheid.
- Aantrekkelijke smaak & variatie.
Technologische bewerking scheidt smaak van voedingswaarde, waardoor natuurlijke
leerprocessen (verzadiging, verzadigende signalen) worden verstoord.
5. Cultuur
Voedingsgedrag en lichaamsidealen zijn sociaal en cultureel bepaald.
Traditioneel werd molligheid vaak geassocieerd met gezondheid, schoonheid,
vruchtbaarheid of status.
In veel samenlevingen is dit beeld veranderd richting een voorkeur voor slankheid, mede
door globalisering en blootstelling aan Westerse schoonheidsidealen.
Culturele gewoonten zoals “zuinig omgaan met eten” of “waar voor je geld krijgen” zijn
maladaptief geworden in tijden van overvloed.
6. Politieke economie
Globalisering en prijsontwikkelingen beïnvloeden eetpatronen:
- Prijzen van fruit en groente stijgen relatief, terwijl suikers en vetten goedkoper zijn.
- Energiedichte voeding is goedkoper en leidt tot passieve overconsumptie.
- Tijdgebrek (meer vrouwen op arbeidsmarkt) stimuleert consumptie van fastfood en
kant-en-klaarmaaltijden.
Sociaal-economische verschillen spelen een rol:
- Lagere inkomensgroepen eten goedkoper, energiedichter en ongezonder.
- In rijke landen is obesitas vaker geassocieerd met lagere sociaal-economische
status.
Studies tonen een verband tussen inkomensongelijkheid en obesitas.
7. Bioculturele modellen
Week 1 artikelen
Using social and behavioural science to support COVID-19 pandemic response -
Nature Human Behaviour, 2020 – Van Bavel et al.
Dit artikel onderzoekt hoe inzichten uit de sociale en gedragswetenschappen kunnen
bijdragen aan een effectieve aanpak van de COVID-19-pandemie. Omdat het bestrijden van
een pandemie niet alleen medische maar ook grootschalige gedragsveranderingen vraagt,
zijn psychologische, sociale en culturele factoren cruciaal. Het stuk bespreekt zes
hoofdthema’s:
1. Bedreigingsperceptie - Treatperception
Emotionele reacties: Angst kan gedragsverandering stimuleren als mensen zich in staat
voelen om te handelen. Zonder gevoel van controle leidt angst eerder tot defensief of
ontkennend gedrag.
Optimismebias: Mensen onderschatten vaak hun eigen risico. Communicatie moet dit
doorbreken zonder paniek te veroorzaken.
Vooroordelen & discriminatie: Ziekte-angst kan leiden tot vijandigheid jegens minderheden,
maar gezamenlijke strijd tegen het virus kan juist solidariteit bevorderen.
Panieksyndroom: Het idee dat mensen in crisissituaties massaal irrationeel panikeren is
grotendeels een mythe. Samenwerking en altruïsme komen vaker voor.
2. Sociale context
Sociale normen: Gedrag wordt sterk beïnvloed door wat men denkt dat anderen doen.
Correcte informatie over positieve gedragingen (bv. handen wassen) is belangrijk.
Sociale ongelijkheid: Kwetsbare groepen (daklozen, lage inkomens, etnische minderheden)
hebben vaak minder mogelijkheden om maatregelen na te leven en lopen groter
gezondheidsrisico.
Cultuur: Collectivistische of ‘strakke’ culturen (met strikte sociale regels) reageren anders
dan individualistische of ‘losse’ culturen. Beide hebben voor- en nadelen in de aanpak van
COVID-19.
Politieke polarisatie: Partijpolitiek kan leiden tot verschillen in risico-inschatting en naleving.
Overkoepelende identiteiten en bipartisane communicatie kunnen polarisatie verminderen.
3. Wetenschapscommunicatie
Complotten & desinformatie: Tijdens de pandemie circuleerden veel misleidende theorieën.
Deze kunnen schadelijk zijn voor naleving en vaccinatiebereidheid.
Strategieën: Fact-checking, ‘prebunking’ (inoculatie tegen misinformatie), en nudges die
mensen aansporen kritisch te denken over informatie zijn effectief.
Effectieve boodschappen: Vertrouwde bronnen (bv. religieuze leiders, artsen) zijn
overtuigender. Boodschappen die aansluiten bij morele waarden, sociale consensus of zorg
voor kwetsbaren werken beter.
,4. Individuele en collectieve belangen
Nul-somdenken: De neiging te denken dat andermans voordeel eigen nadeel betekent, is
problematisch. Pandemieën zijn juist collectieve problemen.
Morele keuzes: Mensen zijn eerder bereid offers te brengen als de risico’s voor anderen
concreet en ernstig worden gepresenteerd.
Samenwerking: Zichtbaar maken dat anderen ook meewerken, morele oproepen en
sancties/beloningen bevorderen collectief gedrag.
5. Leiderschap
Vertrouwen en naleving: Vertrouwen in autoriteiten is essentieel voor naleving van
maatregelen. Lokale, vertrouwde stemmen kunnen dit versterken.
Identiteitsleiderschap: Leiders die een gedeelde identiteit benadrukken (“wij samen”)
vergroten solidariteit en medewerking.
Voorbeeldgedrag: Het tonen van altruïstisch gedrag door leiders of rolmodellen kan mensen
motiveren om ook bij te dragen.
Risico’s: Overdreven nationalisme (‘collective narcissism’) kan leiden tot vijandigheid en
verwaarlozing van internationale samenwerking.
6. Stress en coping
Sociale isolatie: Fysieke afstand hoeft geen sociale afstand te betekenen. Digitale en
empathische communicatie kunnen gevoelens van verbondenheid behouden.
Intieme relaties: Gedwongen nabijheid en stress kunnen conflicten en huiselijk geweld
vergroten, maar ook leiden tot meer verbondenheid en solidariteit.
Gezonde mindset: Het zien van stress als een teken van betrokkenheid en als kans op
persoonlijke groei kan negatieve effecten verminderen en veerkracht versterken.
Negatieve emoties zorgen dat mensen meer letten op negatief nieuws; daardoor kan
framing (bijvoorbeeld alleen doden en besmettingen melden, zonder herstelcijfers) angst
versterken en gedrag sturen.
Geschiedenis van pandemieën;
Het stuk verwijst naar eerdere pandemieën, zoals de builenpest en de Spaanse griep, om te
tonen dat discriminatie en geweld vaak samenhangen met ziekte-angst.
Superordinate categorization;
Pandemische samenwerking kan vijandigheid juist verminderen als men verschillende
groepen tot één gemeenschap met een gezamenlijke bestemming gaat zien (voorbeeld:
landen die elkaar medische hulp stuurden in 2020).
Collective narcissism;
Nationalisme kan doorslaan in “collective narcissism”: een defensieve trots waarbij men
anderen de schuld geeft of vijandig behandelt. Dit kan internationale samenwerking
ondermijnen.
Stress-mindset interventies;
,Korte psychologische interventies kunnen mensen leren stress als betekenisvol te zien. Dit
verhoogt veerkracht en kan zelfs leiden tot persoonlijke groei (“stress-related growth”).
Kritische kanttekening van de auteurs;
Ze benadrukken dat veel van de inzichten gebaseerd zijn op ander onderzoek
(laboratoriumexperimenten, andere crisissen). Bewijs is dus **variërend in kwaliteit** en er
zijn nog veel open vragen.
Conclusie
De pandemie benadrukt dat gedrags- en sociale wetenschappen onmisbaar zijn voor een
effectieve crisisrespons. Ze geven inzicht in hoe mensen bedreigingen waarnemen, hoe
communicatie en leiderschap samenwerking kunnen stimuleren, en hoe sociale context
ongelijkheden vergroot of juist solidariteit bevordert. Hoewel veel onderzoek nog in
ontwikkeling is, kunnen deze inzichten beleidsmakers, leiders en burgers helpen om
collectief en effectief te handelen – niet alleen tijdens COVID-19, maar ook bij toekomstige
gezondheidscrises.
Seven Models of Population Obesity” (Ulijaszek, 2008)
Inleiding
Obesitas is relatief nieuw in de menselijke evolutionaire geschiedenis en werd pas op grote
schaal mogelijk met de toegenomen voedselzekerheid in de afgelopen decennia.
Het ontstaat uit interacties tussen genen en omgeving, maar verschillende disciplines
(genetica, fysiologie, psychologie, cultuur, economie, antropologie) bieden uiteenlopende
verklaringen.
Dit artikel bespreekt zeven belangrijke modellen die proberen obesitas op populatieniveau te
verklaren.
1. Obesogene omgevingen
Omgeving (fysiek, economisch, sociaal, cultureel) stimuleert overconsumptie en ontmoedigt
beweging.
Voorbeelden: minder fysiek werk, meer autogebruik, meer schermtijd.
Toch wordt niet iedereen in zo’n omgeving obees: verschillen ontstaan door genetische
gevoeligheid en ongelijkheid in blootstelling.
2. Thrifty Genotype (spaarzame genen)
Genen die in het verleden voordelig waren om energie efficiënt op te slaan, zijn nu
maladaptief in tijden van overvloed.
Obesitas is meestal polygeen (veel genen spelen een rol).
Varianten zoals “syndromen van impaired genetic homeostasis” benadrukken dat oude
adaptieve eigenschappen nu tot ziekte leiden.
3. Nutrition Transition (voedingstransitie)
, Globalisering, urbanisatie en westerse consumptiepatronen hebben geleid tot
verschuivingen:
Meer energierijke, goedkope, industrieel geproduceerde voeding.
Minder fysieke activiteit.
Wereldwijde voedselzekerheid + agressieve marketing → hoge prevalentie
obesitas.
4. Obesogeen gedrag
Menselijk eetgedrag lijkt in de basis op dat van andere dieren: bij overvloed en lekkere
voeding ontstaat overconsumptie.
Industriële voedselomgeving versterkt dit door:
- Grote porties.
- Hoge energiedichtheid.
- Aantrekkelijke smaak & variatie.
Technologische bewerking scheidt smaak van voedingswaarde, waardoor natuurlijke
leerprocessen (verzadiging, verzadigende signalen) worden verstoord.
5. Cultuur
Voedingsgedrag en lichaamsidealen zijn sociaal en cultureel bepaald.
Traditioneel werd molligheid vaak geassocieerd met gezondheid, schoonheid,
vruchtbaarheid of status.
In veel samenlevingen is dit beeld veranderd richting een voorkeur voor slankheid, mede
door globalisering en blootstelling aan Westerse schoonheidsidealen.
Culturele gewoonten zoals “zuinig omgaan met eten” of “waar voor je geld krijgen” zijn
maladaptief geworden in tijden van overvloed.
6. Politieke economie
Globalisering en prijsontwikkelingen beïnvloeden eetpatronen:
- Prijzen van fruit en groente stijgen relatief, terwijl suikers en vetten goedkoper zijn.
- Energiedichte voeding is goedkoper en leidt tot passieve overconsumptie.
- Tijdgebrek (meer vrouwen op arbeidsmarkt) stimuleert consumptie van fastfood en
kant-en-klaarmaaltijden.
Sociaal-economische verschillen spelen een rol:
- Lagere inkomensgroepen eten goedkoper, energiedichter en ongezonder.
- In rijke landen is obesitas vaker geassocieerd met lagere sociaal-economische
status.
Studies tonen een verband tussen inkomensongelijkheid en obesitas.
7. Bioculturele modellen
