Hoorcollege 1
Waarom ontwikkelingspsychologie:
1. Begrijpen
2. Voorspellen
3. Voorkomen van problemen
In kindertijd vindt de meeste ontwikkeling plaats.
→ Multidimensionaal: verschillende domeinen beïnvloeden elkaar.
→ Multi directioneel: niet alleen groei, maar ook afname.
Fase Jaar
Prenatale ontwikkeling Alles voor de geboorte
Infancy (baby) Geboorte tot 12 maanden
Toddlerhood (peuter) 12-30 maanden
Vroege kindertijd 30 maanden tot 6 jaar
Midden/late kindertijd 6 tot begin pubertijd
Adolescentie Pubertijd tot 20 jaar
Vroeg volwassen schap 20-30 jaar
Volwassen schap (established) 30-45 jaar
Middle adulthood 45-65 jaar
Late volwassen schap > 65 jaar
Nature vs. nurture is de discussie over de invloed van aangeboren (genetische) factoren
(nature) versus omgevingsinvloeden (nurture) op menselijke eigenschappen en gedrag.
Onderzoek toont aan dat beide factoren samen bijdragen, waarbij de interactie tussen genen
en omgeving bepalend is voor ontwikkeling.
• Continue vs discontinue ontwikkeling → Geleidelijk of abrupt (stages)
—--> Tegenwoordig: vooral continue, hier en daar een groeispurt (discontinue) of een
threshold in psychologische ontwikkeling: bepaalde grens waarna er een plotselinge
verandering plaatsvindt.
Onderzoeksmethoden:
1. Observatieonderzoek
- Experimenter/observer bias: wanneer de verwachtingen, overtuigingen of onbewuste
vooroordelen van een onderzoeker de resultaten van een studie beïnvloeden.
- Subjectiviteit
- Snapshot: er wordt gemeten op 1 moment zonder te kijken naar veranderingen over
tijd
+ Ecologische validiteit: generaliseerbaar naar echte wereld (werkelijkheid)
+ Kan met meerdere diersoorten
2. Rapportages (deelnemers verstrekken zelf informatie over hun gedrag/gevoel)
+ Subjectieve variabelen meten
- Kan niet bij jonge kinderen
- Sociale wenselijkheid speelt een rol (waardoor mensen miss iets anders invullen)
- Je hebt een beperkt bewustzijn over je eigen psychologie
- Verschillende soorten bias
3. Fysiologisch meten: hersenactiviteit, hormonen, spieren, warmte, hart, huid, ogen
, + Relatief objectief
+ Sommige metingen werken voor alle leeftijden / alle diersoorten, sommige ook niet
- Duur soms
- Data verwerking en analyse vaak lastiger
- Interpretatie lastiger: vertaling van fysiologisch naar psychologisch
Cross-sectioneel = meet gegevens op 1 moment in de tijd om verschillen tussen groepen
te vergelijken.
Longitudinaal = meet gegevens op meerdere tijdstippen om veranderingen en
ontwikkelingen over tijd te volgen.
Hoorcollege 2
Knock out study: we kunnen 1 specifiek gen uitschakelen en kijken hoe dit de evolutie
beïnvloedt (bijv welk gen verantwoordelijk is voor het vormen van de snavel).
Het grootste gedeelte van onze huidige genen komt door miljoenen jaren natuurlijke selectie.
Een gedeelte van onze genen bepaalt hoe onze psychologische systemen in elkaar zitten,
en beïnvloedt dus ons gedrag.
Kernvragen van evolutionaire en vergelijkende psychologie:
1. Hoe vergelijkbaar is onze psychologie met die van andere dieren
stress? → gevaar (bij dieren bijv roofdieren) → systeem: flight-or-fight response: zo
veel mogelijk energie naar spieren zodat je kunt vluchten of vechten.
- door glucose en vet uit je vetcellen te halen voor gebruik
- meer zuurstof in bloed
- hogere hartslag om dit zo snel mogelijk naar spieren te krijgen
- pijn onderdrukt
- korte boost van immuunsysteem
- specifieke psychologische boosts (bijv sterkere waarneming, snellere reactie,
bepaalde soorten geheugen geboost)
Energie ook weg van processen die niet nodig zijn in die situatie (bijv spijsvertering,
groei, genezing, voortplanting etc.), heb je niet nodig in gevaarlijke situatie. Handig.
Stresssysteem → hogere kans op overleving → doorgeven in generatie
Chronische stress = probleem. Moeilijker om stress uit te zetten als ie te lang aan staat. Op
lange termijn ook slecht voor gezondheid (cortisol = chronisch hoog dan).
- cardiovasculaire problemen; hartaanval, bloedvatenstelsel beschadigd, beroertes,
diabetes (type 2; je hebt constant te hoge suikerspiegel in bloed omdat je constant je
spieren probeert te voeden en je cellen minder gevoelig wordt voor insuline en dit
meer moet worden aangemaakt en houden organen die insuline aanmaken een
beetje op), spijsverteringsproblemen, maagzweren, verminderde groei bij kinderen
(omdat energie ergens anders heen gaat), seksuele/voortplantingssytemen,
immuunsysteem en auto-immuunziekten, slaapproblemen (door cortisol), angst,
depressie.
Waarom zijn we zo gevoelig voor lange termijn stress?
, - toen onze stressystemen evolueerden hadden we andere en minder continue
stressors in onze omgeving. Nu we meer continue stressoren hebben → meer kans
op overactief stresssysteem.
- = Evolutionary mismatch: systemen die ooit vooral adaptief waren en nu tegen ons
werken omdat onze omgeving is veranderd. Evolutie werkt vaak niet snel genoeg om
dit aan te passen / weg te filteren.
→ andere voorbeelden: spijsvertering vs vet en suikerrijk eten + minder bewegen.
(vet en suiker was vroeger zeldzaam + men bewoog de hele dag, nu niet meer)
Soms kijken we naar complexe factoren in onze cultuur/omgeving om gedrag te verklaren
MAAR we zien vervolgens precies hetzelfde gedrag bij andere dieren. We moeten dus ook
naar onze evolutionaire historie kijken.
2. In welk opzicht ontwikkelt onze psychologie zich op een unieke manier?
We zijn beter dan andere dieren in onze omgeving aanpassen naar onze hand.
Dual inheritage theory: we erven zowel de omgeving als de genen van onze ouders
en de menselijke evolutie wordt beïnvloed door zowel genetische factoren
(biologische evolutie) als culturele factoren (culturele evolutie), die elkaar
wederzijds beïnvloeden en aanpassen.
In omgeving aanpassen die onze voorgaande generaties hebben gecreëerd: niche
construction: proces waarbij organismen actief hun omgeving aanpassen, wat op zijn beurt
invloed heeft op hun eigen evolutie en die van andere soorten.
Cultuur: alle dingen die we leren van groepsgenoten door middel van socialisatie (ipv trial
and error)
- taal
- kennis over de wereld
- ideeën
- Normen
Hoe kunnen we ons aanpassen op een variabele niche?: psychologische flexibiliteit
Waar komt deze flexibiliteit vandaan?:
→ life history strategies: strategieën die evolutionair goed werken waardoor je je genen naar
volgende generatie kunt krijgen. Bijv r-strategies (bijv guppies):
- veel nageslacht produceren
- ‘volwassen’ geboren
- weinig/geen ouderschap
- korte levensspanne
Tegenovergestelde: K-strategies (bijv apen)
- relatief weinig nageslacht
- ‘onvolwassen’ geboren
- veel ouderschap nodig
- langere levensspanne
Mensen zijn extreme K-strategies:
- late volwassenheid
- lange afhankelijkheid van kinderen
→ hoe langer je beschermd wordt, hoe flexibeler je kunt worden met omgeving.
Fysiek: niet slimmer dan apen
, Sociaal: mens beter op eerdere leeftijd. Hier zit dus vooral de uniekheid en het verschil.
→ daarom kunnen we aanpassen en zijn we flexibel; gespecialiseerde sociale cognitie
Stress zorgt voor negatieve consequenties, vaak niet anders dan bij dieren.
Ook ontwikkelen mensen in stress/moeilijke omgevingen bepaalde hidden talents die andere
niet hebben (geactiveerd door de noodzaak van de situatie).
We zijn net als dieren extreem gevoelig voor sociale beloningen, bijv social media →
telefoonverslaving. Kinderen leren heel snel sociaal; social referencing: proces waarbij een
kind de emotionele reacties of gedragingen van een ouder of andere volwassene gebruikt
om te begrijpen hoe te reageren op onbekende situaties of objecten. Welke dingen zijn
wel/niet belangrijk. → Kinderen gaan denken dat telefoon heel belangrijk is als ouders vaak
erop zitten.
Men is heel coöperatief in vergelijking met dieren, dieren hebben veel agressie om te
overleven. We werken zelfs samen met mensen die we niet kennen, vooral binnen onze
eigen culturele groep (extra sociale laag). Maar soms juist makkelijker agressie tussen
culturele groepen → tribalism: sterke gevoel van loyaliteit en verbondenheid met een
specifieke groep, vaak ten koste van andere groepen, wat leidt tot wederzijdse uitsluiting of
conflict.
Zonder genen bestaat er geen cultuur, maar met de juiste genen op een onbewoond eiland
ook niet (want je komt niemand tegen).
Evolutie is descriptief, niet prescriptief!!! Het beschrijft, we willen het niet per se. Het
beschrijft hoe soorten zich in de loop van de tijd hebben ontwikkeld op basis van natuurlijke
processen, zonder te zeggen hoe ze moeten evolueren (dat zou prescriptief zijn). Het
betekent niet dat het natuuurlijk is of de beste manier is, maar gewoon dat ze zo zijn.
Hoorcollege 3
Eicel bevrucht → embryo (vaak nog niet door dat vrouw zwanger is) → signalen in lichaam
Foetus in 9 weken eigenljik al klein mensje, 24 weken (te vroeg geboren; kan nog in leven
gehouden worden op NIC), 40 weken = uitgerekend. Tussen 37 en 42 = op tijd geboren.
Baby → dreumes → peuter → kleuter → kind → puber → adolescent → volwassen →
middelbaar → bejaard → oud
34 weken → nog maar 60% ontwikkeld brein, dus aan het eind moet nog heel veel gebeuren
1 week: neuronen
7 weken: neuronen multiply
11 weken: neuronen migreren naar juiste plek in
hersenen
7 maanden: neuronen vormen synapsen
9 maanden (bij geboorte):
- pruning: ongebruikte/onnodige verbindingen
tussen neuronen worden verwijderd.
- synapsen reorganiseren: verbindingen worden
efficiënter
- myelinesatie → snellere communicatie
Waarom ontwikkelingspsychologie:
1. Begrijpen
2. Voorspellen
3. Voorkomen van problemen
In kindertijd vindt de meeste ontwikkeling plaats.
→ Multidimensionaal: verschillende domeinen beïnvloeden elkaar.
→ Multi directioneel: niet alleen groei, maar ook afname.
Fase Jaar
Prenatale ontwikkeling Alles voor de geboorte
Infancy (baby) Geboorte tot 12 maanden
Toddlerhood (peuter) 12-30 maanden
Vroege kindertijd 30 maanden tot 6 jaar
Midden/late kindertijd 6 tot begin pubertijd
Adolescentie Pubertijd tot 20 jaar
Vroeg volwassen schap 20-30 jaar
Volwassen schap (established) 30-45 jaar
Middle adulthood 45-65 jaar
Late volwassen schap > 65 jaar
Nature vs. nurture is de discussie over de invloed van aangeboren (genetische) factoren
(nature) versus omgevingsinvloeden (nurture) op menselijke eigenschappen en gedrag.
Onderzoek toont aan dat beide factoren samen bijdragen, waarbij de interactie tussen genen
en omgeving bepalend is voor ontwikkeling.
• Continue vs discontinue ontwikkeling → Geleidelijk of abrupt (stages)
—--> Tegenwoordig: vooral continue, hier en daar een groeispurt (discontinue) of een
threshold in psychologische ontwikkeling: bepaalde grens waarna er een plotselinge
verandering plaatsvindt.
Onderzoeksmethoden:
1. Observatieonderzoek
- Experimenter/observer bias: wanneer de verwachtingen, overtuigingen of onbewuste
vooroordelen van een onderzoeker de resultaten van een studie beïnvloeden.
- Subjectiviteit
- Snapshot: er wordt gemeten op 1 moment zonder te kijken naar veranderingen over
tijd
+ Ecologische validiteit: generaliseerbaar naar echte wereld (werkelijkheid)
+ Kan met meerdere diersoorten
2. Rapportages (deelnemers verstrekken zelf informatie over hun gedrag/gevoel)
+ Subjectieve variabelen meten
- Kan niet bij jonge kinderen
- Sociale wenselijkheid speelt een rol (waardoor mensen miss iets anders invullen)
- Je hebt een beperkt bewustzijn over je eigen psychologie
- Verschillende soorten bias
3. Fysiologisch meten: hersenactiviteit, hormonen, spieren, warmte, hart, huid, ogen
, + Relatief objectief
+ Sommige metingen werken voor alle leeftijden / alle diersoorten, sommige ook niet
- Duur soms
- Data verwerking en analyse vaak lastiger
- Interpretatie lastiger: vertaling van fysiologisch naar psychologisch
Cross-sectioneel = meet gegevens op 1 moment in de tijd om verschillen tussen groepen
te vergelijken.
Longitudinaal = meet gegevens op meerdere tijdstippen om veranderingen en
ontwikkelingen over tijd te volgen.
Hoorcollege 2
Knock out study: we kunnen 1 specifiek gen uitschakelen en kijken hoe dit de evolutie
beïnvloedt (bijv welk gen verantwoordelijk is voor het vormen van de snavel).
Het grootste gedeelte van onze huidige genen komt door miljoenen jaren natuurlijke selectie.
Een gedeelte van onze genen bepaalt hoe onze psychologische systemen in elkaar zitten,
en beïnvloedt dus ons gedrag.
Kernvragen van evolutionaire en vergelijkende psychologie:
1. Hoe vergelijkbaar is onze psychologie met die van andere dieren
stress? → gevaar (bij dieren bijv roofdieren) → systeem: flight-or-fight response: zo
veel mogelijk energie naar spieren zodat je kunt vluchten of vechten.
- door glucose en vet uit je vetcellen te halen voor gebruik
- meer zuurstof in bloed
- hogere hartslag om dit zo snel mogelijk naar spieren te krijgen
- pijn onderdrukt
- korte boost van immuunsysteem
- specifieke psychologische boosts (bijv sterkere waarneming, snellere reactie,
bepaalde soorten geheugen geboost)
Energie ook weg van processen die niet nodig zijn in die situatie (bijv spijsvertering,
groei, genezing, voortplanting etc.), heb je niet nodig in gevaarlijke situatie. Handig.
Stresssysteem → hogere kans op overleving → doorgeven in generatie
Chronische stress = probleem. Moeilijker om stress uit te zetten als ie te lang aan staat. Op
lange termijn ook slecht voor gezondheid (cortisol = chronisch hoog dan).
- cardiovasculaire problemen; hartaanval, bloedvatenstelsel beschadigd, beroertes,
diabetes (type 2; je hebt constant te hoge suikerspiegel in bloed omdat je constant je
spieren probeert te voeden en je cellen minder gevoelig wordt voor insuline en dit
meer moet worden aangemaakt en houden organen die insuline aanmaken een
beetje op), spijsverteringsproblemen, maagzweren, verminderde groei bij kinderen
(omdat energie ergens anders heen gaat), seksuele/voortplantingssytemen,
immuunsysteem en auto-immuunziekten, slaapproblemen (door cortisol), angst,
depressie.
Waarom zijn we zo gevoelig voor lange termijn stress?
, - toen onze stressystemen evolueerden hadden we andere en minder continue
stressors in onze omgeving. Nu we meer continue stressoren hebben → meer kans
op overactief stresssysteem.
- = Evolutionary mismatch: systemen die ooit vooral adaptief waren en nu tegen ons
werken omdat onze omgeving is veranderd. Evolutie werkt vaak niet snel genoeg om
dit aan te passen / weg te filteren.
→ andere voorbeelden: spijsvertering vs vet en suikerrijk eten + minder bewegen.
(vet en suiker was vroeger zeldzaam + men bewoog de hele dag, nu niet meer)
Soms kijken we naar complexe factoren in onze cultuur/omgeving om gedrag te verklaren
MAAR we zien vervolgens precies hetzelfde gedrag bij andere dieren. We moeten dus ook
naar onze evolutionaire historie kijken.
2. In welk opzicht ontwikkelt onze psychologie zich op een unieke manier?
We zijn beter dan andere dieren in onze omgeving aanpassen naar onze hand.
Dual inheritage theory: we erven zowel de omgeving als de genen van onze ouders
en de menselijke evolutie wordt beïnvloed door zowel genetische factoren
(biologische evolutie) als culturele factoren (culturele evolutie), die elkaar
wederzijds beïnvloeden en aanpassen.
In omgeving aanpassen die onze voorgaande generaties hebben gecreëerd: niche
construction: proces waarbij organismen actief hun omgeving aanpassen, wat op zijn beurt
invloed heeft op hun eigen evolutie en die van andere soorten.
Cultuur: alle dingen die we leren van groepsgenoten door middel van socialisatie (ipv trial
and error)
- taal
- kennis over de wereld
- ideeën
- Normen
Hoe kunnen we ons aanpassen op een variabele niche?: psychologische flexibiliteit
Waar komt deze flexibiliteit vandaan?:
→ life history strategies: strategieën die evolutionair goed werken waardoor je je genen naar
volgende generatie kunt krijgen. Bijv r-strategies (bijv guppies):
- veel nageslacht produceren
- ‘volwassen’ geboren
- weinig/geen ouderschap
- korte levensspanne
Tegenovergestelde: K-strategies (bijv apen)
- relatief weinig nageslacht
- ‘onvolwassen’ geboren
- veel ouderschap nodig
- langere levensspanne
Mensen zijn extreme K-strategies:
- late volwassenheid
- lange afhankelijkheid van kinderen
→ hoe langer je beschermd wordt, hoe flexibeler je kunt worden met omgeving.
Fysiek: niet slimmer dan apen
, Sociaal: mens beter op eerdere leeftijd. Hier zit dus vooral de uniekheid en het verschil.
→ daarom kunnen we aanpassen en zijn we flexibel; gespecialiseerde sociale cognitie
Stress zorgt voor negatieve consequenties, vaak niet anders dan bij dieren.
Ook ontwikkelen mensen in stress/moeilijke omgevingen bepaalde hidden talents die andere
niet hebben (geactiveerd door de noodzaak van de situatie).
We zijn net als dieren extreem gevoelig voor sociale beloningen, bijv social media →
telefoonverslaving. Kinderen leren heel snel sociaal; social referencing: proces waarbij een
kind de emotionele reacties of gedragingen van een ouder of andere volwassene gebruikt
om te begrijpen hoe te reageren op onbekende situaties of objecten. Welke dingen zijn
wel/niet belangrijk. → Kinderen gaan denken dat telefoon heel belangrijk is als ouders vaak
erop zitten.
Men is heel coöperatief in vergelijking met dieren, dieren hebben veel agressie om te
overleven. We werken zelfs samen met mensen die we niet kennen, vooral binnen onze
eigen culturele groep (extra sociale laag). Maar soms juist makkelijker agressie tussen
culturele groepen → tribalism: sterke gevoel van loyaliteit en verbondenheid met een
specifieke groep, vaak ten koste van andere groepen, wat leidt tot wederzijdse uitsluiting of
conflict.
Zonder genen bestaat er geen cultuur, maar met de juiste genen op een onbewoond eiland
ook niet (want je komt niemand tegen).
Evolutie is descriptief, niet prescriptief!!! Het beschrijft, we willen het niet per se. Het
beschrijft hoe soorten zich in de loop van de tijd hebben ontwikkeld op basis van natuurlijke
processen, zonder te zeggen hoe ze moeten evolueren (dat zou prescriptief zijn). Het
betekent niet dat het natuuurlijk is of de beste manier is, maar gewoon dat ze zo zijn.
Hoorcollege 3
Eicel bevrucht → embryo (vaak nog niet door dat vrouw zwanger is) → signalen in lichaam
Foetus in 9 weken eigenljik al klein mensje, 24 weken (te vroeg geboren; kan nog in leven
gehouden worden op NIC), 40 weken = uitgerekend. Tussen 37 en 42 = op tijd geboren.
Baby → dreumes → peuter → kleuter → kind → puber → adolescent → volwassen →
middelbaar → bejaard → oud
34 weken → nog maar 60% ontwikkeld brein, dus aan het eind moet nog heel veel gebeuren
1 week: neuronen
7 weken: neuronen multiply
11 weken: neuronen migreren naar juiste plek in
hersenen
7 maanden: neuronen vormen synapsen
9 maanden (bij geboorte):
- pruning: ongebruikte/onnodige verbindingen
tussen neuronen worden verwijderd.
- synapsen reorganiseren: verbindingen worden
efficiënter
- myelinesatie → snellere communicatie
