Wetenschapsfilosofie
Hoorcollege 1 – Positivisme
Koster 1 (Hoofdstuk 1)
Het common sense-beeld van wetenschap:
- Wetenschap is strikt feitelijk. Wetenschap houdt zich bij de feiten
Dat zie je terug in de standaardopbouw van een wetenschappelijk artikel
- Klopt dat ook voor de gedragswetenschap? Volgens Koster niet helemaal
Komt het common sense-beeld wel overeen met de realiteit?
- Kijk je naar bijv. Darwin of Pasteur, dan is het beeld ‘grillig
De sciëntistische visie: Wetenschap is de enige vorm van kennis; enige bron van
kennis en enige autoriteit als het om kennis gaat
- Bijv. kennis van schoonheid is geen kennis, het is iets anders (bijv. smaak)
De traditionele visie: Wetenschap is maar een vorm van kennis
- Bijv. om te leren wat de zin van het leven is moet je niet bij de wetenschap zijn
Het thema ‘wetenschap en samenleving’ is actueler dan ooit
- Voorbeelden: klimaatverandering, coronavaccins
Houd de wetenschap op het rechte pad: Mertons CUDOS-norm; wetenschap houdt
zich in aan bepaalde principes
Epistemologie
Epistemologie = kenleer; filosofisch nadenken over kennis
- (Hoe) is kennis mogelijk?
- Wat rechtvaardigt onze kennisclaims? Zijn argumenten overtuigend?
- (Hoe) kunnen we de scepticus weerleggen?
De traditie tot in de 20e eeuw: funderingsdenken
- Wat zijn de fundamenten van onze kennis? Filosofen zijn hier lang naar op zoek
gegaan;
- Kennis moet gebouwd zijn op onbetwijfelbare waarheden
Plato’s (Socrates) grot; gevangen in onwetendheid
- Mensen zitten vast in een grot en zien alleen schaduwen van de werkelijkheid.
- Ze nemen de schaduwen voor echt, maar missen de ware kennis van de
buitenwereld.
- Moraal: zonder filosofische reflectie blijven we gevangen in onwetendheid en
illusie
,Epistemologie
Descartes’ geest-binnenin (17e eeuw):
- Descartes denkt na over kennis: hij vraagt zich af hoe we zeker kunnen weten wat
echt is
- Volgens Descartes bestaat een mens uit een lichaam (materie) en geest (het
denken); de geest komt in contact met het lichaam
- Je geest zit in je brein, je brein zit in je hoofd. Het brein krijgt informatie via
zintuigen
- Opgesloten in ons hoofd: onze geest ervaart de wereld via het brein en de
zintuigen. Omdat we zo opgesloten in ons hoofd zitten, kunnen we niet
rechtstreeks bij de buitenwereld komen.
- Zou niet alles een hallucinatie kunnen zijn; bestaat de buitenwereld wel?
Epistemologie
Rationalisme (bijv. Descartes, Spinoza, ...); Je kunt echte kennis opbouwen door te vertrekken
vanuit zekere, onbetwijfelbare basisprincipes (axioma’s)
Kennis is a priori
- Begin met axioma’s (onwrikbare zekerheden)
- Die ken je door intuïtie (direct inzicht, niet via ervaring)
- Van daaruit gebruik je deductie (logisch afleiden) om nieuwe kennis te verkrijgen
Aanname: logische structuur van de geest en feitelijke structuur van de wereld komen
overeen
Epistemologie
Deductie (als de conclusie zuiver logisch volgt) (syllogisme):
Je vertrekt vanuit premissen (stellingen; waar je iets uit kan afleiden);
De conclusie volgt logisch noodzakelijk uit die premissen
Als de premissen waar zijn dan is de conclusie ook waar
Voordeel: waarheid blijft gegarandeerd Je kunt er absoluut zeker van zijn dat de
conclusie klopt.
Nadeel: er komt geen nieuwe kennis bij de conclusie zat eigenlijk al verborgen in
de premissen
Modus ponens (bevestigen van het antecedent):
Als A, dan B
A
Dus B
Als de premissen waar zijn, dan moet de
conclusie ook waar zijn
Modus tollens (ontkennen van het consequent):
Als A, dan B
Niet-B
Dus niet-A
De conclusie volgt noodzakelijk uit de premissen
Epistemologie
,Euclidische meetkunde (toe te passen op echte dingen): kennis van de wereld vanuit je
leunstoel?
1. Elk tweetal punten kan worden verbonden door een rechte lijn.
2. Elk recht lijnstuk kan oneindig worden verlengd tot een rechte lijn.
3. Gegeven een recht lijnstuk, kan men een cirkel tekenen met dit lijnstuk als straal en
een eindpunt van dit lijnstuk als het middelpunt van de cirkel.
4. Alle rechte hoeken zijn gelijk (in de zin van congruent).
5. Parallellenpostulaat. ...
Epistemologie
Empirisme (bijv. Locke, Hume, ... logisch positivisten, ...):
Kennis komt uit ervaring (a posteriori)
Begin met observaties en leid daaruit algemene kennis af (inductie); inductie levert
nieuwe kennis op
Aanname: er bestaat natuurlijke regelmaat / wetmatigheid
Inductie:
Algemene conclusie trekken uit een beperkt aantal waarnemingen
Conclusie wordt alleen maar waarschijnlijker door premissen;
conclusie wordt niet helemaal zeker
Nadeel: waarheid is niet gegarandeerd
Voordeel: er komt nieuwe kennis bij
Epistemologie
...Maar wat leren onze zintuigen ons nu echt? Onze zintuigen laten alleen zien wat er
gebeurt, niet waarom
Causaliteit is een verzinsel
Hume:
- Inductie levert geen zekerheid op; alleen omdat iets altijd gebeurde, betekent niet
dat het altijd zal gebeuren
- Oorzaak en gevolg is geen directe waarneming, maar een regelmatige opvolging
van gebeurtenissen die we gewoon verwachten (regular succession)
Epistemologie
Kant:
- De Dinge an sich: hoe dingen op zichzelf zijn, kunnen we niet kennen - De wereld
achter onze gekleurde bril (je neemt dingen waar vanuit je eigen bril; dit is voor
iedereen anders)
- We kennen de wereld zoals zij aan ons verschijnt, gestructureerd door onze geest
- Tijd en ruimte: manieren waarop wij indrukken ordenen - je ordent de wereld zoals
je het waarneemt; bijv. jij zit daar, jij zit daar; maar is de echte wereld ook zo, want
je neemt het waar volgens je eigen bril
- Oorzaak-gevolg, mogelijk-noodzakelijk, één-meerdere: manieren waarop ons
denken ervaringen ordent
Epistemologie
, Kant:
- Gedachten zonder inhoud zijn leeg, waarnemingen zonder begrippen zijn blind
(Gedanken ohne Inhalt sind leer, Anschauungen ohne Begriffe sind blind): kennis
ontstaat alleen als ervaring (waarneming) en begrip (denken) samenkomen
Anders gezegd:
- Kennis komt van buiten (zintuigelijke indrukken) én van binnen (geest geeft
structuur en betekenis)
- Kennis vereist én waarneming én constructie
- Waarnemen is geen passief incasseren van prikkels, maar actieve betekenisgeving
Epistemologie
Logisch positivisme (Wiener Kreis, jaren ‘20 en ’30, bijv. Mach, Schlick, Carnap...)
- Alle kennis baseren op waarneming en logica (Vgl. het boek (begin hoofdstuk 7):
we komen nu bij het ‘standaardbeeld’)
- Kant zei dat de geest indrukken structureert, maar het logisch positivisme vroeg:
Als onze geest altijd iets toevoegt aan wat we waarnemen, hoe kunnen we dan echte
kennis onderscheiden van verzinsels? Zoals in de metafysica: uitspraken over dingen
die we nooit kunnen waarnemen, worden als zinloos beschouwd.
Epistemologie
Logisch positivisme is:
Een laatste poging tot het vinden van (een soort van) kennisfundamenten; maar die
kennisfundamenten zouden dan indrukken van je zintuigen zijn.
Een radicale vorm van empirisme: alleen ervaring telt als bron van kennis
Een rigoreuze afbakening tussen wetenschap en niet-wetenschap: alleen uitspraken die
je kunt waarnemen of logisch bewijzen zijn zinvol
Beperk je tot waarnemingen (sense data), maar beseffen dat interpretatie altijd
meekomt
Registreer je observaties in theoretisch neutrale basiszinnen:
- ‘Op tijdstip t en plek p had onderzoeker X een rood/rond-gewaarwording.’
- ‘Op tijdstip t en plek p nam onderzoeker X een rode aardbei waar.’
Je data zijn je kennisfundament of komen er zo dicht mogelijk bij
Epistemologie
Voortbouwen op het kennisfundament (logisch positivisme):
Gebruik formele logica (Boole, Frege) om data te structureren; logica zelf voegt geen
nieuwe inhoud toe
Gebruik inductie om van waarnemingen algemene kennis af te leiden
De uitdaging wordt dus: ontwikkel een inductieve logica die betrouwbaar algemene
conclusies geeft
Hanteer voor je hypothesen het verificatieprincipe (Carnap):
- Alleen uitspraken die verschil maken voor mogelijke waarnemingen zijn zinvol
- Anders is een hypothese betekenisloos, zoals metafysische uitspraken
Epistemologie
Logisch positivisme – consequentie voor hypothesen:
Hoorcollege 1 – Positivisme
Koster 1 (Hoofdstuk 1)
Het common sense-beeld van wetenschap:
- Wetenschap is strikt feitelijk. Wetenschap houdt zich bij de feiten
Dat zie je terug in de standaardopbouw van een wetenschappelijk artikel
- Klopt dat ook voor de gedragswetenschap? Volgens Koster niet helemaal
Komt het common sense-beeld wel overeen met de realiteit?
- Kijk je naar bijv. Darwin of Pasteur, dan is het beeld ‘grillig
De sciëntistische visie: Wetenschap is de enige vorm van kennis; enige bron van
kennis en enige autoriteit als het om kennis gaat
- Bijv. kennis van schoonheid is geen kennis, het is iets anders (bijv. smaak)
De traditionele visie: Wetenschap is maar een vorm van kennis
- Bijv. om te leren wat de zin van het leven is moet je niet bij de wetenschap zijn
Het thema ‘wetenschap en samenleving’ is actueler dan ooit
- Voorbeelden: klimaatverandering, coronavaccins
Houd de wetenschap op het rechte pad: Mertons CUDOS-norm; wetenschap houdt
zich in aan bepaalde principes
Epistemologie
Epistemologie = kenleer; filosofisch nadenken over kennis
- (Hoe) is kennis mogelijk?
- Wat rechtvaardigt onze kennisclaims? Zijn argumenten overtuigend?
- (Hoe) kunnen we de scepticus weerleggen?
De traditie tot in de 20e eeuw: funderingsdenken
- Wat zijn de fundamenten van onze kennis? Filosofen zijn hier lang naar op zoek
gegaan;
- Kennis moet gebouwd zijn op onbetwijfelbare waarheden
Plato’s (Socrates) grot; gevangen in onwetendheid
- Mensen zitten vast in een grot en zien alleen schaduwen van de werkelijkheid.
- Ze nemen de schaduwen voor echt, maar missen de ware kennis van de
buitenwereld.
- Moraal: zonder filosofische reflectie blijven we gevangen in onwetendheid en
illusie
,Epistemologie
Descartes’ geest-binnenin (17e eeuw):
- Descartes denkt na over kennis: hij vraagt zich af hoe we zeker kunnen weten wat
echt is
- Volgens Descartes bestaat een mens uit een lichaam (materie) en geest (het
denken); de geest komt in contact met het lichaam
- Je geest zit in je brein, je brein zit in je hoofd. Het brein krijgt informatie via
zintuigen
- Opgesloten in ons hoofd: onze geest ervaart de wereld via het brein en de
zintuigen. Omdat we zo opgesloten in ons hoofd zitten, kunnen we niet
rechtstreeks bij de buitenwereld komen.
- Zou niet alles een hallucinatie kunnen zijn; bestaat de buitenwereld wel?
Epistemologie
Rationalisme (bijv. Descartes, Spinoza, ...); Je kunt echte kennis opbouwen door te vertrekken
vanuit zekere, onbetwijfelbare basisprincipes (axioma’s)
Kennis is a priori
- Begin met axioma’s (onwrikbare zekerheden)
- Die ken je door intuïtie (direct inzicht, niet via ervaring)
- Van daaruit gebruik je deductie (logisch afleiden) om nieuwe kennis te verkrijgen
Aanname: logische structuur van de geest en feitelijke structuur van de wereld komen
overeen
Epistemologie
Deductie (als de conclusie zuiver logisch volgt) (syllogisme):
Je vertrekt vanuit premissen (stellingen; waar je iets uit kan afleiden);
De conclusie volgt logisch noodzakelijk uit die premissen
Als de premissen waar zijn dan is de conclusie ook waar
Voordeel: waarheid blijft gegarandeerd Je kunt er absoluut zeker van zijn dat de
conclusie klopt.
Nadeel: er komt geen nieuwe kennis bij de conclusie zat eigenlijk al verborgen in
de premissen
Modus ponens (bevestigen van het antecedent):
Als A, dan B
A
Dus B
Als de premissen waar zijn, dan moet de
conclusie ook waar zijn
Modus tollens (ontkennen van het consequent):
Als A, dan B
Niet-B
Dus niet-A
De conclusie volgt noodzakelijk uit de premissen
Epistemologie
,Euclidische meetkunde (toe te passen op echte dingen): kennis van de wereld vanuit je
leunstoel?
1. Elk tweetal punten kan worden verbonden door een rechte lijn.
2. Elk recht lijnstuk kan oneindig worden verlengd tot een rechte lijn.
3. Gegeven een recht lijnstuk, kan men een cirkel tekenen met dit lijnstuk als straal en
een eindpunt van dit lijnstuk als het middelpunt van de cirkel.
4. Alle rechte hoeken zijn gelijk (in de zin van congruent).
5. Parallellenpostulaat. ...
Epistemologie
Empirisme (bijv. Locke, Hume, ... logisch positivisten, ...):
Kennis komt uit ervaring (a posteriori)
Begin met observaties en leid daaruit algemene kennis af (inductie); inductie levert
nieuwe kennis op
Aanname: er bestaat natuurlijke regelmaat / wetmatigheid
Inductie:
Algemene conclusie trekken uit een beperkt aantal waarnemingen
Conclusie wordt alleen maar waarschijnlijker door premissen;
conclusie wordt niet helemaal zeker
Nadeel: waarheid is niet gegarandeerd
Voordeel: er komt nieuwe kennis bij
Epistemologie
...Maar wat leren onze zintuigen ons nu echt? Onze zintuigen laten alleen zien wat er
gebeurt, niet waarom
Causaliteit is een verzinsel
Hume:
- Inductie levert geen zekerheid op; alleen omdat iets altijd gebeurde, betekent niet
dat het altijd zal gebeuren
- Oorzaak en gevolg is geen directe waarneming, maar een regelmatige opvolging
van gebeurtenissen die we gewoon verwachten (regular succession)
Epistemologie
Kant:
- De Dinge an sich: hoe dingen op zichzelf zijn, kunnen we niet kennen - De wereld
achter onze gekleurde bril (je neemt dingen waar vanuit je eigen bril; dit is voor
iedereen anders)
- We kennen de wereld zoals zij aan ons verschijnt, gestructureerd door onze geest
- Tijd en ruimte: manieren waarop wij indrukken ordenen - je ordent de wereld zoals
je het waarneemt; bijv. jij zit daar, jij zit daar; maar is de echte wereld ook zo, want
je neemt het waar volgens je eigen bril
- Oorzaak-gevolg, mogelijk-noodzakelijk, één-meerdere: manieren waarop ons
denken ervaringen ordent
Epistemologie
, Kant:
- Gedachten zonder inhoud zijn leeg, waarnemingen zonder begrippen zijn blind
(Gedanken ohne Inhalt sind leer, Anschauungen ohne Begriffe sind blind): kennis
ontstaat alleen als ervaring (waarneming) en begrip (denken) samenkomen
Anders gezegd:
- Kennis komt van buiten (zintuigelijke indrukken) én van binnen (geest geeft
structuur en betekenis)
- Kennis vereist én waarneming én constructie
- Waarnemen is geen passief incasseren van prikkels, maar actieve betekenisgeving
Epistemologie
Logisch positivisme (Wiener Kreis, jaren ‘20 en ’30, bijv. Mach, Schlick, Carnap...)
- Alle kennis baseren op waarneming en logica (Vgl. het boek (begin hoofdstuk 7):
we komen nu bij het ‘standaardbeeld’)
- Kant zei dat de geest indrukken structureert, maar het logisch positivisme vroeg:
Als onze geest altijd iets toevoegt aan wat we waarnemen, hoe kunnen we dan echte
kennis onderscheiden van verzinsels? Zoals in de metafysica: uitspraken over dingen
die we nooit kunnen waarnemen, worden als zinloos beschouwd.
Epistemologie
Logisch positivisme is:
Een laatste poging tot het vinden van (een soort van) kennisfundamenten; maar die
kennisfundamenten zouden dan indrukken van je zintuigen zijn.
Een radicale vorm van empirisme: alleen ervaring telt als bron van kennis
Een rigoreuze afbakening tussen wetenschap en niet-wetenschap: alleen uitspraken die
je kunt waarnemen of logisch bewijzen zijn zinvol
Beperk je tot waarnemingen (sense data), maar beseffen dat interpretatie altijd
meekomt
Registreer je observaties in theoretisch neutrale basiszinnen:
- ‘Op tijdstip t en plek p had onderzoeker X een rood/rond-gewaarwording.’
- ‘Op tijdstip t en plek p nam onderzoeker X een rode aardbei waar.’
Je data zijn je kennisfundament of komen er zo dicht mogelijk bij
Epistemologie
Voortbouwen op het kennisfundament (logisch positivisme):
Gebruik formele logica (Boole, Frege) om data te structureren; logica zelf voegt geen
nieuwe inhoud toe
Gebruik inductie om van waarnemingen algemene kennis af te leiden
De uitdaging wordt dus: ontwikkel een inductieve logica die betrouwbaar algemene
conclusies geeft
Hanteer voor je hypothesen het verificatieprincipe (Carnap):
- Alleen uitspraken die verschil maken voor mogelijke waarnemingen zijn zinvol
- Anders is een hypothese betekenisloos, zoals metafysische uitspraken
Epistemologie
Logisch positivisme – consequentie voor hypothesen:
