Hoofdstuk 5 onafhankelijkheid van de accountant
5.1 Relatie tussen de ViO, de VGBA en de Wta
ViO en VGBA
Voor accountants geldt het beginsel van onafhankelijkheid bij alle Assurance-opdrachten.
Dit zijn opdrachten waarbij gebruikers ervan uit moeten kunnen gaan dat de accountant:
- Integer handelt
- Objectief oordeelt
Door onafhankelijk te zijn, laat de accountant zien dat deze fundamentele beginselen uit de VGBA (Verordening
gedrags- en beroepsregels accountants) ook echt worden nageleefd.
ViO en Wta
De ViO (Verordening over onafhankelijkheid) bevat alle regels die waarborgen dat een accountant onafhankelijk een
Assurance-opdracht uitvoert.
De Wta (Wet toezicht accountantsorganisaties) richt zich specifiek op externe accountants die wettelijke controles
uitvoeren. Ook hierin staan regels over onafhankelijkheid.
- De regels van de Wta en de ViO vullen elkaar aan en zijn niet tegenstrijdig.
- Vaak geeft de ViO een praktische uitwerking van de algemene regels die in de Wta staan.
Onafhankelijkheid in Wta, Bta, ViO en NVKS
In de Wta en het Bta (Besluit toezicht accountantsorganisaties) staan regels over onafhankelijkheid binnen het
kwaliteitsstelsel van accountantsorganisaties.
Daarnaast zijn er regels op organisatieniveau, zoals:
- VAO (Verordening accountantsorganisaties)
- NVKS (Nadere voorschriften kwaliteitsbeheersing)
Deze bevatten aanvullende bepalingen om onafhankelijkheid in de hele accountantspraktijk te waarborgen.
5.2 Wanneer is een accountant onafhankelijk?
Onafhankelijkheid van de accountant kent twee aspecten:
1. Onafhankelijkheid in wezen (feitelijk):
- Dit gaat om de innerlijke houding van de accountant.
- Hij moet zijn oordeel kunnen vormen zonder beïnvloed te worden door belangen of druk van buitenaf.
2. Onafhankelijkheid in optreden (de schijn):
- Dit gaat om hoe de onafhankelijkheid naar buiten toe zichtbaar is.
- De accountant moet situaties vermijden die de indruk wekken dat hij zich laat beïnvloeden, ook al is dat niet
zo.
Belangrijk hierbij is dat onafhankelijkheid niet alleen gaat om hoe de accountant zichzelf ziet.
Een objectieve, redelijke en goed geïnformeerde derde moet ook de indruk hebben dat de accountant onafhankelijk kan
werken.
5.3 Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij Assurance-
opdrachten
5.3.2 Reikwijdte en structuur van de VIO
Reikwijdte
De voorschriften uit de VIO zijn van toepassing op accountants die
Assurance-opdrachten uitvoeren - betekend dat voor andere
werkzaamheden, zoals samenstellen jaarrekening en uitvoeren van
specifiek overeengekomen werkzaamheden, uitsluitend de
bepalingen in de VGBA van toepassing zijn.
De VIO bepaalt dat een Assurance-opdrachten onafhankelijk van het
Assurance-object, de verantwoordelijke persoon, de
verantwoordelijke entiteit en/of netwerk moet worden uitgevoerd.
Structuur
De VIO bevat onder meer de volgende onderdelen:
- Paragraaf 2.3 Toetsingskader - gaat nader in op de principle-based benadering van de bedreigingen en te
nemen maatregelen
- Paragraaf 2.7 Vastlegging - Geeft aan op welke wijze de accountant in zijn dossier vastlegt dat de
onafhankelijkheid van de Assurance-opdracht is gewaarborgd.
- Hoofdstuk 3 en 4 Samenloop van dienstverlening bij verschillende soorten cliënten - behandelen de
voorschriften voor een aantal specifieke combinaties van controle-opdrachten en andere dienstverlening.
, - Hoofdstuk 5 Vergoedingen - bespreekt het verbod op resultaatafhankelijke vergoedingen voor Assurance-
opdrachten en de maatregelen die moeten worden getroffen als sprake is van een bedreiging voor de
onafhankelijkheid als gevolg van de relatieve omvang van de vergoedingen voor Assurance-opdrachten van
dezelfde opdrachtgever
- Hoofdstuk 6 t/m 13 Persoonlijke, zakelijke of financiële relaties ten opzichte van Assurance cliënten - Wordt
ingegaan op de bedreigingen voor de onafhankelijkheid die kunnen ontstaat door persoonlijke, zakelijke en
financiële relaties en de als gevolg daarvan benodigde maatregelen.
5.4 Bedreigingen voor de onafhankelijkheid, principle-based-benadering en
maatregelen
Het omgaan met de bedreigingen door de accountant is de kern van de VIO.
Soorten bedreigingen
Bedreiging: een onaanvaardbaar risico dat een Assurance-opdracht niet onafhankelijk wordt uitgevoerd als gevolg van
eigenbelang, zelftoetsing, belangenbehartiging, vertrouwdheid of intimidatie.
Accountants kunnen met verschillende bedreigingen te maken krijgen. Deze zijn onderverdeeld in vijf categorieën:
1. Eigenbelang
- Ontstaat door financiële of zakelijke belangen met de cliënt.
- Voorbeelden: aandelen in de cliënt, afhankelijkheid van de beloning, of een gezamenlijk zakelijk belang.
2. Zelftoetsing
- De accountant moet zijn eigen werk beoordelen.
- Voorbeelden: zelf beslissingen nemen die eigenlijk bij het management horen, of een oordeel geven waarbij
resultaten van eigen adviesdiensten meewegen.
3. Belangenbehartiging
- De accountant neemt een standpunt in voor of tegen de cliënt.
- Voorbeeld: betrokken zijn bij een juridische procedure waarbij de organisatie of het netwerk van de accountant
een positie inneemt.
4. Vertrouwdheid
- Te nauwe of langdurige relaties met de cliënt maken de accountant minder kritisch.
- Voorbeeld: een hechte band met personeel van de cliënt waardoor de objectiviteit in gevaar komt.
5. Intimidatie
- De accountant laat zich beïnvloeden door druk, dreiging of dominante personen.
- Voorbeeld: angst voor negatieve consequenties als hij onafhankelijk oordeelt.
Toetsingskader: Principle-based
De accountant moet altijd inschatten:
- Hoe ernstig de bedreiging is (relatief belang en samenhang).
- Welke maatregelen nodig zijn om onafhankelijkheid te waarborgen.
Een maatregel is voldoende als de onafhankelijkheid hierdoor niet meer in gevaar is.
Soorten maatregelen
- Verbodsbepalingen: Voorbeeld: een accountant mag geen financieel belang houden in een cliënt die hij
controleert.
- Verplichte maatregelen (specifiek vastgelegd in ViO): Voorbeeld: bij een OOB (organisatie van openbaar
belang) moet de verantwoordelijke partner na 7 jaar rouleren.
- Verplichte maatregelen (niet specifiek vastgelegd in ViO): Voorbeeld: bij betalingsachterstanden van een
cliënt moet de accountant ingrijpen, bijvoorbeeld door te eisen dat binnen 6 maanden de schuld wordt
ingelopen.
Vastlegging in dossier
De accountant moet altijd documenteren:
- De aard en omvang van de bedreigingen.
- Welke maatregelen zijn genomen.
- Waarom deze maatregelen voldoende zijn om de onafhankelijkheid te waarborgen.
Twee hoofdcategorieën maatregelen
- Persoonlijke onafhankelijkheid: Gericht op persoonlijke relaties van de accountant met de cliënt.
- Cliënt- en opdrachtgerelateerde onafhankelijkheid: Gericht op onderwerpen als: beloningsstructuur,
hoogte en structuur van honoraria, juridische procedures, langdurige relaties en de combinatie van controle
en adviesdiensten bij dezelfde cliënt.
5.5 Bedreigingen over de persoonlijke
onafhankelijkheid
De bedreigingen voor de persoonlijke onafhankelijkheid betreffen vooral:
- Belangenverstrengeling
- Eigenbelang
- Een te grote mate van vertrouwdheid met de client
De maatregelen richten zich niet alleen op de accountant zelf, maar vaak ook
op zijn gezinsleden, de andere leden van het controleteam en personen uit de
hiërarchische structuur van de accountantseenheid waar de accountant
werkzaam is.
5.1 Relatie tussen de ViO, de VGBA en de Wta
ViO en VGBA
Voor accountants geldt het beginsel van onafhankelijkheid bij alle Assurance-opdrachten.
Dit zijn opdrachten waarbij gebruikers ervan uit moeten kunnen gaan dat de accountant:
- Integer handelt
- Objectief oordeelt
Door onafhankelijk te zijn, laat de accountant zien dat deze fundamentele beginselen uit de VGBA (Verordening
gedrags- en beroepsregels accountants) ook echt worden nageleefd.
ViO en Wta
De ViO (Verordening over onafhankelijkheid) bevat alle regels die waarborgen dat een accountant onafhankelijk een
Assurance-opdracht uitvoert.
De Wta (Wet toezicht accountantsorganisaties) richt zich specifiek op externe accountants die wettelijke controles
uitvoeren. Ook hierin staan regels over onafhankelijkheid.
- De regels van de Wta en de ViO vullen elkaar aan en zijn niet tegenstrijdig.
- Vaak geeft de ViO een praktische uitwerking van de algemene regels die in de Wta staan.
Onafhankelijkheid in Wta, Bta, ViO en NVKS
In de Wta en het Bta (Besluit toezicht accountantsorganisaties) staan regels over onafhankelijkheid binnen het
kwaliteitsstelsel van accountantsorganisaties.
Daarnaast zijn er regels op organisatieniveau, zoals:
- VAO (Verordening accountantsorganisaties)
- NVKS (Nadere voorschriften kwaliteitsbeheersing)
Deze bevatten aanvullende bepalingen om onafhankelijkheid in de hele accountantspraktijk te waarborgen.
5.2 Wanneer is een accountant onafhankelijk?
Onafhankelijkheid van de accountant kent twee aspecten:
1. Onafhankelijkheid in wezen (feitelijk):
- Dit gaat om de innerlijke houding van de accountant.
- Hij moet zijn oordeel kunnen vormen zonder beïnvloed te worden door belangen of druk van buitenaf.
2. Onafhankelijkheid in optreden (de schijn):
- Dit gaat om hoe de onafhankelijkheid naar buiten toe zichtbaar is.
- De accountant moet situaties vermijden die de indruk wekken dat hij zich laat beïnvloeden, ook al is dat niet
zo.
Belangrijk hierbij is dat onafhankelijkheid niet alleen gaat om hoe de accountant zichzelf ziet.
Een objectieve, redelijke en goed geïnformeerde derde moet ook de indruk hebben dat de accountant onafhankelijk kan
werken.
5.3 Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij Assurance-
opdrachten
5.3.2 Reikwijdte en structuur van de VIO
Reikwijdte
De voorschriften uit de VIO zijn van toepassing op accountants die
Assurance-opdrachten uitvoeren - betekend dat voor andere
werkzaamheden, zoals samenstellen jaarrekening en uitvoeren van
specifiek overeengekomen werkzaamheden, uitsluitend de
bepalingen in de VGBA van toepassing zijn.
De VIO bepaalt dat een Assurance-opdrachten onafhankelijk van het
Assurance-object, de verantwoordelijke persoon, de
verantwoordelijke entiteit en/of netwerk moet worden uitgevoerd.
Structuur
De VIO bevat onder meer de volgende onderdelen:
- Paragraaf 2.3 Toetsingskader - gaat nader in op de principle-based benadering van de bedreigingen en te
nemen maatregelen
- Paragraaf 2.7 Vastlegging - Geeft aan op welke wijze de accountant in zijn dossier vastlegt dat de
onafhankelijkheid van de Assurance-opdracht is gewaarborgd.
- Hoofdstuk 3 en 4 Samenloop van dienstverlening bij verschillende soorten cliënten - behandelen de
voorschriften voor een aantal specifieke combinaties van controle-opdrachten en andere dienstverlening.
, - Hoofdstuk 5 Vergoedingen - bespreekt het verbod op resultaatafhankelijke vergoedingen voor Assurance-
opdrachten en de maatregelen die moeten worden getroffen als sprake is van een bedreiging voor de
onafhankelijkheid als gevolg van de relatieve omvang van de vergoedingen voor Assurance-opdrachten van
dezelfde opdrachtgever
- Hoofdstuk 6 t/m 13 Persoonlijke, zakelijke of financiële relaties ten opzichte van Assurance cliënten - Wordt
ingegaan op de bedreigingen voor de onafhankelijkheid die kunnen ontstaat door persoonlijke, zakelijke en
financiële relaties en de als gevolg daarvan benodigde maatregelen.
5.4 Bedreigingen voor de onafhankelijkheid, principle-based-benadering en
maatregelen
Het omgaan met de bedreigingen door de accountant is de kern van de VIO.
Soorten bedreigingen
Bedreiging: een onaanvaardbaar risico dat een Assurance-opdracht niet onafhankelijk wordt uitgevoerd als gevolg van
eigenbelang, zelftoetsing, belangenbehartiging, vertrouwdheid of intimidatie.
Accountants kunnen met verschillende bedreigingen te maken krijgen. Deze zijn onderverdeeld in vijf categorieën:
1. Eigenbelang
- Ontstaat door financiële of zakelijke belangen met de cliënt.
- Voorbeelden: aandelen in de cliënt, afhankelijkheid van de beloning, of een gezamenlijk zakelijk belang.
2. Zelftoetsing
- De accountant moet zijn eigen werk beoordelen.
- Voorbeelden: zelf beslissingen nemen die eigenlijk bij het management horen, of een oordeel geven waarbij
resultaten van eigen adviesdiensten meewegen.
3. Belangenbehartiging
- De accountant neemt een standpunt in voor of tegen de cliënt.
- Voorbeeld: betrokken zijn bij een juridische procedure waarbij de organisatie of het netwerk van de accountant
een positie inneemt.
4. Vertrouwdheid
- Te nauwe of langdurige relaties met de cliënt maken de accountant minder kritisch.
- Voorbeeld: een hechte band met personeel van de cliënt waardoor de objectiviteit in gevaar komt.
5. Intimidatie
- De accountant laat zich beïnvloeden door druk, dreiging of dominante personen.
- Voorbeeld: angst voor negatieve consequenties als hij onafhankelijk oordeelt.
Toetsingskader: Principle-based
De accountant moet altijd inschatten:
- Hoe ernstig de bedreiging is (relatief belang en samenhang).
- Welke maatregelen nodig zijn om onafhankelijkheid te waarborgen.
Een maatregel is voldoende als de onafhankelijkheid hierdoor niet meer in gevaar is.
Soorten maatregelen
- Verbodsbepalingen: Voorbeeld: een accountant mag geen financieel belang houden in een cliënt die hij
controleert.
- Verplichte maatregelen (specifiek vastgelegd in ViO): Voorbeeld: bij een OOB (organisatie van openbaar
belang) moet de verantwoordelijke partner na 7 jaar rouleren.
- Verplichte maatregelen (niet specifiek vastgelegd in ViO): Voorbeeld: bij betalingsachterstanden van een
cliënt moet de accountant ingrijpen, bijvoorbeeld door te eisen dat binnen 6 maanden de schuld wordt
ingelopen.
Vastlegging in dossier
De accountant moet altijd documenteren:
- De aard en omvang van de bedreigingen.
- Welke maatregelen zijn genomen.
- Waarom deze maatregelen voldoende zijn om de onafhankelijkheid te waarborgen.
Twee hoofdcategorieën maatregelen
- Persoonlijke onafhankelijkheid: Gericht op persoonlijke relaties van de accountant met de cliënt.
- Cliënt- en opdrachtgerelateerde onafhankelijkheid: Gericht op onderwerpen als: beloningsstructuur,
hoogte en structuur van honoraria, juridische procedures, langdurige relaties en de combinatie van controle
en adviesdiensten bij dezelfde cliënt.
5.5 Bedreigingen over de persoonlijke
onafhankelijkheid
De bedreigingen voor de persoonlijke onafhankelijkheid betreffen vooral:
- Belangenverstrengeling
- Eigenbelang
- Een te grote mate van vertrouwdheid met de client
De maatregelen richten zich niet alleen op de accountant zelf, maar vaak ook
op zijn gezinsleden, de andere leden van het controleteam en personen uit de
hiërarchische structuur van de accountantseenheid waar de accountant
werkzaam is.
