Materieel strafrecht
Samenvatting
November 2025
Inhoudsopgave
Leereenheid 1 - De objectieve zijde van het strafbare feit .................................................................. 2
1.1 Leerstuk van de strafrechtelijke causaliteit............................................................................ 2
Jurisprudentie............................................................................................................................. 5
1.2 Causaliteit in het geval van nalaten ......................................................................................... 9
1.3 Wederrechtelijkheid en facetwederrechtelijkheid ............................................................ 12
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 14
Leereenheid 2 - De subjectieve zijde van een strafbaar feit ............................................................ 16
2.1 Opzet............................................................................................................................................... 17
2.2 Voorbedachte rade ..................................................................................................................... 25
2.3 Culpa (schuld als bestanddeel) .............................................................................................. 28
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 32
2.3.1 Aanmerkelijke onvoorzichtigheid en voorzienbaarheid van gevolgen .................. 33
2.3.2 Verwijtbaarheid (schuld als element) ............................................................................. 35
2.4 Roekeloosheid .............................................................................................................................. 37
2.5 Culpa en het beslissingsmodel van artikel 350 Sv .......................................................... 39
Leereenheid 3 - Strafuitsluitingsgronden .............................................................................................. 41
3.1 Algemene aspecten strafuitsluitingsgronden.................................................................... 42
3.2 Garantenstellung ........................................................................................................................ 43
3.3 Proportionaliteits- en subsidiariteitsbeginsel .................................................................... 43
3.4 Culpa in causa .............................................................................................................................. 44
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 47
Leereenheid 4 - De strafbare poging en voorbereiding .................................................................... 55
4.1 Poging ............................................................................................................................................. 56
4.2 Voorbereiding ............................................................................................................................... 58
4.3 Vrijwillige terugtred ................................................................................................................... 59
4.4 (On)deugdelijke poging............................................................................................................. 60
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 62
1
, Leereenheid 5 - Deelneming aan strafbare feiten............................................................................... 67
5.1 Algemene vereisten strafbare deelneming ........................................................................ 67
5.2 Medeplegen .................................................................................................................................. 69
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 76
5.3 Doen plegen ................................................................................................................................. 77
5.4 Uitlokking....................................................................................................................................... 79
5.5 Medeplichtigheid......................................................................................................................... 82
5.6 Samengestelde, meervoudige en gecombineerde deelneming ................................... 85
Leereenheid 1 - De objectieve zijde van het strafbare feit
Deze eerste leereenheid gaat over de objectieve zijde van een strafbaar feit. Hieronder wordt
uitgelegd hoe de verschillende deelonderwerpen zich tot elkaar verhouden.
Een delictsomschrijving bevat altijd objectieve bestanddelen (o.a. de delictgedraging) en,
waar het misdrijven betreft, veelal ook subjectieve bestanddelen. In deze leereenheid zullen
wij ons richten op de objectieve zijde van een strafbaar feit. De subjectieve zijde komt aan bod
in leereenheid 2.
De voorgeschreven jurisprudentie en digitale teksten bij deze leereenheid betreffen de
strafrechtelijke causaliteit en wederrechtelijkheid. Het handboek (De Hullu) besteedt
daarnaast aandacht aan objectieve aspecten als de plaats en tijd van het delict.
1.1 Leerstuk van de strafrechtelijke causaliteit
Bij materiële delicten, concrete gevaarzettingsdelicten en door gevolg gekwalificeerde
delicten moet een causaal verband worden vastgesteld tussen de delictgedraging en het
delictgevolg. De vraag die daarbij centraal staat is de volgende:
“wanneer kan gezegd worden dat een (voor bewezenverklaring van een bepaald delict
vereist) gevolg door een (door de verdachte gestelde) gedraging is veroorzaakt?”
Het (strafrechtelijk) leerstuk van de causaliteit is met name ontwikkeld in de jurisprudentie.
Daarbij zijn naar de tijd verschillende heersende theorieën te herkennen. Hoewel
verschillende theorieën niet meer als heersend worden gezien, werken die “oude” theorieën
regelmatig door in het huidige in de rechtspraak toegepast criterium van “de redelijke
toerekening”. Bestudering van de historische ontwikkelingen in de jurisprudentie en kennis
van die “oude” theorieën is dan ook van belang om tot een goed begrip en goede toepassing
van het leerstuk te komen.
Voormelde vraag naar oorzaak en gevolg wordt gesteld binnen een strafrechtelijke context.
Deze laatste toevoeging is belangrijk omdat we anders terechtkomen in een oeverloze keten
2
, van bijvoorbeeld natuurwetenschappelijke causale verbanden. Hoewel andere
wetenschappelijke disciplines regelmatig dienstig zijn aan een feitelijke invulling van
causaliteit in concrete rechtszaken, gaat het uiteindelijk om een specifiek strafrechtelijk
oordeel van de rechter. En dat oordeel heeft een belangrijke normatieve component
(verdient de verdachte het om gezien zijn gedraging en de omstandigheden waaronder die is
begaan, strafrechtelijk aansprakelijk gesteld te worden?). Dit leidt ook tot een sterk
casuïstische invulling van de causaliteit in de rechtspraak: de omstandigheden van het geval
zijn sterk bepalend.
Het belang van vaststelling van het causaal verband en de onderlinge verhouding van de
verschillende causaliteitstheorieën
Levi is na een week hard werken aan de lopende band op de inpakafdeling van de
koekjesfabriek JABO hard toe aan wat ontspanning. Hij besluit naar discotheek Kinky te
gaan om zich eens flink te laten ‘vollopen’. Voor de zekerheid steekt hij een groot zakmes bij
zich. Je weet maar nooit ...! Na zijn gebruikelijke warming-up (twee pilsjes en een lijntje
cocaïne) begint hij aardig in de stemming te komen. Op dat moment komt een goede
vriendin van hem, Imra, innig gearmd met de hem bekende Dex binnen. Hoewel Imra hem
een week geleden nog duidelijk heeft proberen te maken dat zij niets voelt voor een meer
dan oppervlakkige relatie met hem, heeft Levi de hoop niet opgegeven. Hij voelt een vlaag
van jaloezie opkomen. De hieruit voortvloeiende boosheid projecteert hij op Dex. Hij zal
deze sukkel weleens mores leren. Na een half uur ziet hij Dex naar het toilet gaan. Levi
springt van zijn barkruk en loopt achter zijn rivaal aan. Voor het toilet tikt hij de
nietsvermoedende Dex op zijn schouder en steekt hem vervolgens met een mes in diens
hals en buik. Dex roept om hulp en stort vervolgens hevig bloedend ter aarde. De
toegesnelde barkeeper verleent eerste hulp en laat een ambulance bellen. Drie minuten
later is deze ter plaatse en Dex wordt met spoed en in kritieke toestand naar het ziekenhuis
gebracht. Hier wordt onmiddellijk besloten om hem te opereren. Na een operatie van twee
uur lijkt het levensgevaar verdwenen. Anderhalve dag later overlijdt Dex toch. Sectie wijst
uit dat de chirurg te weinig hechtingen aan de slagader heeft aangebracht, waardoor de
wond weer is opengegaan.
Kan Levi veroordeeld worden ter zake van doodslag (art. 287 Sr)?
De vaststelling dat Levi met opzet heeft gehandeld, is niet voldoende om tot kwalificering van
de gedraging onder artikel 287 Sr te komen. Er moet eveneens worden vastgesteld dat de
messteken de oorzaak zijn geweest van de dood van Dex. Indien de chirurg betere hechtingen
had aangebracht, was Dex misschien nog in leven geweest. Er kan dus ook geredeneerd
worden dat de (onzorgvuldige) wijze van hechten door de chirurg de oorzaak van de dood is
geweest, of misschien de onzorgvuldige controle door het verplegend personeel.
De relevantie van dit probleem wordt duidelijker indien we de casus veranderen:
3
, Voorbeeld 2
Dex wordt door Levi in een discotheek opzettelijk met een mes in zijn hals en buik gestoken.
Hevig bloedend en in kritieke toestand wordt hij met een ambulance naar het ziekenhuis
vervoerd. Op een druk kruispunt botst de ambulance echter frontaal op een tegenligger.
Dex wordt uit de ambulance geslingerd en overlijdt ter plaatse.
Kan Levi veroordeeld worden ter zake van doodslag (art. 287 Sr)?
Om tot vaststelling van de strafrechtelijk relevante causaliteit te komen zijn in het verleden
verschillende causaliteitstheorieën geformuleerd die in deze leereenheid worden behandeld.
Volgens de leer van de conditio sine qua non (CSQN) wordt elke gedraging die niet
weggedacht kan worden zonder dat het gevolg wegvalt, als strafrechtelijk relevante
veroorzaker van een gevolg gezien. Zowel de gedraging van Levi als die van de chirurg kan
niet worden weggedacht zonder dat het gevolg - het overlijden van Dex - wegvalt. Hieruit
volgt direct de moeilijkheid van gebruik van de leer van de CSQN in het strafrecht: vaak is
sprake van een veelheid aan niet weg te denken factoren. De leer van CSQN maakt geen
keuze tussen die veelheid aan factoren en is dus weinig selectief in het aanwijzen van de
strafrechtelijk relevante oorzaak.
In de causa proxima-theorie wordt de strafrechtelijke aansprakelijkheid gezocht in het meest
rechtstreekse verband tussen de gedraging en het gevolg. Alleen die gedraging die in tijd het
dichtst staat bij het uiteindelijke gevolg, is strafrechtelijk relevant. In de causa proxima-leer
geldt dus als veroorzaker van het gevolg de meest nabije niet weg te denken gedraging.
Toegepast op voorbeelden 1 en 2 zou Levi niet strafrechtelijk aansprakelijk gesteld kunnen
worden voor de dood van Dex. Dat kan vanuit een maatschappelijk normatief oogpunt als
problematisch worden ervaren.
In de voorzienbaarheidsleer (ook wel adequatietheorie genoemd) staat de voorzienbaarheid
voor de verdachte van (de kans op) een bepaald gevolg centraal. Wat naar algemene
ervaringsregels een typisch gevolg is, is meestal ook goed voorzienbaar. In deze theorie wordt
de dader alleen voor die gevolgen van zijn gedrag strafrechtelijk aansprakelijk gesteld,
waarvan het intreden in het algemeen (dus in abstracte zin) waarschijnlijk of voorzienbaar
was. Het probleem van toepassing van deze theorie in het strafrecht is de soms vergaande
objectivering van hetgeen als voorzienbaar heeft gegolden. Niet wordt immers uitgegaan van
hetgeen de verdachte daadwerkelijk heeft voorzien; aangesloten wordt bij een criteriumfiguur
van 'de gemiddelde mens'. Door die objectivering kan een gevolg voorzienbaar worden
geoordeeld dat door de verdachte - subjectief gezien - in het geheel niet was voorzien. Dit
kan tot onredelijke uitkomsten leiden.
Aan de hand van de leer van de redelijke toerekening – de heersende leer zoals die volgt uit
de meest recente jurisprudentie van de Hoge Raad – wordt beoordeeld of een gevolg
redelijkerwijs aan de gedraging van de verdachte kan worden toegerekend. Uit de
bewoordingen van de Hoge Raad kan worden gedestilleerd dat de ingetreden gebeurtenis
binnen het (eventueel achteraf te construeren) perspectief van die gedraging moet liggen.
4
Samenvatting
November 2025
Inhoudsopgave
Leereenheid 1 - De objectieve zijde van het strafbare feit .................................................................. 2
1.1 Leerstuk van de strafrechtelijke causaliteit............................................................................ 2
Jurisprudentie............................................................................................................................. 5
1.2 Causaliteit in het geval van nalaten ......................................................................................... 9
1.3 Wederrechtelijkheid en facetwederrechtelijkheid ............................................................ 12
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 14
Leereenheid 2 - De subjectieve zijde van een strafbaar feit ............................................................ 16
2.1 Opzet............................................................................................................................................... 17
2.2 Voorbedachte rade ..................................................................................................................... 25
2.3 Culpa (schuld als bestanddeel) .............................................................................................. 28
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 32
2.3.1 Aanmerkelijke onvoorzichtigheid en voorzienbaarheid van gevolgen .................. 33
2.3.2 Verwijtbaarheid (schuld als element) ............................................................................. 35
2.4 Roekeloosheid .............................................................................................................................. 37
2.5 Culpa en het beslissingsmodel van artikel 350 Sv .......................................................... 39
Leereenheid 3 - Strafuitsluitingsgronden .............................................................................................. 41
3.1 Algemene aspecten strafuitsluitingsgronden.................................................................... 42
3.2 Garantenstellung ........................................................................................................................ 43
3.3 Proportionaliteits- en subsidiariteitsbeginsel .................................................................... 43
3.4 Culpa in causa .............................................................................................................................. 44
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 47
Leereenheid 4 - De strafbare poging en voorbereiding .................................................................... 55
4.1 Poging ............................................................................................................................................. 56
4.2 Voorbereiding ............................................................................................................................... 58
4.3 Vrijwillige terugtred ................................................................................................................... 59
4.4 (On)deugdelijke poging............................................................................................................. 60
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 62
1
, Leereenheid 5 - Deelneming aan strafbare feiten............................................................................... 67
5.1 Algemene vereisten strafbare deelneming ........................................................................ 67
5.2 Medeplegen .................................................................................................................................. 69
Jurisprudentie.......................................................................................................................... 76
5.3 Doen plegen ................................................................................................................................. 77
5.4 Uitlokking....................................................................................................................................... 79
5.5 Medeplichtigheid......................................................................................................................... 82
5.6 Samengestelde, meervoudige en gecombineerde deelneming ................................... 85
Leereenheid 1 - De objectieve zijde van het strafbare feit
Deze eerste leereenheid gaat over de objectieve zijde van een strafbaar feit. Hieronder wordt
uitgelegd hoe de verschillende deelonderwerpen zich tot elkaar verhouden.
Een delictsomschrijving bevat altijd objectieve bestanddelen (o.a. de delictgedraging) en,
waar het misdrijven betreft, veelal ook subjectieve bestanddelen. In deze leereenheid zullen
wij ons richten op de objectieve zijde van een strafbaar feit. De subjectieve zijde komt aan bod
in leereenheid 2.
De voorgeschreven jurisprudentie en digitale teksten bij deze leereenheid betreffen de
strafrechtelijke causaliteit en wederrechtelijkheid. Het handboek (De Hullu) besteedt
daarnaast aandacht aan objectieve aspecten als de plaats en tijd van het delict.
1.1 Leerstuk van de strafrechtelijke causaliteit
Bij materiële delicten, concrete gevaarzettingsdelicten en door gevolg gekwalificeerde
delicten moet een causaal verband worden vastgesteld tussen de delictgedraging en het
delictgevolg. De vraag die daarbij centraal staat is de volgende:
“wanneer kan gezegd worden dat een (voor bewezenverklaring van een bepaald delict
vereist) gevolg door een (door de verdachte gestelde) gedraging is veroorzaakt?”
Het (strafrechtelijk) leerstuk van de causaliteit is met name ontwikkeld in de jurisprudentie.
Daarbij zijn naar de tijd verschillende heersende theorieën te herkennen. Hoewel
verschillende theorieën niet meer als heersend worden gezien, werken die “oude” theorieën
regelmatig door in het huidige in de rechtspraak toegepast criterium van “de redelijke
toerekening”. Bestudering van de historische ontwikkelingen in de jurisprudentie en kennis
van die “oude” theorieën is dan ook van belang om tot een goed begrip en goede toepassing
van het leerstuk te komen.
Voormelde vraag naar oorzaak en gevolg wordt gesteld binnen een strafrechtelijke context.
Deze laatste toevoeging is belangrijk omdat we anders terechtkomen in een oeverloze keten
2
, van bijvoorbeeld natuurwetenschappelijke causale verbanden. Hoewel andere
wetenschappelijke disciplines regelmatig dienstig zijn aan een feitelijke invulling van
causaliteit in concrete rechtszaken, gaat het uiteindelijk om een specifiek strafrechtelijk
oordeel van de rechter. En dat oordeel heeft een belangrijke normatieve component
(verdient de verdachte het om gezien zijn gedraging en de omstandigheden waaronder die is
begaan, strafrechtelijk aansprakelijk gesteld te worden?). Dit leidt ook tot een sterk
casuïstische invulling van de causaliteit in de rechtspraak: de omstandigheden van het geval
zijn sterk bepalend.
Het belang van vaststelling van het causaal verband en de onderlinge verhouding van de
verschillende causaliteitstheorieën
Levi is na een week hard werken aan de lopende band op de inpakafdeling van de
koekjesfabriek JABO hard toe aan wat ontspanning. Hij besluit naar discotheek Kinky te
gaan om zich eens flink te laten ‘vollopen’. Voor de zekerheid steekt hij een groot zakmes bij
zich. Je weet maar nooit ...! Na zijn gebruikelijke warming-up (twee pilsjes en een lijntje
cocaïne) begint hij aardig in de stemming te komen. Op dat moment komt een goede
vriendin van hem, Imra, innig gearmd met de hem bekende Dex binnen. Hoewel Imra hem
een week geleden nog duidelijk heeft proberen te maken dat zij niets voelt voor een meer
dan oppervlakkige relatie met hem, heeft Levi de hoop niet opgegeven. Hij voelt een vlaag
van jaloezie opkomen. De hieruit voortvloeiende boosheid projecteert hij op Dex. Hij zal
deze sukkel weleens mores leren. Na een half uur ziet hij Dex naar het toilet gaan. Levi
springt van zijn barkruk en loopt achter zijn rivaal aan. Voor het toilet tikt hij de
nietsvermoedende Dex op zijn schouder en steekt hem vervolgens met een mes in diens
hals en buik. Dex roept om hulp en stort vervolgens hevig bloedend ter aarde. De
toegesnelde barkeeper verleent eerste hulp en laat een ambulance bellen. Drie minuten
later is deze ter plaatse en Dex wordt met spoed en in kritieke toestand naar het ziekenhuis
gebracht. Hier wordt onmiddellijk besloten om hem te opereren. Na een operatie van twee
uur lijkt het levensgevaar verdwenen. Anderhalve dag later overlijdt Dex toch. Sectie wijst
uit dat de chirurg te weinig hechtingen aan de slagader heeft aangebracht, waardoor de
wond weer is opengegaan.
Kan Levi veroordeeld worden ter zake van doodslag (art. 287 Sr)?
De vaststelling dat Levi met opzet heeft gehandeld, is niet voldoende om tot kwalificering van
de gedraging onder artikel 287 Sr te komen. Er moet eveneens worden vastgesteld dat de
messteken de oorzaak zijn geweest van de dood van Dex. Indien de chirurg betere hechtingen
had aangebracht, was Dex misschien nog in leven geweest. Er kan dus ook geredeneerd
worden dat de (onzorgvuldige) wijze van hechten door de chirurg de oorzaak van de dood is
geweest, of misschien de onzorgvuldige controle door het verplegend personeel.
De relevantie van dit probleem wordt duidelijker indien we de casus veranderen:
3
, Voorbeeld 2
Dex wordt door Levi in een discotheek opzettelijk met een mes in zijn hals en buik gestoken.
Hevig bloedend en in kritieke toestand wordt hij met een ambulance naar het ziekenhuis
vervoerd. Op een druk kruispunt botst de ambulance echter frontaal op een tegenligger.
Dex wordt uit de ambulance geslingerd en overlijdt ter plaatse.
Kan Levi veroordeeld worden ter zake van doodslag (art. 287 Sr)?
Om tot vaststelling van de strafrechtelijk relevante causaliteit te komen zijn in het verleden
verschillende causaliteitstheorieën geformuleerd die in deze leereenheid worden behandeld.
Volgens de leer van de conditio sine qua non (CSQN) wordt elke gedraging die niet
weggedacht kan worden zonder dat het gevolg wegvalt, als strafrechtelijk relevante
veroorzaker van een gevolg gezien. Zowel de gedraging van Levi als die van de chirurg kan
niet worden weggedacht zonder dat het gevolg - het overlijden van Dex - wegvalt. Hieruit
volgt direct de moeilijkheid van gebruik van de leer van de CSQN in het strafrecht: vaak is
sprake van een veelheid aan niet weg te denken factoren. De leer van CSQN maakt geen
keuze tussen die veelheid aan factoren en is dus weinig selectief in het aanwijzen van de
strafrechtelijk relevante oorzaak.
In de causa proxima-theorie wordt de strafrechtelijke aansprakelijkheid gezocht in het meest
rechtstreekse verband tussen de gedraging en het gevolg. Alleen die gedraging die in tijd het
dichtst staat bij het uiteindelijke gevolg, is strafrechtelijk relevant. In de causa proxima-leer
geldt dus als veroorzaker van het gevolg de meest nabije niet weg te denken gedraging.
Toegepast op voorbeelden 1 en 2 zou Levi niet strafrechtelijk aansprakelijk gesteld kunnen
worden voor de dood van Dex. Dat kan vanuit een maatschappelijk normatief oogpunt als
problematisch worden ervaren.
In de voorzienbaarheidsleer (ook wel adequatietheorie genoemd) staat de voorzienbaarheid
voor de verdachte van (de kans op) een bepaald gevolg centraal. Wat naar algemene
ervaringsregels een typisch gevolg is, is meestal ook goed voorzienbaar. In deze theorie wordt
de dader alleen voor die gevolgen van zijn gedrag strafrechtelijk aansprakelijk gesteld,
waarvan het intreden in het algemeen (dus in abstracte zin) waarschijnlijk of voorzienbaar
was. Het probleem van toepassing van deze theorie in het strafrecht is de soms vergaande
objectivering van hetgeen als voorzienbaar heeft gegolden. Niet wordt immers uitgegaan van
hetgeen de verdachte daadwerkelijk heeft voorzien; aangesloten wordt bij een criteriumfiguur
van 'de gemiddelde mens'. Door die objectivering kan een gevolg voorzienbaar worden
geoordeeld dat door de verdachte - subjectief gezien - in het geheel niet was voorzien. Dit
kan tot onredelijke uitkomsten leiden.
Aan de hand van de leer van de redelijke toerekening – de heersende leer zoals die volgt uit
de meest recente jurisprudentie van de Hoge Raad – wordt beoordeeld of een gevolg
redelijkerwijs aan de gedraging van de verdachte kan worden toegerekend. Uit de
bewoordingen van de Hoge Raad kan worden gedestilleerd dat de ingetreden gebeurtenis
binnen het (eventueel achteraf te construeren) perspectief van die gedraging moet liggen.
4
