Literatuur diagnostiek Luteijn & Barelds
Hoofdstuk 3: Het gesprek
Hoofdstuk 4: Gedragsobservatie
Hoofdstuk 5: Indirecte methoden
Hoofdstuk 6: Intelligentie en intelligentietests
Hoofdstuk 7: Neuropsychologische vragen en methoden
Hoofdstuk 8: Persoonlijkheidsvragenlijsten
Hoofdstuk 9: Vragenlijsten voor het meten van probleemgebieden
Hoofdstuk 3: Het gesprek
Intakegesprek
Doel:
- Informatieverzameling, informatie die nodig is om een antwoord te kunnen geven op
de vraag waarmee de client zich meldt
- Het opbouwen van een goede, professionele werkrelatie
- Observaties tijdens het gesprek kunnen aanvullende informatie geven
Soms is het gesprek voldoende om de hulp van de client te beantwoorden, is nadere
diagnostiek niet nodig en er direct over worden gegaan naar geven van advies
- In andere gevallen wordt na het gesprek aanvullend onderzoek uitgevoerd
Functie
- Bij zowel basis-GGZ (BGGZ) en specialistische GGZ (SGGZ) hetzelfde
- Inventariseren en beslissen of de client met zijn hulpvraag bij deze instelling aan het
juiste adres is
Voorwaarden voor het gesprek
De omgeving
- Rustige kamers, neutraal en prettig overkomen
- Mogelijk opnemen van gesprek or maken van aantekeningen
De kennis van de gespreksleider
- Psychische processen, functies en stoornissen in brede zin
- Classificatiesystemen van psychische stoornissen zoals de DSM-5 en de ICD-10
- Kennis over somatische aandoeningen (die met psychische verschijnselen kunnen
samenhangen)
- Globale kennis van epidemiologie
De vaardigheden van de gespreksleider
a. Algemene basishouding
- Empathie van de gespreksleider: Het vermogen om zich in te leven in de wereld en
beleving van de client
- Onvoorwaardelijke acceptatie: Niet veroordelend reageren
- Echtheid: Bewust zijn van eigen gedachten, gevoelens, vooroordelen, waarden en
normen
*Rapport = positieve werkrelatie met een client
- Door te voegen naar referentiekader van client
- Door enigszins aan te passen aan taalgebruik en stijl van communiceren
- Inschatting maken van intelligentie van client
b. Specifieke gesprekstechnieken
, Luisteren
- Non-verbale vaardigheden, oogcontact, verbale vaardigheden, verbaal volgen, korte
parafrases, adequaat omgaan met stiltes
Adequate vragenstellen
- Nieuw onderwerp en het begin: Openvragen
- Checken en uitdiepen: Gesloten vragen
Inhoud van het gesprek
Onderwerpen die aanbod dienen te komen:
- Reden van aanmelding/aanmeldingsklachten; stemming en angst; impulscontrole en
suïcidaliteit; huidig sociaal, academisch en beroeps functioneren; aanwezigheid van
sociale steun; omgevingsfactoren (basale levensbehoeften); ontwikkelingsfactoren;
medische voorgeschiedenis; eerdere behandelingen, opname, familieleden;
middelengebruik; contact met politie of rechterlijke macht; vegetatieve symptomen
*Uitsluitingscriteria: Het systematisch uitsluiten van bepaalde aandoeningen
- Somatische circuit
*Insluitingscriteria: Steeds meer informatie verzamelen om zo een zo compleet mogelijk
beeld van de client te krijgen
- Geestelijke gezondheidszorg
De invloed van leeftijd op inhoud
Vragen naar actuele stressoren, die mogelijk verbonden zijn met actuele thema’s van
levensfase
- Want: Psychische stoornissen komen vaak naar boven als er een verstoring is tussen
de draagkracht en de draaglast van de patient
Vroege volwassenheid (18-40)
- (On)afhankelijkheid ouderlijk gezin, (on)vermogen tot stabiele relatie, wel of niet
krijgen van kinderen en opvoeden, doelen in opleiding en loopbaan
- Diverse psychische stoornissen komen in deze fase voor het eerst duidelijk naar
voren
Midden fase (40-60)
- Bereiken van werk- en gezinsdoelen, veranderen verantwoordelijkheid voor ouders
en kinderen, dood van ouders, verandering in fysieke verschijnselen en kenmerken
Latere volwassenheid (60-70)
- Leren omgaan met verminderde fysieke vermogens en veranderingen in gezondheid,
accepteren van verlies broers, zussen, partners en vrienden, vertrouwen op zorg
vanuit omgeving
Laatste fase (70 +)
- Afnemende gezondheid, afhankelijkheid van zorg, voorbereiding op de dood
Vooral in de laatste twee fase rekening houden met mogelijke aanwezigheid
cognitieve functiestoornissen
Beoordelingsschalen en gestructureerde interviews
- *Clientvariantie: Inconsistentie in het verhaal van een client
- *Criteriumvariantie: Fouten of onvolledigheden in diagnostische systemen
o DSM verminderd criteriumvariantie
- *Informatievariantie: De variatie tussen clinici in het soort vragen dat ze stelden, wat
en hoe ze observeerden en hoe zijn de verkregen informatie organiseerden
,Doel:
- Vaste items op gestandaardiseerde wijze te beoordelen
Verschil:
- De wijze waarop de clinicus tot zijn beoordeling komt, bij beoordelingsschalen meer
vrijgelaten dan bij gestructureerde interviews
Beoordelingsschalen
- Een gestandaardiseerde beoordeling op een aantal vooraf vastgestelde onderwerpen
o Het oordeel is het product
- De manier waarop (het proces) is niet vooraf vastgelegd
o Kan via gespreken, dossieronderzoek of combinatie
Gestructureerde interviews
- Bevat letterlijk voorgeschreven vragen
- Hier is het proces gestandaardiseerd
- Semigestructureerd: Alleen toepassen van vragen wanneer van toepassing
- *Breed instrument: Bestrijkt een groot aantal onderwerpen, maar relatief
oppervlakkig (bijv. de MINI); Vooral bij intake
- *Diep instrument: Gaat uitgebreid in op een specifieke stoornis (Bijv. PCL-R)
Voordelen gestructureerd interview
- Hogere betrouwbaarheid (tussen beoordelaars)
- Betere inschatting van ernst van klacht (aangeven op schaal)
- Reductie van informatie als criteriumvariantie
- Grotere omvattendheid
Nadelen
- Kost veel tijd
- Hertraining noodzakelijk
- Routinematig gaan werken
Voorbeelden
1. Structured Clinical Interview for DSM Disorders (SCID-S/P)
- Semigestructureerd klinisch interview voor classificatie van psychische stoornissen
volgens de DSM
- Per stoornis niet meer informatie gevraagd dan voor stellen van classificatie nodig
2. Mini International Neuropsychiatric Interview (MINI)
- Gestructureerde diagnostische interviews waarmee een clinicus op systematische
wijze DSM- en ICD-10 classificaties kan vaststellen
3. Schedules for Clinical Assessment in Neuropsychiatry (SCAN)/ Present State
Examination (PSE)
- Beoordelingsschaal: Diagnostiek van psychische verschijnselen die bij verschillende
psychische stoornissen kunnen voorkomen
4. Health of the Nation Outcome Scales (HoNOS)
- Beoordelingsschaal om psychisch en sociaal functioneren van cliënten in kaart te
brengen
Uitvoering van het gesprek
1. De voorbereiding
- Inschatten betrouwbaarheid en bruikbaarheid eerder verkregen informatie
2. Tijdens het gesprek
, a. Begin van gesprek
- Voorstellen van gespreksleider, uitleg doel van gesprek, hoelang het zal duren,
betrouwbaarheid,
De gespreksleider geeft informatie
b. Tweede fase
- ‘Wilt u mij vertellen wat voor u de belangrijkste reden is voor uw komst?’
De client geeft informatie
c. Derde fase, afsluiting
- Korte samenvatting van de gegeven informatie
- Vragen of opmerkingen vanuit client
- Verdere procedure
De gespreksleider geeft informatie
Obstakels
Bij gespreksleider
- Vermijden van bepaalde onderwerpen omdat hij niet goed weet hoe erop te
reageren of omdat het betrekking heeft op persoonlijke situatie
Bij de client
- Vaak een uitvloeisel van diens psychopathologie
- Depressief: Moeizaam gesprek op laag tempo
- Angst of schaamte
- Verslaving: Ontkennen of bagatelliseren van problemen
- Somatisch: Liever bij een dokter zitten dan bij de psycholoog
- Psychotisch: Geen gesprek kunnen voeren
- Kenmerken van psycholoog; zoals geslacht en leeftijd
Interactie
- Eenzijdig karakter van het gesprek
- Moeite met autoriteit
- Agressiviteit
Crisisinterventie
- Er is sprake van een crisis, en lijdt de persoon aan ernstige psychopathologie
- Doel: Verminderen of verdwijnen van de crisis
- De houding van gespreksleider is directief en doelgerichter
- Onderzoeken directe aanleiding van crisis
Het adviesgesprek
- Afsluiting van intakefase
- De gespreksleider geeft zijn eigen visie op de problematiek en hulpvraag van de client
en geeft een advies over de toekomst
- Gespreksleider heeft een actieve rol, terwijl de client vooral luistert
Slechtnieuwsgesprek
- Kenmerkend: De gespreksleider moet de client op de hoogte brengen van informatie
die de client waarschijnlijk niet zou willen horen
Factoren waardoor hulpverleners tegen dergelijke gesprekken opzien:
Hoofdstuk 3: Het gesprek
Hoofdstuk 4: Gedragsobservatie
Hoofdstuk 5: Indirecte methoden
Hoofdstuk 6: Intelligentie en intelligentietests
Hoofdstuk 7: Neuropsychologische vragen en methoden
Hoofdstuk 8: Persoonlijkheidsvragenlijsten
Hoofdstuk 9: Vragenlijsten voor het meten van probleemgebieden
Hoofdstuk 3: Het gesprek
Intakegesprek
Doel:
- Informatieverzameling, informatie die nodig is om een antwoord te kunnen geven op
de vraag waarmee de client zich meldt
- Het opbouwen van een goede, professionele werkrelatie
- Observaties tijdens het gesprek kunnen aanvullende informatie geven
Soms is het gesprek voldoende om de hulp van de client te beantwoorden, is nadere
diagnostiek niet nodig en er direct over worden gegaan naar geven van advies
- In andere gevallen wordt na het gesprek aanvullend onderzoek uitgevoerd
Functie
- Bij zowel basis-GGZ (BGGZ) en specialistische GGZ (SGGZ) hetzelfde
- Inventariseren en beslissen of de client met zijn hulpvraag bij deze instelling aan het
juiste adres is
Voorwaarden voor het gesprek
De omgeving
- Rustige kamers, neutraal en prettig overkomen
- Mogelijk opnemen van gesprek or maken van aantekeningen
De kennis van de gespreksleider
- Psychische processen, functies en stoornissen in brede zin
- Classificatiesystemen van psychische stoornissen zoals de DSM-5 en de ICD-10
- Kennis over somatische aandoeningen (die met psychische verschijnselen kunnen
samenhangen)
- Globale kennis van epidemiologie
De vaardigheden van de gespreksleider
a. Algemene basishouding
- Empathie van de gespreksleider: Het vermogen om zich in te leven in de wereld en
beleving van de client
- Onvoorwaardelijke acceptatie: Niet veroordelend reageren
- Echtheid: Bewust zijn van eigen gedachten, gevoelens, vooroordelen, waarden en
normen
*Rapport = positieve werkrelatie met een client
- Door te voegen naar referentiekader van client
- Door enigszins aan te passen aan taalgebruik en stijl van communiceren
- Inschatting maken van intelligentie van client
b. Specifieke gesprekstechnieken
, Luisteren
- Non-verbale vaardigheden, oogcontact, verbale vaardigheden, verbaal volgen, korte
parafrases, adequaat omgaan met stiltes
Adequate vragenstellen
- Nieuw onderwerp en het begin: Openvragen
- Checken en uitdiepen: Gesloten vragen
Inhoud van het gesprek
Onderwerpen die aanbod dienen te komen:
- Reden van aanmelding/aanmeldingsklachten; stemming en angst; impulscontrole en
suïcidaliteit; huidig sociaal, academisch en beroeps functioneren; aanwezigheid van
sociale steun; omgevingsfactoren (basale levensbehoeften); ontwikkelingsfactoren;
medische voorgeschiedenis; eerdere behandelingen, opname, familieleden;
middelengebruik; contact met politie of rechterlijke macht; vegetatieve symptomen
*Uitsluitingscriteria: Het systematisch uitsluiten van bepaalde aandoeningen
- Somatische circuit
*Insluitingscriteria: Steeds meer informatie verzamelen om zo een zo compleet mogelijk
beeld van de client te krijgen
- Geestelijke gezondheidszorg
De invloed van leeftijd op inhoud
Vragen naar actuele stressoren, die mogelijk verbonden zijn met actuele thema’s van
levensfase
- Want: Psychische stoornissen komen vaak naar boven als er een verstoring is tussen
de draagkracht en de draaglast van de patient
Vroege volwassenheid (18-40)
- (On)afhankelijkheid ouderlijk gezin, (on)vermogen tot stabiele relatie, wel of niet
krijgen van kinderen en opvoeden, doelen in opleiding en loopbaan
- Diverse psychische stoornissen komen in deze fase voor het eerst duidelijk naar
voren
Midden fase (40-60)
- Bereiken van werk- en gezinsdoelen, veranderen verantwoordelijkheid voor ouders
en kinderen, dood van ouders, verandering in fysieke verschijnselen en kenmerken
Latere volwassenheid (60-70)
- Leren omgaan met verminderde fysieke vermogens en veranderingen in gezondheid,
accepteren van verlies broers, zussen, partners en vrienden, vertrouwen op zorg
vanuit omgeving
Laatste fase (70 +)
- Afnemende gezondheid, afhankelijkheid van zorg, voorbereiding op de dood
Vooral in de laatste twee fase rekening houden met mogelijke aanwezigheid
cognitieve functiestoornissen
Beoordelingsschalen en gestructureerde interviews
- *Clientvariantie: Inconsistentie in het verhaal van een client
- *Criteriumvariantie: Fouten of onvolledigheden in diagnostische systemen
o DSM verminderd criteriumvariantie
- *Informatievariantie: De variatie tussen clinici in het soort vragen dat ze stelden, wat
en hoe ze observeerden en hoe zijn de verkregen informatie organiseerden
,Doel:
- Vaste items op gestandaardiseerde wijze te beoordelen
Verschil:
- De wijze waarop de clinicus tot zijn beoordeling komt, bij beoordelingsschalen meer
vrijgelaten dan bij gestructureerde interviews
Beoordelingsschalen
- Een gestandaardiseerde beoordeling op een aantal vooraf vastgestelde onderwerpen
o Het oordeel is het product
- De manier waarop (het proces) is niet vooraf vastgelegd
o Kan via gespreken, dossieronderzoek of combinatie
Gestructureerde interviews
- Bevat letterlijk voorgeschreven vragen
- Hier is het proces gestandaardiseerd
- Semigestructureerd: Alleen toepassen van vragen wanneer van toepassing
- *Breed instrument: Bestrijkt een groot aantal onderwerpen, maar relatief
oppervlakkig (bijv. de MINI); Vooral bij intake
- *Diep instrument: Gaat uitgebreid in op een specifieke stoornis (Bijv. PCL-R)
Voordelen gestructureerd interview
- Hogere betrouwbaarheid (tussen beoordelaars)
- Betere inschatting van ernst van klacht (aangeven op schaal)
- Reductie van informatie als criteriumvariantie
- Grotere omvattendheid
Nadelen
- Kost veel tijd
- Hertraining noodzakelijk
- Routinematig gaan werken
Voorbeelden
1. Structured Clinical Interview for DSM Disorders (SCID-S/P)
- Semigestructureerd klinisch interview voor classificatie van psychische stoornissen
volgens de DSM
- Per stoornis niet meer informatie gevraagd dan voor stellen van classificatie nodig
2. Mini International Neuropsychiatric Interview (MINI)
- Gestructureerde diagnostische interviews waarmee een clinicus op systematische
wijze DSM- en ICD-10 classificaties kan vaststellen
3. Schedules for Clinical Assessment in Neuropsychiatry (SCAN)/ Present State
Examination (PSE)
- Beoordelingsschaal: Diagnostiek van psychische verschijnselen die bij verschillende
psychische stoornissen kunnen voorkomen
4. Health of the Nation Outcome Scales (HoNOS)
- Beoordelingsschaal om psychisch en sociaal functioneren van cliënten in kaart te
brengen
Uitvoering van het gesprek
1. De voorbereiding
- Inschatten betrouwbaarheid en bruikbaarheid eerder verkregen informatie
2. Tijdens het gesprek
, a. Begin van gesprek
- Voorstellen van gespreksleider, uitleg doel van gesprek, hoelang het zal duren,
betrouwbaarheid,
De gespreksleider geeft informatie
b. Tweede fase
- ‘Wilt u mij vertellen wat voor u de belangrijkste reden is voor uw komst?’
De client geeft informatie
c. Derde fase, afsluiting
- Korte samenvatting van de gegeven informatie
- Vragen of opmerkingen vanuit client
- Verdere procedure
De gespreksleider geeft informatie
Obstakels
Bij gespreksleider
- Vermijden van bepaalde onderwerpen omdat hij niet goed weet hoe erop te
reageren of omdat het betrekking heeft op persoonlijke situatie
Bij de client
- Vaak een uitvloeisel van diens psychopathologie
- Depressief: Moeizaam gesprek op laag tempo
- Angst of schaamte
- Verslaving: Ontkennen of bagatelliseren van problemen
- Somatisch: Liever bij een dokter zitten dan bij de psycholoog
- Psychotisch: Geen gesprek kunnen voeren
- Kenmerken van psycholoog; zoals geslacht en leeftijd
Interactie
- Eenzijdig karakter van het gesprek
- Moeite met autoriteit
- Agressiviteit
Crisisinterventie
- Er is sprake van een crisis, en lijdt de persoon aan ernstige psychopathologie
- Doel: Verminderen of verdwijnen van de crisis
- De houding van gespreksleider is directief en doelgerichter
- Onderzoeken directe aanleiding van crisis
Het adviesgesprek
- Afsluiting van intakefase
- De gespreksleider geeft zijn eigen visie op de problematiek en hulpvraag van de client
en geeft een advies over de toekomst
- Gespreksleider heeft een actieve rol, terwijl de client vooral luistert
Slechtnieuwsgesprek
- Kenmerkend: De gespreksleider moet de client op de hoogte brengen van informatie
die de client waarschijnlijk niet zou willen horen
Factoren waardoor hulpverleners tegen dergelijke gesprekken opzien:
