Geschiedenis V6 examenkatern
H1 De Republiek (1515-1648)
1.1 Het begin van de Opstand (1515-1572)
1515 -> Karel V werd heer der Nederlanden en bracht in de jaren daarna Utrecht en de
gewesten eromheen onder zijn gezag.
1519 -> Karel V werd keizer van het Duitse rijk (was ook koning van Spanje).
1543 -> Karel V was landsheer van alle 17 Nederlandse gewesten, die daarmee voor het
eerst onder één heer verenigd waren.
1531 -> Karel V ging verder met centralisatie van zijn voorgangers door drie centrale
adviesraden (Collaterale Raden) te vormen: de Raad van State, de Geheime Raad en de
Raad van Financiën. De Raad van State, waar de belangrijkste Nederlandse edelen in zaten,
had het meeste aanzien en moest advies geven over alle grote en voornaamste zaken.
Karels plaatsvervanger, de landvoogd, was verplicht de Raad van State voor alle belangrijke
besluiten om advies te vragen. De Geheime Raad, die bestond uit rechtsgeleerden, stelde
wetten op en hield toezicht op de gewestelijke en plaatselijke besturen. De Raad van
Financiën overlegde met de gewesten over belastingen en zag erop toe dat ze betaald
werden.
Bloei handel en nijverheid in 15e en 16e eeuw -> sterke stedelijke burgerij in de
Nederlanden.
Karel V afhankelijk van de rijke burgers, zij leverden het geld voor de vele oorlogen die hij
voerde -> in ruil voor het belastinggeld beloofde hij de privileges te respecteren, de speciale
rechten en vrijheden die de steden in de middeleeuwen hadden gekregen.
Centralisatiebeleid en manier waarop Karel V het protestantisme bestreed -> als dreiging
voor de privileges en zelfstandigheden volgens bestuurders van steden en gewesten.
Luther -> felle kritiek op de rooms-katholieke kerk, ergerde zich aan de rijkdom en macht van
de kerk en verwierp de zelfgemaakte kerkelijke wetten en regels. Het ware geloof en de
bedoelingen van God kon men alleen kennen uit de Bijbel, die daarom in de volkstaal moest
worden vertaald zodat iedereen deze kon lezen. De kerk probeerde afwijkende opvattingen
te onderdrukken, toch werden die van Luther snel verspreid via boeken en pamfletten en had
hij steun van Duitse vorsten.
1521 -> Karel V riep de belangrijkste Duitse vorsten en edelen bijeen in Worms om de
geloofseenheid in zijn rijk te redden. Luther was ook uitgenodigd voor deze Rijksdag,
waar hij na de vraag van de keizer een toespraak hield met dat zijn opvattingen waren
gebaseerd op de Bijbel en hij ze dus wel moest handhaven.
Luthers toespraak -> veroordeeld door Karel V tot ketter en het werd verboden om zijn
boeken en pamfletten te lezen of te bezitten -> toch beschermt door de vorst van Saksen en
vertaling van de Bijbel in het Duits -> samen met katholieke vorsten tegen de protestantse ->
in 1555 toch definitieve scheuring van de kerk.
Vrede van Augsburg -> in Duitsland gold vanaf nu wiens gebied, diens godsdienst, dus
iedere vorst mocht het geloof van zijn onderdanen bepalen.
1521 -> Karel V trad hard op tegen het protestantisme door een inquisitie in te stellen die
ketters moest opsporen en berechten -> vele slachtoffers maar geen uitroeiing van het
protestantisme -> strengere wetten -> in 1550 stelde hij het ‘bloedplakkaat’ in: alle
ketters moesten worden gedood, ook op het bezit van ketterse boeken en het
onderdak bieden aan ketters kwam de doodstraf te staan, van de veroordeelden
werden alle bezittingen afgenomen. Protestanten vormden een kleine minderheid, deel
van het gewone volk had sympathie voor hen en bestuurders hadden ook moeite met de
hardheid van de inquisitie, ze twijfelden aan de zin ervan en zagen het als aantasten van de
privileges, waar Karel V op antwoordde dat hij vond dat hij absoluut gezag had en daarom
waar nodig privileges mocht aantasten.
Calvijn -> zijn leer verspreidde zich vanaf 1560 in de Nederlanden, hij was het veel met
Luther eens maar dacht anders over de overheid. Luther vond dat gelovigen altijd de
overheid moesten gehoorzamen en zich niet zonder overheidstoestemming mochten
, organiseren, Calvijn vond dat zo nodig ze zonder toestemming van de overheid kerken
moesten vormen en desnoods in opstand moesten komen tegen de overheid.
Filips II (zoon Karel V) -> trad fel op tegen de calvinisten, maar hoge edelen vroegen in 1565
om de ketters minder hard aan te pakken. Willem van Oranje, stadhouder (plaatsvervanger)
van Filips in Holland, Zeeland en Utrecht vroeg zelfs meerdere geloven toe te staan -> Filips
wilde de kettervervolging niet matigen -> gaf opdracht aan de landvoogdes Margaretha van
Parma om het bloedplakkaat streng uit te voeren.
1566 -> lage adel kwam in actie, edelen trokken naar het paleis van Margaretha en vroegen
haar in een ‘smeekschrift’ de kettervervolging te staken -> Margaretha ging akkoord ->
calvinisten hielden openlijk bijeenkomsten buiten de stadsmuren, en vielen kerken en
kloosters aan, waar ze beelden stuk sloegen (Beeldenstorm) -> Filips woedend over de
Beeldenstorm -> stuurt Spaanse hertog van Alva met een groot leger naar de Nederlanden -
> velen vluchtten, onder wie Willem van Oranje. Alva stelde een speciale rechtbank in, de
Raad van Beroerten, die de schuldigen moest straffen. Deze ‘Bloedraad’ trad fel op en liet
velen executeren.
Vanuit zijn ballingschap in Duitsland riep Oranje tot verzet -> vormde een huurlingenleger en
viel in 1568 de Nederlanden binnen -> invasie mislukte en Oranje kreeg in de Nederlanden
alleen steun van calvinistische vluchtelingen op schepen (watergeuzen -> ongeregelde
bendes die het platteland plunderden en koopvaardijschepen aanvielen waar ze
toestemming van Oranje voor kregen).
In de Nederlanden nam de onrust toe doordat Alva wreed optredende en nieuwe belastingen
aankondigde.
1572 -> in april nemen watergeuzen Den Briel in, in juli hielden de opstandige Hollandse
steden een Statenvergadering, waarin ze Oranje uitroepen tot hun leider en opnieuw tot
stadhouder benoemden.
1.2 Het ontstaan van de Republiek (1572-1588)
1572 -> Alva trok Holland in om de opstandige gewesten tot overgave te dwingen. Het
Spaanse leger was veel sterker dan het huurlingenleger van Oranje, desondanks had Alva
moeite met de geuzen en de schutterijen van de opstandige steden. Alva lukte het niet om
de Opstand snel neer te slaan -> burgeroorlog, waarin opstandelingen zich keerden tegen
het Spaanse leger, bestuurders die trouw bleven aan Filips II, en tegen katholieke
geestelijken en andere overtuigde katholieken. Oranje wilde gelijke rechten voor
protestanten en katholieken, wat niet lukte. Geuzen bezetten katholieke kerken en vielen
priesters lastig.
1573 -> de Hollandse Staten verboden de katholieke kerk, omdat katholieken volgens hen de
vijand steunden. Oranje koos voor nationale propaganda om toch zoveel mogelijk steun te
krijgen -> riep Nederlanders op hun vaderland te beschermen tegen de vreemde Spaanse
troepen. Officieel bleef hij lang trouw aan de koning van Spanje, volgens zijn propaganda
verzette hij zich alleen tegen Alva en andere slechte adviseurs van Filips ->
propagandaoorlog was effectief -> vertrouwen in Oranje groeide en de weerstand tegen Alva
nam toe.
1573 -> in oktober omsingelde het Spaanse leger Leiden met als doel de stad uit te
hongeren en zo tot overgave te dwingen -> lukte niet doordat Leiden grote voedselvoorraden
had ingeslagen.
1574 -> de Spanjaarden trokken weg om in het oosten te vechten, waar Oranjes broer
Lodewijk vanuit Duitsland de Nederlanden binnenviel -> Lodewijk werd verslagen ->
Spanjaarden belegerden Leiden opnieuw -> er ontstond honger en duizenden Leidenaren
kwamen om -> het calvinistische stadsbestuur wilde niet opgeven -> in Leiden staken de
geuzen de rivierdijken door in de hoop dat het water de Spanjaarden zou verdrijven ->
Spanjaarden sloegen op de vlucht doordat een zware storm het zeewater de
riviermondingen in joeg, waar het door de gaten in de dijken stroomde.
Na ontzet van Leiden -> steeds grotere financiële problemen voor het Spaanse leger ->
Spaanse leger kon nauwelijks het leger in de Nederlanden betalen door de oorlog tussen het
Spaanse rijk en het Turks-Ottomaanse rijk -> soldaten kregen maandenlang geen soldij
H1 De Republiek (1515-1648)
1.1 Het begin van de Opstand (1515-1572)
1515 -> Karel V werd heer der Nederlanden en bracht in de jaren daarna Utrecht en de
gewesten eromheen onder zijn gezag.
1519 -> Karel V werd keizer van het Duitse rijk (was ook koning van Spanje).
1543 -> Karel V was landsheer van alle 17 Nederlandse gewesten, die daarmee voor het
eerst onder één heer verenigd waren.
1531 -> Karel V ging verder met centralisatie van zijn voorgangers door drie centrale
adviesraden (Collaterale Raden) te vormen: de Raad van State, de Geheime Raad en de
Raad van Financiën. De Raad van State, waar de belangrijkste Nederlandse edelen in zaten,
had het meeste aanzien en moest advies geven over alle grote en voornaamste zaken.
Karels plaatsvervanger, de landvoogd, was verplicht de Raad van State voor alle belangrijke
besluiten om advies te vragen. De Geheime Raad, die bestond uit rechtsgeleerden, stelde
wetten op en hield toezicht op de gewestelijke en plaatselijke besturen. De Raad van
Financiën overlegde met de gewesten over belastingen en zag erop toe dat ze betaald
werden.
Bloei handel en nijverheid in 15e en 16e eeuw -> sterke stedelijke burgerij in de
Nederlanden.
Karel V afhankelijk van de rijke burgers, zij leverden het geld voor de vele oorlogen die hij
voerde -> in ruil voor het belastinggeld beloofde hij de privileges te respecteren, de speciale
rechten en vrijheden die de steden in de middeleeuwen hadden gekregen.
Centralisatiebeleid en manier waarop Karel V het protestantisme bestreed -> als dreiging
voor de privileges en zelfstandigheden volgens bestuurders van steden en gewesten.
Luther -> felle kritiek op de rooms-katholieke kerk, ergerde zich aan de rijkdom en macht van
de kerk en verwierp de zelfgemaakte kerkelijke wetten en regels. Het ware geloof en de
bedoelingen van God kon men alleen kennen uit de Bijbel, die daarom in de volkstaal moest
worden vertaald zodat iedereen deze kon lezen. De kerk probeerde afwijkende opvattingen
te onderdrukken, toch werden die van Luther snel verspreid via boeken en pamfletten en had
hij steun van Duitse vorsten.
1521 -> Karel V riep de belangrijkste Duitse vorsten en edelen bijeen in Worms om de
geloofseenheid in zijn rijk te redden. Luther was ook uitgenodigd voor deze Rijksdag,
waar hij na de vraag van de keizer een toespraak hield met dat zijn opvattingen waren
gebaseerd op de Bijbel en hij ze dus wel moest handhaven.
Luthers toespraak -> veroordeeld door Karel V tot ketter en het werd verboden om zijn
boeken en pamfletten te lezen of te bezitten -> toch beschermt door de vorst van Saksen en
vertaling van de Bijbel in het Duits -> samen met katholieke vorsten tegen de protestantse ->
in 1555 toch definitieve scheuring van de kerk.
Vrede van Augsburg -> in Duitsland gold vanaf nu wiens gebied, diens godsdienst, dus
iedere vorst mocht het geloof van zijn onderdanen bepalen.
1521 -> Karel V trad hard op tegen het protestantisme door een inquisitie in te stellen die
ketters moest opsporen en berechten -> vele slachtoffers maar geen uitroeiing van het
protestantisme -> strengere wetten -> in 1550 stelde hij het ‘bloedplakkaat’ in: alle
ketters moesten worden gedood, ook op het bezit van ketterse boeken en het
onderdak bieden aan ketters kwam de doodstraf te staan, van de veroordeelden
werden alle bezittingen afgenomen. Protestanten vormden een kleine minderheid, deel
van het gewone volk had sympathie voor hen en bestuurders hadden ook moeite met de
hardheid van de inquisitie, ze twijfelden aan de zin ervan en zagen het als aantasten van de
privileges, waar Karel V op antwoordde dat hij vond dat hij absoluut gezag had en daarom
waar nodig privileges mocht aantasten.
Calvijn -> zijn leer verspreidde zich vanaf 1560 in de Nederlanden, hij was het veel met
Luther eens maar dacht anders over de overheid. Luther vond dat gelovigen altijd de
overheid moesten gehoorzamen en zich niet zonder overheidstoestemming mochten
, organiseren, Calvijn vond dat zo nodig ze zonder toestemming van de overheid kerken
moesten vormen en desnoods in opstand moesten komen tegen de overheid.
Filips II (zoon Karel V) -> trad fel op tegen de calvinisten, maar hoge edelen vroegen in 1565
om de ketters minder hard aan te pakken. Willem van Oranje, stadhouder (plaatsvervanger)
van Filips in Holland, Zeeland en Utrecht vroeg zelfs meerdere geloven toe te staan -> Filips
wilde de kettervervolging niet matigen -> gaf opdracht aan de landvoogdes Margaretha van
Parma om het bloedplakkaat streng uit te voeren.
1566 -> lage adel kwam in actie, edelen trokken naar het paleis van Margaretha en vroegen
haar in een ‘smeekschrift’ de kettervervolging te staken -> Margaretha ging akkoord ->
calvinisten hielden openlijk bijeenkomsten buiten de stadsmuren, en vielen kerken en
kloosters aan, waar ze beelden stuk sloegen (Beeldenstorm) -> Filips woedend over de
Beeldenstorm -> stuurt Spaanse hertog van Alva met een groot leger naar de Nederlanden -
> velen vluchtten, onder wie Willem van Oranje. Alva stelde een speciale rechtbank in, de
Raad van Beroerten, die de schuldigen moest straffen. Deze ‘Bloedraad’ trad fel op en liet
velen executeren.
Vanuit zijn ballingschap in Duitsland riep Oranje tot verzet -> vormde een huurlingenleger en
viel in 1568 de Nederlanden binnen -> invasie mislukte en Oranje kreeg in de Nederlanden
alleen steun van calvinistische vluchtelingen op schepen (watergeuzen -> ongeregelde
bendes die het platteland plunderden en koopvaardijschepen aanvielen waar ze
toestemming van Oranje voor kregen).
In de Nederlanden nam de onrust toe doordat Alva wreed optredende en nieuwe belastingen
aankondigde.
1572 -> in april nemen watergeuzen Den Briel in, in juli hielden de opstandige Hollandse
steden een Statenvergadering, waarin ze Oranje uitroepen tot hun leider en opnieuw tot
stadhouder benoemden.
1.2 Het ontstaan van de Republiek (1572-1588)
1572 -> Alva trok Holland in om de opstandige gewesten tot overgave te dwingen. Het
Spaanse leger was veel sterker dan het huurlingenleger van Oranje, desondanks had Alva
moeite met de geuzen en de schutterijen van de opstandige steden. Alva lukte het niet om
de Opstand snel neer te slaan -> burgeroorlog, waarin opstandelingen zich keerden tegen
het Spaanse leger, bestuurders die trouw bleven aan Filips II, en tegen katholieke
geestelijken en andere overtuigde katholieken. Oranje wilde gelijke rechten voor
protestanten en katholieken, wat niet lukte. Geuzen bezetten katholieke kerken en vielen
priesters lastig.
1573 -> de Hollandse Staten verboden de katholieke kerk, omdat katholieken volgens hen de
vijand steunden. Oranje koos voor nationale propaganda om toch zoveel mogelijk steun te
krijgen -> riep Nederlanders op hun vaderland te beschermen tegen de vreemde Spaanse
troepen. Officieel bleef hij lang trouw aan de koning van Spanje, volgens zijn propaganda
verzette hij zich alleen tegen Alva en andere slechte adviseurs van Filips ->
propagandaoorlog was effectief -> vertrouwen in Oranje groeide en de weerstand tegen Alva
nam toe.
1573 -> in oktober omsingelde het Spaanse leger Leiden met als doel de stad uit te
hongeren en zo tot overgave te dwingen -> lukte niet doordat Leiden grote voedselvoorraden
had ingeslagen.
1574 -> de Spanjaarden trokken weg om in het oosten te vechten, waar Oranjes broer
Lodewijk vanuit Duitsland de Nederlanden binnenviel -> Lodewijk werd verslagen ->
Spanjaarden belegerden Leiden opnieuw -> er ontstond honger en duizenden Leidenaren
kwamen om -> het calvinistische stadsbestuur wilde niet opgeven -> in Leiden staken de
geuzen de rivierdijken door in de hoop dat het water de Spanjaarden zou verdrijven ->
Spanjaarden sloegen op de vlucht doordat een zware storm het zeewater de
riviermondingen in joeg, waar het door de gaten in de dijken stroomde.
Na ontzet van Leiden -> steeds grotere financiële problemen voor het Spaanse leger ->
Spaanse leger kon nauwelijks het leger in de Nederlanden betalen door de oorlog tussen het
Spaanse rijk en het Turks-Ottomaanse rijk -> soldaten kregen maandenlang geen soldij
