H1 Inleiding
1. Benadering van het begrip staat
De gemeenschap die een staat vormt heeft een gemeenschappelijke cultuur. Ze is ook een
rechtsgemeenschap = zij haar belangrijkste waarden in door dwang te handhaven leefregels heeft
neergelegd.
Staat = organisatie die met voorrang boven andere organisaties effectief gezag uitoefent over een
gemeenschap van mensen op een bepaald grondgebied.
Erkenning door andere staten niet formeel vereist, maar laat wel zien dat de staat effectief gezag
uitvoert. Toelating tot de Verenigde Naties versterkte de rechtspositie van het land in het
internationale verkeer. Toelating gebeurt door een besluit van de Algemene Vergadering op
aanbeveling van de Veiligheidsraad.
De mogelijkheid tot toepassing van dwang voor de handhaving van de gemeenschapsnormen is
kenmerkend voor een staat. Er zijn ook andere groepen die dwang uitoefen om bepaalde regels te
handelen (politieke groepering die door gijzeling haar doel wil bereiken). Een staat is niet denkbaar
zonder dwanghandhaving van zijn rechtsorde. Er zijn regels die niet door dwang gehandhaafd
kunnen worden. Dit geldt voor de staatsrechtelijke gedragsregels voor de allerhoogste
staatsorganen. Bijv. als het parlement de grondwet overtreedt --> dwang in zin van staatsgeweld niet
mogelijk omdat er geen hogere organen zijn die corrigerend kunnen optreden.
Binnen een staat zijn 1 of meer organen bevoegd tot het uitoefenen van dwang = organen zijn met
gezag bekleed. Kan berusten bij 1 persoon, bepaalde groepen of door het volk gekozen
gezagsdragers. Het hangt af van de aard en inrichting van de staatsgemeenschap.
Staatsrecht = rechtsregels die betrekking hebben op de organisatie van de met gezag beklede
organen en de grenzen van hun gezag.
Het staatsrecht is een historisch proces en dus een ontwikkeling van een bepaalde cultuur (verschilt
dus per land).
In de Middeleeuwen was het gezag in West-Europa een persoonlijke recht van de vorst. Het gezag
was overdraagbaar, kon in een huwelijksgemeenschap worden ingebracht en was meestal erfelijk.
Laatste 2 geleidt tot ontstaan van koninkrijken. Ook het gezag van de hoge ambtenaren (adel) was -
met hun grondgebied - erfelijk en overdraagbaar. De gewone man had geen politieke rechten, maar
hij had daarvoor een bestaan dat voor die tijd redelijke tegen de normale risico's verzekerd was
(honger, oorlog, armoede) --> de persoonlijke gedragsdragers beschermden hem daarvoor.
Door komst van de kooplieden (burgers) kwam de rechtvaardigheid van het gezag als persoonlijk
recht in twijfel getrokken, omdat deze klasse de sociale bescherming van de gezagsdragers minder
nodig had. Machiavelli geeft adviezen over hoe een gezagsdrager moet optreden met het doel om
niet zijn persoonlijke grootheid te verhogen, maar om de eenhei van de staat (Italie) te
bewerkstelligen. De vost wordt orgaan en symbool van de staat, ook al concentreert alle gezag zich
in de persoon. De vorst wordt het symbool van de cultuur van zijn land. In de middeleeuwse
maatschappij waren het gezag en de dwang van de overheid natuurlijke tegenhangers van de sociale
zekerheid. De latere opkomende burgerij die haar eigen sociale zekerheid moest maken, rees de
vraag waaraan het gezag zijn rechtvaardiging ontleende. Het was onmisbaar ter handhaving van de
door sancties te handhaven normen van de nieuwe maatschappij. En die normen gingen uit van het
individu: niet de middeleeuwse gemeenschap bleef de basisvorm, maar de enkeling.
Gezag is het tegendeel van vrijheid, het beperkt de vrijheid van het individu. De theorie Contrat
social van Rousseau verenigt gezag en vrijhei, omdat het gezag uit vrijheid is afgeleid. De vrijheid
van het individu dat door dwanguitoefening gehandhaafd moet worden. Aan de ene kant mag de
staat geen rem vormen tegen de zelfontplooiing van de enkeling. Maar daartegenover staat dat die
zelfontplooiing aan beperkingen onderhevig moet zijn, voor zover zij anderen het bestaan naar
eigen aard en aanleg zou bemoeilijken. In de gemeenschap en in de individuele mens kunnen
tegensrijdige neigingen naast elkaar bestaan en nu eens de ene en dan weer de ander de overhand
zal houden, moet het staatsrecht beide neigingen in 1 normenstelsel verenigen. Het zal enerzijds een
beknotting van de individuele vrijheid inhouden en anderzijds een waarborging ervan. Er moet een
, compromis worden gevonden tussen individuele vrijheid en dwang van de gemeenschap. Het
individu heeft de staat nodig om zijn vrijheid te waarborgen, maar tegelijkertijd heeft hij het gevoel
dat daardoor zijn vrijheden worden beperkt.
Vroeger kon men vrij filosoferen over de waarde van staatsvormen (monarchie, oligarchie en
democratie) en over de vraag of burgers invloed (en hoeveel en welke) op het staatsbestuur zouden
moeten hebben. Nu is iedere burger gelijkwaardig en heeft recht op gelijke invloed op het
staatsbestuur --> vallen in een land geen burgers buiten (uitzondering: grote groepen vreemdelingen
die buiten hun vaderland verblijven die van het nationale kiesrecht in het land van vestiging zijn
uitgesloten en personen die nog geen 18 jaar zijn van kiesrecht uitgesloten in NL). Onbeperkte
monarchie en oligarchie zijn met het gelijkheidsbeginsel onverenigbaar.
2. Verdeling van de staatsmacht over verschillende organen
Bij een democratie berusten het bestuur, het gezag, de uitoefening van dwang, bij een op een of
andere wijze door de burgers gekozen vertegenwoordigers. Tegenstrijdige verhouding van de burger
tot de staat: hij is aan de ene kant de soeverein (baas), die de bestuurders, de uitvoerders van zijn
wil, mede aanwijst; aan de andere kant wordt hij onderworpen aan het mede door hemzelf
ingestelde gezag.
Voor het voortbestaan van de staat moeten voortdurend beslissingen worden genomen door het
gezag (bestuur). Elke beslissing zal zo nodig moeten worden afgedwongen tegen degene in wiens
nadeel het uitvalt. Dit probleem is groter bij een dichtbevolkt land. Aanleg wegen nuttig voor
automobilist, maar natuurbeschermers zijn tegen. Daarnaast behoren mensen tot verschillende
belangengroepen; zo willen we allemaal behoud van de natuur, maar onze auto willen we niet
opgeven. Er moeten keuzes en beslissingen gemaakt worden (niet alles tegelijkertijd mogelijk) -->
procedure en organisatie onvermijdelijk = gezag. Inspraak kan dit gezag niet vervangen; het is wel
nuttig omdat het duidelijk maakt welke tegenstrijdige belangen er zijn. Een beslissing zal echter uit
de confrontatie tussen de tegenstellingen niet gemaakt kunnen worden.
Een beslissingsprocedure, bestuur, gezag, is dus onvermijdelijk. Het gezag moe de beslissing zo
nodig met dwangmiddelen kunnen doorzetten. Kistkalveren verbieden: dient ideële belang van
dierenbescherming, schaadt het materiële belang van de kalfsvleesexporteurs. Welk belang
voorrang moet krijgen, zal dor het gezag moeten worden uitgemaakt en aan de beslissingen zal door
bedreiging met dwangmaatregelen eventueel kracht moeten worden bijgezet. Als men alle macht bij
een gekozen bestuur legt, dan is de kans dat zij op den duur de macht gaat gebruiken op een wijze
die de meerderheid van de burgers niet aanstaat (hoeft niet expres te zijn). Burgers kunnen hier niks
aan doen, omdat het bestuur over machtsmiddelen beschikt en dus tegen zijn wil niet is weg te
krijgen.
Om het risico van de greep naar de macht van de gekozen gedragsdragers te voorkomen (dictatuur)
is de checks and balances ingevoerd: de verdeling van het gezag over verschillende organen en dus
over verschillende mensen of groepen mensen. Ieder orgaan heeft slechts een deel van het gezag in
handen --> heeft andere organen nodig --> ze moeten rekening met elkaar houden en zijn soms zelfs
verantwoording schuldig aan andere organen/orgaan. De verschillende organen over welke het
gezag verdeeld is, houden elkaar zo in evenwicht en geeft hierdoor een zekere stabiliteit in de
machtsverhoudingen. Er moet een zeker verdeelsleutel worden gevonden tussen de verschillende
organen, want elk orgaan moet een zeker macht en verantwoordingsplicht krijgen.
Scheiding van de machten van Montesquieu (Frans boek): er bestaan 3 organen in de staat: koning,
parlement en de rechterlijke macht, die ieder een eigen functie uitoefenen en onafhankelijk van
elkaar zijn. Parlement maakt wetten= wetgevende macht. Koning voert wetten uit = uitvoerende
macht. Rechters constateren of de uitvoerende macht de wet wel in acht genomen heeft en
vernietigen, als dat niet het geval is, de besluiten van de uitvoerende macht. Montesquieu bepleitte
naar Engels voorbeeld dat de overheidstaken wetgeving, bestuur en rechtspraak niet in dezelfde
hand moeten rusten --> deze trias politica is het beste voor de burgers.
1. Benadering van het begrip staat
De gemeenschap die een staat vormt heeft een gemeenschappelijke cultuur. Ze is ook een
rechtsgemeenschap = zij haar belangrijkste waarden in door dwang te handhaven leefregels heeft
neergelegd.
Staat = organisatie die met voorrang boven andere organisaties effectief gezag uitoefent over een
gemeenschap van mensen op een bepaald grondgebied.
Erkenning door andere staten niet formeel vereist, maar laat wel zien dat de staat effectief gezag
uitvoert. Toelating tot de Verenigde Naties versterkte de rechtspositie van het land in het
internationale verkeer. Toelating gebeurt door een besluit van de Algemene Vergadering op
aanbeveling van de Veiligheidsraad.
De mogelijkheid tot toepassing van dwang voor de handhaving van de gemeenschapsnormen is
kenmerkend voor een staat. Er zijn ook andere groepen die dwang uitoefen om bepaalde regels te
handelen (politieke groepering die door gijzeling haar doel wil bereiken). Een staat is niet denkbaar
zonder dwanghandhaving van zijn rechtsorde. Er zijn regels die niet door dwang gehandhaafd
kunnen worden. Dit geldt voor de staatsrechtelijke gedragsregels voor de allerhoogste
staatsorganen. Bijv. als het parlement de grondwet overtreedt --> dwang in zin van staatsgeweld niet
mogelijk omdat er geen hogere organen zijn die corrigerend kunnen optreden.
Binnen een staat zijn 1 of meer organen bevoegd tot het uitoefenen van dwang = organen zijn met
gezag bekleed. Kan berusten bij 1 persoon, bepaalde groepen of door het volk gekozen
gezagsdragers. Het hangt af van de aard en inrichting van de staatsgemeenschap.
Staatsrecht = rechtsregels die betrekking hebben op de organisatie van de met gezag beklede
organen en de grenzen van hun gezag.
Het staatsrecht is een historisch proces en dus een ontwikkeling van een bepaalde cultuur (verschilt
dus per land).
In de Middeleeuwen was het gezag in West-Europa een persoonlijke recht van de vorst. Het gezag
was overdraagbaar, kon in een huwelijksgemeenschap worden ingebracht en was meestal erfelijk.
Laatste 2 geleidt tot ontstaan van koninkrijken. Ook het gezag van de hoge ambtenaren (adel) was -
met hun grondgebied - erfelijk en overdraagbaar. De gewone man had geen politieke rechten, maar
hij had daarvoor een bestaan dat voor die tijd redelijke tegen de normale risico's verzekerd was
(honger, oorlog, armoede) --> de persoonlijke gedragsdragers beschermden hem daarvoor.
Door komst van de kooplieden (burgers) kwam de rechtvaardigheid van het gezag als persoonlijk
recht in twijfel getrokken, omdat deze klasse de sociale bescherming van de gezagsdragers minder
nodig had. Machiavelli geeft adviezen over hoe een gezagsdrager moet optreden met het doel om
niet zijn persoonlijke grootheid te verhogen, maar om de eenhei van de staat (Italie) te
bewerkstelligen. De vost wordt orgaan en symbool van de staat, ook al concentreert alle gezag zich
in de persoon. De vorst wordt het symbool van de cultuur van zijn land. In de middeleeuwse
maatschappij waren het gezag en de dwang van de overheid natuurlijke tegenhangers van de sociale
zekerheid. De latere opkomende burgerij die haar eigen sociale zekerheid moest maken, rees de
vraag waaraan het gezag zijn rechtvaardiging ontleende. Het was onmisbaar ter handhaving van de
door sancties te handhaven normen van de nieuwe maatschappij. En die normen gingen uit van het
individu: niet de middeleeuwse gemeenschap bleef de basisvorm, maar de enkeling.
Gezag is het tegendeel van vrijheid, het beperkt de vrijheid van het individu. De theorie Contrat
social van Rousseau verenigt gezag en vrijhei, omdat het gezag uit vrijheid is afgeleid. De vrijheid
van het individu dat door dwanguitoefening gehandhaafd moet worden. Aan de ene kant mag de
staat geen rem vormen tegen de zelfontplooiing van de enkeling. Maar daartegenover staat dat die
zelfontplooiing aan beperkingen onderhevig moet zijn, voor zover zij anderen het bestaan naar
eigen aard en aanleg zou bemoeilijken. In de gemeenschap en in de individuele mens kunnen
tegensrijdige neigingen naast elkaar bestaan en nu eens de ene en dan weer de ander de overhand
zal houden, moet het staatsrecht beide neigingen in 1 normenstelsel verenigen. Het zal enerzijds een
beknotting van de individuele vrijheid inhouden en anderzijds een waarborging ervan. Er moet een
, compromis worden gevonden tussen individuele vrijheid en dwang van de gemeenschap. Het
individu heeft de staat nodig om zijn vrijheid te waarborgen, maar tegelijkertijd heeft hij het gevoel
dat daardoor zijn vrijheden worden beperkt.
Vroeger kon men vrij filosoferen over de waarde van staatsvormen (monarchie, oligarchie en
democratie) en over de vraag of burgers invloed (en hoeveel en welke) op het staatsbestuur zouden
moeten hebben. Nu is iedere burger gelijkwaardig en heeft recht op gelijke invloed op het
staatsbestuur --> vallen in een land geen burgers buiten (uitzondering: grote groepen vreemdelingen
die buiten hun vaderland verblijven die van het nationale kiesrecht in het land van vestiging zijn
uitgesloten en personen die nog geen 18 jaar zijn van kiesrecht uitgesloten in NL). Onbeperkte
monarchie en oligarchie zijn met het gelijkheidsbeginsel onverenigbaar.
2. Verdeling van de staatsmacht over verschillende organen
Bij een democratie berusten het bestuur, het gezag, de uitoefening van dwang, bij een op een of
andere wijze door de burgers gekozen vertegenwoordigers. Tegenstrijdige verhouding van de burger
tot de staat: hij is aan de ene kant de soeverein (baas), die de bestuurders, de uitvoerders van zijn
wil, mede aanwijst; aan de andere kant wordt hij onderworpen aan het mede door hemzelf
ingestelde gezag.
Voor het voortbestaan van de staat moeten voortdurend beslissingen worden genomen door het
gezag (bestuur). Elke beslissing zal zo nodig moeten worden afgedwongen tegen degene in wiens
nadeel het uitvalt. Dit probleem is groter bij een dichtbevolkt land. Aanleg wegen nuttig voor
automobilist, maar natuurbeschermers zijn tegen. Daarnaast behoren mensen tot verschillende
belangengroepen; zo willen we allemaal behoud van de natuur, maar onze auto willen we niet
opgeven. Er moeten keuzes en beslissingen gemaakt worden (niet alles tegelijkertijd mogelijk) -->
procedure en organisatie onvermijdelijk = gezag. Inspraak kan dit gezag niet vervangen; het is wel
nuttig omdat het duidelijk maakt welke tegenstrijdige belangen er zijn. Een beslissing zal echter uit
de confrontatie tussen de tegenstellingen niet gemaakt kunnen worden.
Een beslissingsprocedure, bestuur, gezag, is dus onvermijdelijk. Het gezag moe de beslissing zo
nodig met dwangmiddelen kunnen doorzetten. Kistkalveren verbieden: dient ideële belang van
dierenbescherming, schaadt het materiële belang van de kalfsvleesexporteurs. Welk belang
voorrang moet krijgen, zal dor het gezag moeten worden uitgemaakt en aan de beslissingen zal door
bedreiging met dwangmaatregelen eventueel kracht moeten worden bijgezet. Als men alle macht bij
een gekozen bestuur legt, dan is de kans dat zij op den duur de macht gaat gebruiken op een wijze
die de meerderheid van de burgers niet aanstaat (hoeft niet expres te zijn). Burgers kunnen hier niks
aan doen, omdat het bestuur over machtsmiddelen beschikt en dus tegen zijn wil niet is weg te
krijgen.
Om het risico van de greep naar de macht van de gekozen gedragsdragers te voorkomen (dictatuur)
is de checks and balances ingevoerd: de verdeling van het gezag over verschillende organen en dus
over verschillende mensen of groepen mensen. Ieder orgaan heeft slechts een deel van het gezag in
handen --> heeft andere organen nodig --> ze moeten rekening met elkaar houden en zijn soms zelfs
verantwoording schuldig aan andere organen/orgaan. De verschillende organen over welke het
gezag verdeeld is, houden elkaar zo in evenwicht en geeft hierdoor een zekere stabiliteit in de
machtsverhoudingen. Er moet een zeker verdeelsleutel worden gevonden tussen de verschillende
organen, want elk orgaan moet een zeker macht en verantwoordingsplicht krijgen.
Scheiding van de machten van Montesquieu (Frans boek): er bestaan 3 organen in de staat: koning,
parlement en de rechterlijke macht, die ieder een eigen functie uitoefenen en onafhankelijk van
elkaar zijn. Parlement maakt wetten= wetgevende macht. Koning voert wetten uit = uitvoerende
macht. Rechters constateren of de uitvoerende macht de wet wel in acht genomen heeft en
vernietigen, als dat niet het geval is, de besluiten van de uitvoerende macht. Montesquieu bepleitte
naar Engels voorbeeld dat de overheidstaken wetgeving, bestuur en rechtspraak niet in dezelfde
hand moeten rusten --> deze trias politica is het beste voor de burgers.
