Overzicht Stromingen Nederlandse literatuur
Realisme: een realistische roman presenteert zijn inhoud als vanzelfsprekend. Het realisme bevestigt
bestaande hiërarchische verhoudingen en reproduceert allerlei stereotypen, zoals hardnekkig in de
cultuur ingesleten man- of vrouwbeelden en conventionele vooroordelen over etnische groepen. De
lezer wordt verleid de gerepresenteerde verhoudingen en stereotypen over te nemen en niet om
deze te bekritiseren of te problematiseren.
Naturalisme: een naturalistische roman gaat ervan uit dat de mens een product is van erfelijkheid,
opvoeding en omgeving/milieu; hierdoor heeft hij weinig tot geen invloed op zijn eigen leven, dat
grotendeels bepaald lijkt te worden door het (nood)lot.
Nieuwe zakelijkheid: romans die binnen deze stroming vallen worden gekenmerkt door zakelijke en
doelmatige beschrijvingen met korte zinnen en weinig bijvoeglijke naamwoorden. Het is eerder een
stijlprocedé dan een stroming.
Oorlogsliteratuur: romans die zich afspelen rondom de Eerste of Tweede Wereldoorlog. De
karakterontwikkeling van de hoofdpersoon wordt in belangrijke mate bepaald door het
oorlogsgebeuren. In deze stroming wordt een anti-idealistische visie op mens en maatschappij
gegeven. Verder wordt er veel aandacht aan seksualiteit en lichamelijkheid geschonken. De toon is
anti-intellectueel. De visie op de liefde is weinig verheven.
Bekentenisroman: in een bekentenisroman legt een auteur/personage zijn persoonlijke leven bloot.
Meestal spreekt uit deze romans een negatief wereldbeeld. Enkele veel voorkomende motieven zijn:
afkeer van het ouderlijk milieu, het zich maatschappelijk een mislukkeling voelen, onvermogen tot
liefde en homoseksualiteit. De nadruk ligt op belevenissen, gedachten en gevoelens van de
vertellende ik-figuur. Een ander belangrijk kenmerk is, dat bij deze romans waarneming en weergave
samenvallen. De roman of het verhaal is de directe neerslag van het zojuist beleefde.
Existentialisme: in deze stroming staat de mens en zijn bestaan centraal, waarbij wezenlijk is dat de
mens vrijheid heeft, maar ook verplicht is in elke nieuwe situatie keuzes te maken, waarbij hij alleen
zelf de verantwoordelijkheid draagt voor zijn eigen leven en niet bijvoorbeeld God of een andere
bovennatuurlijke macht. De mens leeft in een gruwelijke wereld, maar houdt toch zijn lot in eigen
hand.
Modernisme: de personages in een modernistische roman hebben moeite met het maken van
(politieke) keuzes; door het wegvallen van oude maatschappelijke en religieuze zekerheden en door
de ontwikkelingen binnen de technologie doet de werkelijkheid zich meer dan ooit als onbegrijpelijk
voor. De vraag is of we de wereld wel helemaal kunnen kennen en of de taal wel toereikend is om
haar te beschrijven. Er wordt in modernistische romans veel gedacht en weinig gehandeld. Het gaat
niet zozeer om het zo waarheidsgetrouw mogelijk weergeven van gebeurtenissen en handelingen,
maar om het innerlijk leven van de personages. Dat innerlijk leven wordt op een heel directe manier
getoond met de techniek van de ‘bewustheidsstroom’. In plaats van de objectieve waarheid gaat het
om de subjectieve beleving van de wereld. Een laatste aspect heeft te maken met de onkenbare
werkelijkheid die als chaotisch wordt ervaren en die de auteur in zijn roman tot een denkbeeldige
eenheid wil herscheppen.
Realisme: een realistische roman presenteert zijn inhoud als vanzelfsprekend. Het realisme bevestigt
bestaande hiërarchische verhoudingen en reproduceert allerlei stereotypen, zoals hardnekkig in de
cultuur ingesleten man- of vrouwbeelden en conventionele vooroordelen over etnische groepen. De
lezer wordt verleid de gerepresenteerde verhoudingen en stereotypen over te nemen en niet om
deze te bekritiseren of te problematiseren.
Naturalisme: een naturalistische roman gaat ervan uit dat de mens een product is van erfelijkheid,
opvoeding en omgeving/milieu; hierdoor heeft hij weinig tot geen invloed op zijn eigen leven, dat
grotendeels bepaald lijkt te worden door het (nood)lot.
Nieuwe zakelijkheid: romans die binnen deze stroming vallen worden gekenmerkt door zakelijke en
doelmatige beschrijvingen met korte zinnen en weinig bijvoeglijke naamwoorden. Het is eerder een
stijlprocedé dan een stroming.
Oorlogsliteratuur: romans die zich afspelen rondom de Eerste of Tweede Wereldoorlog. De
karakterontwikkeling van de hoofdpersoon wordt in belangrijke mate bepaald door het
oorlogsgebeuren. In deze stroming wordt een anti-idealistische visie op mens en maatschappij
gegeven. Verder wordt er veel aandacht aan seksualiteit en lichamelijkheid geschonken. De toon is
anti-intellectueel. De visie op de liefde is weinig verheven.
Bekentenisroman: in een bekentenisroman legt een auteur/personage zijn persoonlijke leven bloot.
Meestal spreekt uit deze romans een negatief wereldbeeld. Enkele veel voorkomende motieven zijn:
afkeer van het ouderlijk milieu, het zich maatschappelijk een mislukkeling voelen, onvermogen tot
liefde en homoseksualiteit. De nadruk ligt op belevenissen, gedachten en gevoelens van de
vertellende ik-figuur. Een ander belangrijk kenmerk is, dat bij deze romans waarneming en weergave
samenvallen. De roman of het verhaal is de directe neerslag van het zojuist beleefde.
Existentialisme: in deze stroming staat de mens en zijn bestaan centraal, waarbij wezenlijk is dat de
mens vrijheid heeft, maar ook verplicht is in elke nieuwe situatie keuzes te maken, waarbij hij alleen
zelf de verantwoordelijkheid draagt voor zijn eigen leven en niet bijvoorbeeld God of een andere
bovennatuurlijke macht. De mens leeft in een gruwelijke wereld, maar houdt toch zijn lot in eigen
hand.
Modernisme: de personages in een modernistische roman hebben moeite met het maken van
(politieke) keuzes; door het wegvallen van oude maatschappelijke en religieuze zekerheden en door
de ontwikkelingen binnen de technologie doet de werkelijkheid zich meer dan ooit als onbegrijpelijk
voor. De vraag is of we de wereld wel helemaal kunnen kennen en of de taal wel toereikend is om
haar te beschrijven. Er wordt in modernistische romans veel gedacht en weinig gehandeld. Het gaat
niet zozeer om het zo waarheidsgetrouw mogelijk weergeven van gebeurtenissen en handelingen,
maar om het innerlijk leven van de personages. Dat innerlijk leven wordt op een heel directe manier
getoond met de techniek van de ‘bewustheidsstroom’. In plaats van de objectieve waarheid gaat het
om de subjectieve beleving van de wereld. Een laatste aspect heeft te maken met de onkenbare
werkelijkheid die als chaotisch wordt ervaren en die de auteur in zijn roman tot een denkbeeldige
eenheid wil herscheppen.
