Aantekeningen Hoorcolleges Taalvaardigheidsontwikkeling
Hoorcollege 1
Het begrip taalvaardigheid
Metaforen (beeldspraak) over taal en taalgebruik
- Taal als systeem -> taalkunde, taal is een systematisch verschijnsel dat door regels
wordt bepaald
- Taalgebruiker als informatieverwerker (computer) -> psychologie / psycholinguïstiek,
- Taal als instrument (voor gezamenlijk handelen) -> sociologie / antropologie
Taal als systeem
- Regelsysteem, door en door regelmatig (woordenschat als rand, gebruik en context
als perifeer verschijnsel)
- Dominante opvatting binnen de theoretische taalkunde (taalkunde in engere zin)
- Taal als aangeboren vermogen, aanleren niet mogelijk (Chomsky, Pinker)
- Alternatieve opvatting: usage-based benaderingen, constructiegrammatica; taal
beetje bij beetje leren, als eilandjes die langzaam aan elkaar groeien (Tomasello)
- Uitgebreidheid (U) en regelmaat (R)
Taalgebruiker als informatieverwerker
- Computermetafoor
- Kenmerkende opvatting binnen psychologische / psycho-linguïstische benaderingen
- Fundamenteel onderscheid tussen procescomponenten en data of kennisbronnen
- Uiteenlopende modellen van productie en verwerking van gesproken en geschreven
taal (spreken / luisteren / lezen / schrijven)
- Procescomponenten
o Conceptualiseren: vormen van ideeën
o Formuleren / ontleden: ideeën omzetten in taal of andersom
o Articuleren / coderen: taal omzetten in spraak of schrift
o Monitoren: bewaking en strategische sturing
- Kennisbronnen
, o Taalkennis: kennis van woorden, uitdrukkingen en zinnen
o Genrekennis: kennis van prototypische vormen en functies van teksten en
gesprekken
o Situatiekennis: situatie waarin taal wordt gebruikt; doel van een gesprek,
doelen en belangen gespreksdeelnemers, wat er eerder gezegd is
o Wereldkennis
o Metacognitieve kennis / meta-linguïstisch bewustzijn: kennis over kennis,
heeft betrekking op wat we weten over onze eigen kennis
Taal als instrument
- Taalgebruik als gezamenlijk handelen (samen problemen oplossen)
- Kenmerkende opvatting binnen sociologische en antropologische benaderingen
- Taalgebruikers als deelnemers aan ‘communities of practice’ (gedeelde cultuur,
doelen, waarden en normen)
Taalfuncties, taalhandelingen, genres
- Aandacht voor taalfuncties (o.a. communicatief, conceptualiserend of epistemisch,
interpersoonlijk)
- Aandacht voor taalhandelingen (elementaire handelingen: beweerders, stuurders,
binders, uitdrukkers, verklaarders; complexe handelingen: vertellen, argumenteren)
- Aandacht voor genres, cultureel bepaalde manieren van doen (teksten: recepten,
overlijdensadvertenties; spreekvormen: spreekbeurt, huisartsconsult)
Tv of Tc?
- Taalvaardigheid ≠ taalcompetentie
- Competentie: algemeen, onderliggend vermogen (potentie) waarover ieder normaal
individu beschikt (bv. het vermogen om je moedertaal te leren spreken)
- Vaardigheid: specifiek, actueel niveau van bekwaam handelen of presteren waarin
mensen onderling verschillen (bv. leesvaardigheid)
, Perspectieven op taalvaardigheid
- Taalcompetentie staat centraal binnen systeembenadering (geen aandacht voor
individuele verschillen)
- Taalvaardigheid staat centraal binnen individueel-psychologische en sociologische /
antropologische benaderingen
- Individueel-psychologische benaderingen richten daarbij aandacht op individueel
repertoire en verschillen daarin
- Sociologische / antropologische benaderingen richten aandacht op groepsgebonden
verschillen in toegang tot praktijken
- Beide benaderingen zijn nodig voor de studie van taalvaardigheidsontwikkeling,
vullen elkaar aan
Bij/als taalvaardigheid tellen…
- Specifieke vormen van taalkennis en taalgebruik
o Schriftelijk > mondeling taalgebruik
o Tekst op zichzelf > context gebonden taal
o Schooltaal > dagelijkse taal
o Expliciet > beperkte taalgebruik
o Schoolse discours
o Academische taal
- Praktijken waaraan taalvaardigheid wordt afgemeten zijn sociaal/cultureel bepaald,
een selectie, en daarmee een evaluatie van het totale repertoire aan praktijken in de
samenleving
Taalvaardigheidsontwikkeling
- Ontwikkeling hangt af van sociale context, doelen, praktijken
- Ontwikkeling hangt af van individuele eigenschappen (leervermogen, motivatie,
‘beliefs’)
- Belang van thuis- en schoolomgeving en van de continuïteit daarvan:
taalvaardigheidsontwikkeling begint thuis en wordt op school (en daarbuiten)
voortgezet
- Taalvaardigheidsontwikkeling is een levenslang proces
Omvang en groei van verschillen
- Omvang van individuele verschillen in taalvaardigheid: groot en van alle tijden
- Verschillen sluiten groei niet uit, zijn geen reden om achterblijvers op te geven:
vergelijking met anderen laat vaak achterstand zien, vergelijking met jezelf
ontwikkeling
Gelijkenis van de talenten (Mattheus-effect): slimme kinderen worden slimmer en
achterlopers gaan steeds verder achterlopen
- Toename van individuele verschillen gedurende de schoolloopbaan? Bestaat het
Mattheuseffect? -> maatschappelijke consequenties
Hoorcollege 1
Het begrip taalvaardigheid
Metaforen (beeldspraak) over taal en taalgebruik
- Taal als systeem -> taalkunde, taal is een systematisch verschijnsel dat door regels
wordt bepaald
- Taalgebruiker als informatieverwerker (computer) -> psychologie / psycholinguïstiek,
- Taal als instrument (voor gezamenlijk handelen) -> sociologie / antropologie
Taal als systeem
- Regelsysteem, door en door regelmatig (woordenschat als rand, gebruik en context
als perifeer verschijnsel)
- Dominante opvatting binnen de theoretische taalkunde (taalkunde in engere zin)
- Taal als aangeboren vermogen, aanleren niet mogelijk (Chomsky, Pinker)
- Alternatieve opvatting: usage-based benaderingen, constructiegrammatica; taal
beetje bij beetje leren, als eilandjes die langzaam aan elkaar groeien (Tomasello)
- Uitgebreidheid (U) en regelmaat (R)
Taalgebruiker als informatieverwerker
- Computermetafoor
- Kenmerkende opvatting binnen psychologische / psycho-linguïstische benaderingen
- Fundamenteel onderscheid tussen procescomponenten en data of kennisbronnen
- Uiteenlopende modellen van productie en verwerking van gesproken en geschreven
taal (spreken / luisteren / lezen / schrijven)
- Procescomponenten
o Conceptualiseren: vormen van ideeën
o Formuleren / ontleden: ideeën omzetten in taal of andersom
o Articuleren / coderen: taal omzetten in spraak of schrift
o Monitoren: bewaking en strategische sturing
- Kennisbronnen
, o Taalkennis: kennis van woorden, uitdrukkingen en zinnen
o Genrekennis: kennis van prototypische vormen en functies van teksten en
gesprekken
o Situatiekennis: situatie waarin taal wordt gebruikt; doel van een gesprek,
doelen en belangen gespreksdeelnemers, wat er eerder gezegd is
o Wereldkennis
o Metacognitieve kennis / meta-linguïstisch bewustzijn: kennis over kennis,
heeft betrekking op wat we weten over onze eigen kennis
Taal als instrument
- Taalgebruik als gezamenlijk handelen (samen problemen oplossen)
- Kenmerkende opvatting binnen sociologische en antropologische benaderingen
- Taalgebruikers als deelnemers aan ‘communities of practice’ (gedeelde cultuur,
doelen, waarden en normen)
Taalfuncties, taalhandelingen, genres
- Aandacht voor taalfuncties (o.a. communicatief, conceptualiserend of epistemisch,
interpersoonlijk)
- Aandacht voor taalhandelingen (elementaire handelingen: beweerders, stuurders,
binders, uitdrukkers, verklaarders; complexe handelingen: vertellen, argumenteren)
- Aandacht voor genres, cultureel bepaalde manieren van doen (teksten: recepten,
overlijdensadvertenties; spreekvormen: spreekbeurt, huisartsconsult)
Tv of Tc?
- Taalvaardigheid ≠ taalcompetentie
- Competentie: algemeen, onderliggend vermogen (potentie) waarover ieder normaal
individu beschikt (bv. het vermogen om je moedertaal te leren spreken)
- Vaardigheid: specifiek, actueel niveau van bekwaam handelen of presteren waarin
mensen onderling verschillen (bv. leesvaardigheid)
, Perspectieven op taalvaardigheid
- Taalcompetentie staat centraal binnen systeembenadering (geen aandacht voor
individuele verschillen)
- Taalvaardigheid staat centraal binnen individueel-psychologische en sociologische /
antropologische benaderingen
- Individueel-psychologische benaderingen richten daarbij aandacht op individueel
repertoire en verschillen daarin
- Sociologische / antropologische benaderingen richten aandacht op groepsgebonden
verschillen in toegang tot praktijken
- Beide benaderingen zijn nodig voor de studie van taalvaardigheidsontwikkeling,
vullen elkaar aan
Bij/als taalvaardigheid tellen…
- Specifieke vormen van taalkennis en taalgebruik
o Schriftelijk > mondeling taalgebruik
o Tekst op zichzelf > context gebonden taal
o Schooltaal > dagelijkse taal
o Expliciet > beperkte taalgebruik
o Schoolse discours
o Academische taal
- Praktijken waaraan taalvaardigheid wordt afgemeten zijn sociaal/cultureel bepaald,
een selectie, en daarmee een evaluatie van het totale repertoire aan praktijken in de
samenleving
Taalvaardigheidsontwikkeling
- Ontwikkeling hangt af van sociale context, doelen, praktijken
- Ontwikkeling hangt af van individuele eigenschappen (leervermogen, motivatie,
‘beliefs’)
- Belang van thuis- en schoolomgeving en van de continuïteit daarvan:
taalvaardigheidsontwikkeling begint thuis en wordt op school (en daarbuiten)
voortgezet
- Taalvaardigheidsontwikkeling is een levenslang proces
Omvang en groei van verschillen
- Omvang van individuele verschillen in taalvaardigheid: groot en van alle tijden
- Verschillen sluiten groei niet uit, zijn geen reden om achterblijvers op te geven:
vergelijking met anderen laat vaak achterstand zien, vergelijking met jezelf
ontwikkeling
Gelijkenis van de talenten (Mattheus-effect): slimme kinderen worden slimmer en
achterlopers gaan steeds verder achterlopen
- Toename van individuele verschillen gedurende de schoolloopbaan? Bestaat het
Mattheuseffect? -> maatschappelijke consequenties
