Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid?
1.1 Wat is gezondheid? Veranderde perspectieven. Om gezondheid te kunnen beschermen,
bevorderen en herstellen moet men het eens zijn over de betekenis van gezondheid en de wijze
waarop deze kan worden gemeten. Gezondheid is een begrip dat voor verschillende mensen, in
verschillende perioden, in verschillende culturen, in verschillende sociale klassen of zelfs binnen
dezelfde familie een andere betekenis kan hebben. Hangt ook af van leeftijd. Biomedisch model van
ziekte/diagnose-receptmodel: opvatting dat ziekten en symptomen een achterliggende fysiologische
verklaring hebben. Gaat hierbij om objectieve feiten en een direct causaal verband tussen ziekte, de
symptomen en de resulterende aanpassing. Er is weinig ruimte voor subjectiviteit en kwalitatieve
aspecten. Dit model noemt men reductionistisch: een elementair idee waarbij de geest, de materie
(lichaam) en het menselijk gedrag kunnen worden gereduceerd tot het niveau van cellen of neurale
of biochemische activiteit en dat ze op dit niveau kunnen worden verklaard. Negeert het feit dat
verschillende mensen verschillend reageren op eenzelfde ziekte. Biopsychosociaal ziektemodel:
standpunt dat ziekte en symptomen door een combinatie van lichamelijke, sociale, culturele en
psychologische factoren kunnen worden verklaard. Hierbij wordt de subjectieve kant (belevingskant)
belicht, evenals sociale en culturele factoren. Veel ziekten hebben achterliggende organische
oorzaken, maar als gevolg van de werking van de geest hebben ze unieke, individuele reacties. De
biopsychologische benadering wordt in de gezondheidspsychologie toegepast. Dualisten:
beschouwen de geest en het lichaam als afzonderlijk. Monisten: zagen de geest en het lichaam als
eenheid. Nu ligt het accent op de wederzijdse relatie tussen lichaam en geest, mede door
psychologie veranderde dit perspectief. Freud: definieerde probleem lichaam-geest als een kwestie
van ´bewustzijn´. Zijn onderzoek naar conversiehysterie (patiënt heeft last van lichamelijke
problemen, zoals niet kunnen staan of zien zonder dat er medisch iets mis is met de ledematen, de
zintuigen of het zenuwstelsel) resulteerde in het bestaan van de ´onbewuste geest´. Vervolgens werd
veel onderzoek gedaan naar onbewuste conflicten, persoonlijkheid en ziekte wat heeft geleid tot het
ontstaan van de psychosomatische geneeskunde. De toename van de levensverwachting en de aard
van ziekten is enorm veranderd, mede door vooruitgang van de medische technologie en verbeterde
behandelingen (antibiotica). Het aantal sterfgevallen aan kanker neemt toe, doordat men langer leeft
met ziekten waar men voorheen aan zou overlijden. Men bereikt daardoor een leeftijd waarop de
incidentie van kanker hoger is. Incidentie: het aantal nieuwe gevallen van een ziekte dat zich
voordoet gedurende een bepaalde tijdsinterval. Prevalentie: het aantal vastgestelde gevallen van
een ziekte in een populatie op een bepaald moment. De opkomst van aids/hiv en besef van de ernst
hiervan leidde eerst tot grote terughoudendheid in het aangaan van onbeschermde seks. Nu er een
middel is uitgevonden wat het onderdrukt, wordt men weer nonchalanter. Gezondheid wordt
gekoppeld aan ´geschiktheid om te werken´ maar ook andersom: de rol van werk en
werkomstandigheden en de effecten op de gezondheid. Een andere verandering is de aanname dat
de traditionele geneeskunde alle ziekten kan genezen. Hierdoor wordt men kritischer op negatieve
gevolgen van behandelingen en geneesmiddelen.
1.2. Individuele, culturele en leeftijdsgerelateerde perspectieven op gezondheid. Om inzicht in
gezondheid en ziekte te krijgen, moet men uitzoeken wat mensen onder gezondheid en ziekte
verstaan, bijv. door het ze te vragen. Bauman kwam met drie antwoorden die men relateert aan
gezondheid: gevoel, gerichtheid op symptomen en prestaties. Men associeert gezondheid met een
combinatie van deze categorieën. Factoren als huidige gezondheidstoestand en leeftijd zijn van
invloed op subjectieve standpunten over gezondheid. Ouderen maken vaker melding van
gezondheidsproblemen (dus gezondheid is dat er niets mis is), terwijl jongeren gezondheidsgedrag
noemden (dus gezondheid is gedrag dat het beschermt). Gezondheidsgedrag: gedrag dat iemand
vertoont ongeacht de gezondheidstoestand als middel om de gezondheid te beschermen, te
bevorderen of in stand te houden (bijv. eten gezonde voeding). Herzlich deed onderzoek om de
sociale representaties van gezondheid en ziekte op te sporen. Hij vond dat gezondheid werd
beschouwd als toestand van evenwicht van verschillende aspecten van de persoon, bestaande uit
lichamelijk, psychologisch, emotioneel en sociaal welzijn. Bennet denkt dat hierbij onderscheid wordt
gemaakt tussen gezondheid als ´zijn´ (niet ziek, dan gezond), ´hebben´ (als positief bezit of middel) en
, ´doen´ (lichamelijke fitheid/functioneren). Onderzoek Health and Lifestyle van Blaxter geeft een
representatiever beeld (vragenlijsten onder 9000 leden). Men werd gevraagd om:
- te denken aan iemand die heel gezond is;
- te vermelden aan wie je denkt (vriend/familielid enz.)
- te noteren hoe oud zij zijn;
- te overdenken waardoor je hen gezond noemt;
- te overdenken hoe het is als jij zelf gezond bent.
De categorieën gezondheid die hieruit kwamen zijn:
- gezondheid als niet ziek: geen symptomen, geen bezoeken aan arts.
- gezondheid als bezitting: ik kom uit sterke familie, herstel snel van dingen.
- gezondheid als gedrag: meestal op anderen toegepast; zij zijn gezond omdat ze sporten.
- gezondheid als lichamelijke fitheid en vitaliteit: mannelijk gezondheidsbegrip is vaker gekoppeld aan
´zich fit voelen´, vrouwelijk gezondheidsbegrip is ´zich energiek voelen´, ´levendig zijn´ en ´goede
relaties met anderen hebben´.
- gezondheid als psychosociaal welzijn: m.b.t. de geestestoestand, bijv. trots voelen.
- gezondheid als functie: vermogen om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt zonder te worden
belemmerd door slechte gezondheid of lichamelijke beperkingen.
Verder wordt subjectieve beoordeling van gezondheid bereikt via vergelijking met anderen waardoor
iemands opvatting over wat gezondheid wel en niet is worden gevormd. Dus belangrijk om te weten
met welke referentiegroep iemand zich vergelijkt. (denk aan neerwaartse sociale vergelijking). Ook
zal elke beroepsgroep binnen de gezondheidszorg een eigen accent geven aan wat men beschouwt
als gezond, wenselijk en nastrevenswaardig door de specifieke aandacht waarmee vanuit het
specialisme naar gezondheid wordt gekeken. Definitie gezondheid WHO: ´een toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen de afwezigheid van ziekte of invaliditeit.´ wat
wordt beschouwd als normale gezondheid verschilt per cultuur en is afhankelijk van het
economische, politieke en culturele klimaat van het tijdperk waarin de betrokkene leeft. Ook de
wijze waarop bepaalde gedragingen worden beschouwd, verschilt hierin (alcohol, roken). Gedrag dat
als ziekte wordt beschouwd heeft andere consequenties dan gedrag dat als afwijkend wordt
beschouwd (drugsgebruik). Westerse opvattingen over gezondheid verschillen van opvattingen in
niet-westerse beschavingen (vb. Westers: geest, lichaam en ziel scheiden dus verschillende
zorgverleners. Niet-westers: holistisch dus verschillende elementen geïntegreerd). Collectivisme:
culturele filosofie waarbij de nadruk ligt op het individu als deel van een grotere eenheid en waarbij
het accent ligt op handelingen die in sterkere mate door collectieve dan door individuele behoeften
en wensen worden gemotiveerd. Samenwerking van groeps- of familieleden voor welzijn van alleen
is voorbeeld van collectivistische benadering die sterk verschilt van onze individualistische
benadering. Individualisme: culturele filosofie waarbij de verantwoordelijkheid in handen van het
individu wordt gelegd; het gedrag wordt dus vaak gemotiveerd door individuele behoeften en
wensen en niet door de behoeften en wensen van de groep. Holistisch: bij een holistische
benadering wordt niet alleen het zuiver lichamelijke of waarneembare aangepakt, maar worden het
hele wezen en welzijn ervan in beschouwing genomen. Er is dus onderscheid in culturen waarin het
´onafhankelijke zelf´ wordt bevorderd en culturen waarin het ´onderling afhankelijke zelf´ wordt
bevorderd.
Het psychologisch welzijn en de sociale en emotionele gezondheid worden (negatief) beïnvloed door
het proces van ouder worden en door ziekte, invaliditeit en ziekenhuisopname. Het
ontwikkelingsproces is een functie van de interactie tussen drie factoren:
1. Leren: een relatief permanente verandering van de kennis, vaardigheden of het vermogen
als gevolg van ervaring.
2. Ervaring: wat we doen, zien, horen, voelen, denken.
3. Rijping: gedachten, gedrag of lichamelijke groei die niet wordt toegeschreven aan ervaring,
maar aan een erfelijk bepaalde ontwikkelingsvolgorde en aan het ouder worden.
Erik Erikson beschreef 8 levensfasen die m.b.t. verschillende dimensies verschilden, waaronder:
- Cognitief en intellectueel functioneren;
1.1 Wat is gezondheid? Veranderde perspectieven. Om gezondheid te kunnen beschermen,
bevorderen en herstellen moet men het eens zijn over de betekenis van gezondheid en de wijze
waarop deze kan worden gemeten. Gezondheid is een begrip dat voor verschillende mensen, in
verschillende perioden, in verschillende culturen, in verschillende sociale klassen of zelfs binnen
dezelfde familie een andere betekenis kan hebben. Hangt ook af van leeftijd. Biomedisch model van
ziekte/diagnose-receptmodel: opvatting dat ziekten en symptomen een achterliggende fysiologische
verklaring hebben. Gaat hierbij om objectieve feiten en een direct causaal verband tussen ziekte, de
symptomen en de resulterende aanpassing. Er is weinig ruimte voor subjectiviteit en kwalitatieve
aspecten. Dit model noemt men reductionistisch: een elementair idee waarbij de geest, de materie
(lichaam) en het menselijk gedrag kunnen worden gereduceerd tot het niveau van cellen of neurale
of biochemische activiteit en dat ze op dit niveau kunnen worden verklaard. Negeert het feit dat
verschillende mensen verschillend reageren op eenzelfde ziekte. Biopsychosociaal ziektemodel:
standpunt dat ziekte en symptomen door een combinatie van lichamelijke, sociale, culturele en
psychologische factoren kunnen worden verklaard. Hierbij wordt de subjectieve kant (belevingskant)
belicht, evenals sociale en culturele factoren. Veel ziekten hebben achterliggende organische
oorzaken, maar als gevolg van de werking van de geest hebben ze unieke, individuele reacties. De
biopsychologische benadering wordt in de gezondheidspsychologie toegepast. Dualisten:
beschouwen de geest en het lichaam als afzonderlijk. Monisten: zagen de geest en het lichaam als
eenheid. Nu ligt het accent op de wederzijdse relatie tussen lichaam en geest, mede door
psychologie veranderde dit perspectief. Freud: definieerde probleem lichaam-geest als een kwestie
van ´bewustzijn´. Zijn onderzoek naar conversiehysterie (patiënt heeft last van lichamelijke
problemen, zoals niet kunnen staan of zien zonder dat er medisch iets mis is met de ledematen, de
zintuigen of het zenuwstelsel) resulteerde in het bestaan van de ´onbewuste geest´. Vervolgens werd
veel onderzoek gedaan naar onbewuste conflicten, persoonlijkheid en ziekte wat heeft geleid tot het
ontstaan van de psychosomatische geneeskunde. De toename van de levensverwachting en de aard
van ziekten is enorm veranderd, mede door vooruitgang van de medische technologie en verbeterde
behandelingen (antibiotica). Het aantal sterfgevallen aan kanker neemt toe, doordat men langer leeft
met ziekten waar men voorheen aan zou overlijden. Men bereikt daardoor een leeftijd waarop de
incidentie van kanker hoger is. Incidentie: het aantal nieuwe gevallen van een ziekte dat zich
voordoet gedurende een bepaalde tijdsinterval. Prevalentie: het aantal vastgestelde gevallen van
een ziekte in een populatie op een bepaald moment. De opkomst van aids/hiv en besef van de ernst
hiervan leidde eerst tot grote terughoudendheid in het aangaan van onbeschermde seks. Nu er een
middel is uitgevonden wat het onderdrukt, wordt men weer nonchalanter. Gezondheid wordt
gekoppeld aan ´geschiktheid om te werken´ maar ook andersom: de rol van werk en
werkomstandigheden en de effecten op de gezondheid. Een andere verandering is de aanname dat
de traditionele geneeskunde alle ziekten kan genezen. Hierdoor wordt men kritischer op negatieve
gevolgen van behandelingen en geneesmiddelen.
1.2. Individuele, culturele en leeftijdsgerelateerde perspectieven op gezondheid. Om inzicht in
gezondheid en ziekte te krijgen, moet men uitzoeken wat mensen onder gezondheid en ziekte
verstaan, bijv. door het ze te vragen. Bauman kwam met drie antwoorden die men relateert aan
gezondheid: gevoel, gerichtheid op symptomen en prestaties. Men associeert gezondheid met een
combinatie van deze categorieën. Factoren als huidige gezondheidstoestand en leeftijd zijn van
invloed op subjectieve standpunten over gezondheid. Ouderen maken vaker melding van
gezondheidsproblemen (dus gezondheid is dat er niets mis is), terwijl jongeren gezondheidsgedrag
noemden (dus gezondheid is gedrag dat het beschermt). Gezondheidsgedrag: gedrag dat iemand
vertoont ongeacht de gezondheidstoestand als middel om de gezondheid te beschermen, te
bevorderen of in stand te houden (bijv. eten gezonde voeding). Herzlich deed onderzoek om de
sociale representaties van gezondheid en ziekte op te sporen. Hij vond dat gezondheid werd
beschouwd als toestand van evenwicht van verschillende aspecten van de persoon, bestaande uit
lichamelijk, psychologisch, emotioneel en sociaal welzijn. Bennet denkt dat hierbij onderscheid wordt
gemaakt tussen gezondheid als ´zijn´ (niet ziek, dan gezond), ´hebben´ (als positief bezit of middel) en
, ´doen´ (lichamelijke fitheid/functioneren). Onderzoek Health and Lifestyle van Blaxter geeft een
representatiever beeld (vragenlijsten onder 9000 leden). Men werd gevraagd om:
- te denken aan iemand die heel gezond is;
- te vermelden aan wie je denkt (vriend/familielid enz.)
- te noteren hoe oud zij zijn;
- te overdenken waardoor je hen gezond noemt;
- te overdenken hoe het is als jij zelf gezond bent.
De categorieën gezondheid die hieruit kwamen zijn:
- gezondheid als niet ziek: geen symptomen, geen bezoeken aan arts.
- gezondheid als bezitting: ik kom uit sterke familie, herstel snel van dingen.
- gezondheid als gedrag: meestal op anderen toegepast; zij zijn gezond omdat ze sporten.
- gezondheid als lichamelijke fitheid en vitaliteit: mannelijk gezondheidsbegrip is vaker gekoppeld aan
´zich fit voelen´, vrouwelijk gezondheidsbegrip is ´zich energiek voelen´, ´levendig zijn´ en ´goede
relaties met anderen hebben´.
- gezondheid als psychosociaal welzijn: m.b.t. de geestestoestand, bijv. trots voelen.
- gezondheid als functie: vermogen om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt zonder te worden
belemmerd door slechte gezondheid of lichamelijke beperkingen.
Verder wordt subjectieve beoordeling van gezondheid bereikt via vergelijking met anderen waardoor
iemands opvatting over wat gezondheid wel en niet is worden gevormd. Dus belangrijk om te weten
met welke referentiegroep iemand zich vergelijkt. (denk aan neerwaartse sociale vergelijking). Ook
zal elke beroepsgroep binnen de gezondheidszorg een eigen accent geven aan wat men beschouwt
als gezond, wenselijk en nastrevenswaardig door de specifieke aandacht waarmee vanuit het
specialisme naar gezondheid wordt gekeken. Definitie gezondheid WHO: ´een toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen de afwezigheid van ziekte of invaliditeit.´ wat
wordt beschouwd als normale gezondheid verschilt per cultuur en is afhankelijk van het
economische, politieke en culturele klimaat van het tijdperk waarin de betrokkene leeft. Ook de
wijze waarop bepaalde gedragingen worden beschouwd, verschilt hierin (alcohol, roken). Gedrag dat
als ziekte wordt beschouwd heeft andere consequenties dan gedrag dat als afwijkend wordt
beschouwd (drugsgebruik). Westerse opvattingen over gezondheid verschillen van opvattingen in
niet-westerse beschavingen (vb. Westers: geest, lichaam en ziel scheiden dus verschillende
zorgverleners. Niet-westers: holistisch dus verschillende elementen geïntegreerd). Collectivisme:
culturele filosofie waarbij de nadruk ligt op het individu als deel van een grotere eenheid en waarbij
het accent ligt op handelingen die in sterkere mate door collectieve dan door individuele behoeften
en wensen worden gemotiveerd. Samenwerking van groeps- of familieleden voor welzijn van alleen
is voorbeeld van collectivistische benadering die sterk verschilt van onze individualistische
benadering. Individualisme: culturele filosofie waarbij de verantwoordelijkheid in handen van het
individu wordt gelegd; het gedrag wordt dus vaak gemotiveerd door individuele behoeften en
wensen en niet door de behoeften en wensen van de groep. Holistisch: bij een holistische
benadering wordt niet alleen het zuiver lichamelijke of waarneembare aangepakt, maar worden het
hele wezen en welzijn ervan in beschouwing genomen. Er is dus onderscheid in culturen waarin het
´onafhankelijke zelf´ wordt bevorderd en culturen waarin het ´onderling afhankelijke zelf´ wordt
bevorderd.
Het psychologisch welzijn en de sociale en emotionele gezondheid worden (negatief) beïnvloed door
het proces van ouder worden en door ziekte, invaliditeit en ziekenhuisopname. Het
ontwikkelingsproces is een functie van de interactie tussen drie factoren:
1. Leren: een relatief permanente verandering van de kennis, vaardigheden of het vermogen
als gevolg van ervaring.
2. Ervaring: wat we doen, zien, horen, voelen, denken.
3. Rijping: gedachten, gedrag of lichamelijke groei die niet wordt toegeschreven aan ervaring,
maar aan een erfelijk bepaalde ontwikkelingsvolgorde en aan het ouder worden.
Erik Erikson beschreef 8 levensfasen die m.b.t. verschillende dimensies verschilden, waaronder:
- Cognitief en intellectueel functioneren;
