Gezondheid, leefstijl en gedrag
Hoorcollege 1. Introductiecollege en planmatige gezondheidsbevordering
Relevantie voor iedereen:
• Volksgezondheid is iets wat we kunnen beschermen en bevorderen.
• Ziekte- en sterftecijfers zijn belangrijke indicatoren voor hoe goed het gaat in een
land.
• Ziekte en zorg brengen kosten met zich mee, zowel voor het individu als voor de
samenleving.
Gezondheidsvaardigheden - in staat om informatie over gezondheid te vinden,
begrijpen en toe te passen.
Voorbeelden van preventie
Gericht op overgewicht, alcoholgebruik, en roken.
Succesvolle voorbeelden:
o Verkeersveiligheid: invoering van maximumsnelheden, gordelplicht.
o Arbeidsomstandigheden: regelgeving en controle.
o Riolering: essentieel voor hygiëne en infectiepreventie.
o Roken: hier is in de afgelopen jaren vooruitgang geboekt.
Let op: Preventieve maatregelen renderen vaak pas op lange termijn, waardoor
financiering moeilijker is dan voor interventies met korte termijn succes.
Gedrag veroorzaakt ziekte.
Waarom doet iemand wat hij doet?
Model van Planmatige Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering Brug et al
(2022)
Planmatig denken erg belangrijk. Toch wordt er veel vanuit de losse pols bedacht.
,Stappen in het model
1. Analyse van het gezondheidsprobleem
Wat is het gezondheidsprobleem?
Hoe groot is het (incidentie, prevalentie, ernst)?
Wie zijn de risicogroepen?
2. Analyse van het gedrag
Welk gedrag draagt bij aan het gezondheidsprobleem?
Wie vertoont dit gedrag?
In welke context komt dit gedrag voor?
3. Analyse van gedragsdeterminanten
Welke factoren beïnvloeden het gedrag?
Denk aan:
o Kennis
o Attitudes
o Sociale normen
o Zelfeffectiviteit
o Omgevingsfactoren
Gebruik van theorieën zoals het ASE-model, TPB of Health Belief Model.
4. Doelgroep en doelgedrag formuleren
Formuleer specifiek welk gedrag je wilt veranderen en bij wie.
SMART-doelstellingen (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch,
Tijdgebonden).
5. Ontwikkeling van de interventie
Welke strategieën en methoden zet je in om de determinanten te
beïnvloeden?
Welke kanalen gebruik je (bijv. scholen, media, huisarts)?
Pas theorieën toe op praktijk.
6. Implementatie
Hoe wordt de interventie ingevoerd in de praktijk?
Wie voert het uit, en met welke middelen?
Wat is het draagvlak?
7. Evaluatie
Procesevaluatie: hoe verliep de uitvoering?
Effectevaluatie: heeft de interventie effect gehad op gedrag en gezondheid?
Kosten-batenanalyse mogelijk.
Waarom planmatige gezondheidsbevordering?
Brengt het pad in kaart van herkenning van een gezondheidsprobleem, naar de
identificatie en implementatie van een oplossing (interventie)
Interventie <-> Gezondheidsprobleem
Onvruchtbaarheid komt niet zo veel voor maar wordt toch opgenomen in de
verzekering.
Gaat niet alleen om hoe vaak komt iets voor maar ook hoe belangrijk vinden we het.
Voor dat je een interventie kan bedenken bepaal je eerst, wat de oorzaken zijn van
een gezondheidsprobleem. Zolang je de oorzaken niet weet kan je hier ook niet wat
op bedenken.
, Gezondheidsprobleem – Wat is een belangrijk gezondheidsprobleem in de populatie
of subgroep?
Gedrag - Welk gedrag verhoogt het risico, de incidentie, de prevalentie en/of de
ernst?
Determinant – factor – oorzaak – Welke op theorie en bewijs gebaseerde factoren
zijn causal (oorzaak - gevolg) gerelateerd aan het gedrag? Waarom vertoont iemand
bepaald gedrag?
Wat is Intervention Mapping?
• Een planmatige aanpak voor interventie ontwikkeling, implementatie en evaluatie
• Het is een protocol met 6 stappen dat helpt om adequaat gebruik te maken van
• Theoretische inzichten (bijv. gedragsveranderingsmodellen)
• Empirische gegevens (zoals onderzoekscijfers)
• Input van stakeholders uit de gemeenschap (professionals en beleidsmakers)
De 6 stappen van Intervention Mapping:
Stap 1: Probleemanalyse
Wat is het gezondheidsprobleem?
Welke gedragingen en omgevingsfactoren dragen hieraan bij?
Welke groepen lopen risico?
Gebruik van bronnen zoals literatuur, statistieken, interviews.
Stap 2: Formuleren van doelen
Bepaal gedragsdoelen: welk gedrag wil je veranderen?
Analyseer de determinanten van dat gedrag (kennis, attitude, sociale invloed,
etc.).
Formuleer veranderdoelen op basis van gedragsdeterminanten.
Stap 3: Selectie van methoden en strategieën
Koppel gedragsdeterminanten aan evidence-based methoden (bijv.
modelleren, feedback, beloning).
Vertaal deze methoden naar praktische toepassingen (zoals campagnes,
trainingen, apps).
Stap 4: Ontwikkeling van het programma
Ontwerp de concrete interventieactiviteiten, materialen en tools.
Denk aan communicatievorm, vormgeving, toon, medium, etc.
Stap 5: Implementatieplan
Wie voert de interventie uit? Hoe wordt het ingevoerd?
Wat is nodig aan tijd, geld, draagvlak?
Hoe zorg je voor acceptatie en integratie in bestaande structuren?
Stap 6: Evaluatieplan
Hoe meet je of de interventie werkt?
o Procesevaluatie: is het programma goed uitgevoerd?
o Effectevaluatie: is het gewenste gedrag veranderd?
o Impactevaluatie: is het gezondheidsprobleem verminderd?
Waarom Intervention Mapping gebruiken?
Zorgt voor gestructureerd en doordacht ontwerp van interventies.
Verhoogt de effectiviteit van gezondheidsbevordering.
Maakt het mogelijk om wetenschap en praktijk goed met elkaar te verbinden.
HC 2: Analyse van gezondheidsprobleem en gedrag
Hoorcollege 1. Introductiecollege en planmatige gezondheidsbevordering
Relevantie voor iedereen:
• Volksgezondheid is iets wat we kunnen beschermen en bevorderen.
• Ziekte- en sterftecijfers zijn belangrijke indicatoren voor hoe goed het gaat in een
land.
• Ziekte en zorg brengen kosten met zich mee, zowel voor het individu als voor de
samenleving.
Gezondheidsvaardigheden - in staat om informatie over gezondheid te vinden,
begrijpen en toe te passen.
Voorbeelden van preventie
Gericht op overgewicht, alcoholgebruik, en roken.
Succesvolle voorbeelden:
o Verkeersveiligheid: invoering van maximumsnelheden, gordelplicht.
o Arbeidsomstandigheden: regelgeving en controle.
o Riolering: essentieel voor hygiëne en infectiepreventie.
o Roken: hier is in de afgelopen jaren vooruitgang geboekt.
Let op: Preventieve maatregelen renderen vaak pas op lange termijn, waardoor
financiering moeilijker is dan voor interventies met korte termijn succes.
Gedrag veroorzaakt ziekte.
Waarom doet iemand wat hij doet?
Model van Planmatige Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering Brug et al
(2022)
Planmatig denken erg belangrijk. Toch wordt er veel vanuit de losse pols bedacht.
,Stappen in het model
1. Analyse van het gezondheidsprobleem
Wat is het gezondheidsprobleem?
Hoe groot is het (incidentie, prevalentie, ernst)?
Wie zijn de risicogroepen?
2. Analyse van het gedrag
Welk gedrag draagt bij aan het gezondheidsprobleem?
Wie vertoont dit gedrag?
In welke context komt dit gedrag voor?
3. Analyse van gedragsdeterminanten
Welke factoren beïnvloeden het gedrag?
Denk aan:
o Kennis
o Attitudes
o Sociale normen
o Zelfeffectiviteit
o Omgevingsfactoren
Gebruik van theorieën zoals het ASE-model, TPB of Health Belief Model.
4. Doelgroep en doelgedrag formuleren
Formuleer specifiek welk gedrag je wilt veranderen en bij wie.
SMART-doelstellingen (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch,
Tijdgebonden).
5. Ontwikkeling van de interventie
Welke strategieën en methoden zet je in om de determinanten te
beïnvloeden?
Welke kanalen gebruik je (bijv. scholen, media, huisarts)?
Pas theorieën toe op praktijk.
6. Implementatie
Hoe wordt de interventie ingevoerd in de praktijk?
Wie voert het uit, en met welke middelen?
Wat is het draagvlak?
7. Evaluatie
Procesevaluatie: hoe verliep de uitvoering?
Effectevaluatie: heeft de interventie effect gehad op gedrag en gezondheid?
Kosten-batenanalyse mogelijk.
Waarom planmatige gezondheidsbevordering?
Brengt het pad in kaart van herkenning van een gezondheidsprobleem, naar de
identificatie en implementatie van een oplossing (interventie)
Interventie <-> Gezondheidsprobleem
Onvruchtbaarheid komt niet zo veel voor maar wordt toch opgenomen in de
verzekering.
Gaat niet alleen om hoe vaak komt iets voor maar ook hoe belangrijk vinden we het.
Voor dat je een interventie kan bedenken bepaal je eerst, wat de oorzaken zijn van
een gezondheidsprobleem. Zolang je de oorzaken niet weet kan je hier ook niet wat
op bedenken.
, Gezondheidsprobleem – Wat is een belangrijk gezondheidsprobleem in de populatie
of subgroep?
Gedrag - Welk gedrag verhoogt het risico, de incidentie, de prevalentie en/of de
ernst?
Determinant – factor – oorzaak – Welke op theorie en bewijs gebaseerde factoren
zijn causal (oorzaak - gevolg) gerelateerd aan het gedrag? Waarom vertoont iemand
bepaald gedrag?
Wat is Intervention Mapping?
• Een planmatige aanpak voor interventie ontwikkeling, implementatie en evaluatie
• Het is een protocol met 6 stappen dat helpt om adequaat gebruik te maken van
• Theoretische inzichten (bijv. gedragsveranderingsmodellen)
• Empirische gegevens (zoals onderzoekscijfers)
• Input van stakeholders uit de gemeenschap (professionals en beleidsmakers)
De 6 stappen van Intervention Mapping:
Stap 1: Probleemanalyse
Wat is het gezondheidsprobleem?
Welke gedragingen en omgevingsfactoren dragen hieraan bij?
Welke groepen lopen risico?
Gebruik van bronnen zoals literatuur, statistieken, interviews.
Stap 2: Formuleren van doelen
Bepaal gedragsdoelen: welk gedrag wil je veranderen?
Analyseer de determinanten van dat gedrag (kennis, attitude, sociale invloed,
etc.).
Formuleer veranderdoelen op basis van gedragsdeterminanten.
Stap 3: Selectie van methoden en strategieën
Koppel gedragsdeterminanten aan evidence-based methoden (bijv.
modelleren, feedback, beloning).
Vertaal deze methoden naar praktische toepassingen (zoals campagnes,
trainingen, apps).
Stap 4: Ontwikkeling van het programma
Ontwerp de concrete interventieactiviteiten, materialen en tools.
Denk aan communicatievorm, vormgeving, toon, medium, etc.
Stap 5: Implementatieplan
Wie voert de interventie uit? Hoe wordt het ingevoerd?
Wat is nodig aan tijd, geld, draagvlak?
Hoe zorg je voor acceptatie en integratie in bestaande structuren?
Stap 6: Evaluatieplan
Hoe meet je of de interventie werkt?
o Procesevaluatie: is het programma goed uitgevoerd?
o Effectevaluatie: is het gewenste gedrag veranderd?
o Impactevaluatie: is het gezondheidsprobleem verminderd?
Waarom Intervention Mapping gebruiken?
Zorgt voor gestructureerd en doordacht ontwerp van interventies.
Verhoogt de effectiviteit van gezondheidsbevordering.
Maakt het mogelijk om wetenschap en praktijk goed met elkaar te verbinden.
HC 2: Analyse van gezondheidsprobleem en gedrag
