Chemie
Editie 8.0 FLEX
4 vwo
Uitwerkingen
Auteurs
Heleen Driessen
Regina Hekking-Peters
Gerda Manneveld
Ingrid Mertens
Mirjam Molenkamp
Wijnand Rietman
Eindredactie
Heleen Driessen
Ingrid Mertens
1
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8e editie | 4 havo | uitwerkingen
,Voor de docent Voor de leerling
In deze Uitwerkingen kunnen uw leerlingen zelfstandig Het maken van opdrachten is heel belangrijk om de
werken aan de opdrachten in het leerboek. Ze kunnen leerstof van het leerboek Chemie onder de knie te
ook hun waarnemingen en antwoorden op de krijgen.
reflectievragen van de practica controleren. Meestal werk je zelfstandig aan de opdrachten. Daarna
controleer je zelf je antwoorden met behulp van deze
De uitwerkingen zijn beschikbaar als Word-document uitwerkingen. Ook de waarnemingen en antwoorden
en als pdf. U kunt het Word-document bijvoorbeeld van de practica zijn in de uitwerkingen vermeld.
opknippen in paragrafen en de uitwerkingen
stapsgewijs beschikbaar stellen via de elo, nadat de Raadpleeg de tip als je bij een opdracht niet verder
leerlingen de opdrachten hebben gemaakt. Als uw kunt. De tips staan vooraan in elk hoofdstuk. Bij vrijwel
school ervoor kiest om de uitwerkingen in zijn geheel elke opdracht is een tip.
beschikbaar te stellen, kunt u ze als pdf in Chemie
Online plaatsen. In de uitwerking van grotere opdrachten vind je niet
alleen het antwoord, maar ook de stappen om tot het
Bij vrijwel alle opdrachten is een tip. Alle tips van een eindantwoord te komen. Hiermee kun je zien welk
hoofdstuk staan bij elkaar aan het begin van het gedeelte van een onjuist eindantwoord je wel goed
hoofdstuk. hebt aangepakt.
De uitwerkingen bevatten niet alleen de antwoorden Bij de berekeningen zie je bij Chemie een vaste
van de opdrachten, maar ook de denkstappen en volgorde, waarbij je eerst de gegevens met de
redenering om tot het antwoord te komen. symbolen van de grootheden noteert. Bij de stappen in
Bij de berekeningen hebben de auteurs ervoor gekozen de berekening zie je ook de grootheden met de
om de rekenstappen duidelijk te benoemen en in de formule of verhoudingstabel. Deze manier van
uitwerking de grootheden te gebruiken. Dat geeft opschrijven maakt de berekening en het antwoord
overzicht in de aanpak van rekenvraagstukken. De overzichtelijk en voorkomt onnodige fouten.
samenhang in de oplosstrategie in de opeenvolgende
hoofdstukken geeft leerlingen zelfvertrouwen. Er zijn vaak verschillende manieren om een goed
antwoord te geven. Als je antwoord niet precies
Als uw leerlingen de paragraafopdrachten maken via hetzelfde is als de tekst in de uitwerking, dan wil dat
Chemie Online, dan kunnen ze na elke opdracht de nog niet zeggen dat je eigen antwoord onjuist is.
uitwerking meteen inzien en hun antwoord Vergelijk dan je eigen antwoord met de uitwerking en
controleren. trek je conclusie. Overleg bij twijfel met je
Via het dashboard van Chemie Online kunt u de medeleerlingen of je docent.
resultaten van Test Jezelf en de oefentoets van uw
leerlingen volgen. De antwoorden van Test Jezelf in Chemie Online kun je
na het maken van elke opdracht meteen inzien. Daarna
We stellen het erg op prijs als u eventuele errata in de beoordeel je je eigen antwoord. Ook de antwoorden
uitwerkingen aan ons meldt. Dat kunt u doen via het van de oefentoets in Chemie Online kun je na het
Feedbackformulier in Chemie Online. Deze worden zo afronden van de toets zelf controleren.
spoedig mogelijk verwerkt.
Veel succes met Chemie!
De auteurs
2
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8e editie | 4 havo | uitwerkingen
,Inhoudsopgave
Scheikunde uit klas 3 4 5 Mengen en oplossen 63
Tips bij de opdrachten 4 Tips bij de opdrachten 63
Opdrachten 5 Voorkennis 65
5.1 Hydrofiel en hydrofoob 65
1 Atoombouw en binding 6 5.2 Polaire en apolaire stoffen 67
Tips bij de opdrachten 6 5.3 Oplosbaarheid verklaren 69
Voorkennis 8 5.4 Hydratatie en kristalwater 72
1.1 Het periodiek systeem 8 Gemengde opdrachten 74
1.2 Atoombouw 9 Examentrainer 75
1.3 Moleculaire stoffen 10
1.4 Zouten 12 6 Reactiesnelheid en evenwicht 77
1.5 Metalen 13 Tips bij de opdrachten 77
Gemengde opdrachten 14 Voorkennis 79
Examentrainer 15 6.1 Reactiesnelheid 79
6.2 Rekenen aan reactiesnelheid 82
2 Koolstofchemie 16 6.3 Evenwicht 85
Tips bij de opdrachten 16 6.4 Rekenen met de evenwichtsconstante 87
Voorkennis 18 6.5 Verschuiven van het evenwicht 89
2.1 Alkanen 18 Gemengde opdrachten 91
2.2 Alkenen en alkynen 21 Examentrainer 92
2.3 Additie- en substitutiereacties 23
2.4 Systematische naamgeving 25 7 Zuren en basen 95
2.5 Milieugevolgen van brandstoffen 26 Tips bij de opdrachten 95
Gemengde opdrachten 27 Voorkennis 97
Examentrainer 28 7.1 Zuren en zure oplossingen 98
7.2 Basen en basische oplossingen 100
3 Chemisch rekenen 31 7.3 Zuur-basereacties 101
Tips bij de opdrachten 31 7.4 pH berekenen 104
Voorkennis 33 7.5 Titreren 106
3.1 Significante cijfers 33 Gemengde opdrachten 108
3.2 De chemische hoeveelheid 35 Examentrainer 109
3.3 Rekenen met de molverhouding 38
3.4 Molariteit 43
Gemengde opdrachten 46
Examentrainer 48
4 Zouten 50
Tips bij de opdrachten 50
Voorkennis 52
4.1 Formules van zouten 52
4.2 Oplossen van zouten 53
4.3 Rekenen aan zoutoplossingen 54
4.4 Aantonen van ionen 56
4.5 Milieugevolgen van zouten 59
Gemengde opdrachten 60
Examentrainer 61
3
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8e editie | 4 havo | uitwerkingen
, Scheikunde uit klas 3
Tips bij de opdrachten
1b Ga na of de temperatuur tijdens de faseovergang
verandert.
4a Let op het verschil tussen coëfficiënt en index.
5 Zorg dat je de symbolen van figuur 0.3 uit je hoofd
kent.
7c Maak de atoombalans van zuurstof als laatste
kloppend.
8c Pas de coëfficiënt van zuurstof als laatste aan.
9 Let op of je moet vermenigvuldigen of delen.
10 Let op met de eenheden L, mL en µL.
13a Maak de eenheid van de gegeven massa of
volume gelijk aan de eenheid in de gegeven
dichtheid.
13b Reken door met het onafgeronde antwoord van a.
15a Noteer het volume van 1 volume%.
4
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8 editie | 4 vwo | uitwerkingen
e
Editie 8.0 FLEX
4 vwo
Uitwerkingen
Auteurs
Heleen Driessen
Regina Hekking-Peters
Gerda Manneveld
Ingrid Mertens
Mirjam Molenkamp
Wijnand Rietman
Eindredactie
Heleen Driessen
Ingrid Mertens
1
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8e editie | 4 havo | uitwerkingen
,Voor de docent Voor de leerling
In deze Uitwerkingen kunnen uw leerlingen zelfstandig Het maken van opdrachten is heel belangrijk om de
werken aan de opdrachten in het leerboek. Ze kunnen leerstof van het leerboek Chemie onder de knie te
ook hun waarnemingen en antwoorden op de krijgen.
reflectievragen van de practica controleren. Meestal werk je zelfstandig aan de opdrachten. Daarna
controleer je zelf je antwoorden met behulp van deze
De uitwerkingen zijn beschikbaar als Word-document uitwerkingen. Ook de waarnemingen en antwoorden
en als pdf. U kunt het Word-document bijvoorbeeld van de practica zijn in de uitwerkingen vermeld.
opknippen in paragrafen en de uitwerkingen
stapsgewijs beschikbaar stellen via de elo, nadat de Raadpleeg de tip als je bij een opdracht niet verder
leerlingen de opdrachten hebben gemaakt. Als uw kunt. De tips staan vooraan in elk hoofdstuk. Bij vrijwel
school ervoor kiest om de uitwerkingen in zijn geheel elke opdracht is een tip.
beschikbaar te stellen, kunt u ze als pdf in Chemie
Online plaatsen. In de uitwerking van grotere opdrachten vind je niet
alleen het antwoord, maar ook de stappen om tot het
Bij vrijwel alle opdrachten is een tip. Alle tips van een eindantwoord te komen. Hiermee kun je zien welk
hoofdstuk staan bij elkaar aan het begin van het gedeelte van een onjuist eindantwoord je wel goed
hoofdstuk. hebt aangepakt.
De uitwerkingen bevatten niet alleen de antwoorden Bij de berekeningen zie je bij Chemie een vaste
van de opdrachten, maar ook de denkstappen en volgorde, waarbij je eerst de gegevens met de
redenering om tot het antwoord te komen. symbolen van de grootheden noteert. Bij de stappen in
Bij de berekeningen hebben de auteurs ervoor gekozen de berekening zie je ook de grootheden met de
om de rekenstappen duidelijk te benoemen en in de formule of verhoudingstabel. Deze manier van
uitwerking de grootheden te gebruiken. Dat geeft opschrijven maakt de berekening en het antwoord
overzicht in de aanpak van rekenvraagstukken. De overzichtelijk en voorkomt onnodige fouten.
samenhang in de oplosstrategie in de opeenvolgende
hoofdstukken geeft leerlingen zelfvertrouwen. Er zijn vaak verschillende manieren om een goed
antwoord te geven. Als je antwoord niet precies
Als uw leerlingen de paragraafopdrachten maken via hetzelfde is als de tekst in de uitwerking, dan wil dat
Chemie Online, dan kunnen ze na elke opdracht de nog niet zeggen dat je eigen antwoord onjuist is.
uitwerking meteen inzien en hun antwoord Vergelijk dan je eigen antwoord met de uitwerking en
controleren. trek je conclusie. Overleg bij twijfel met je
Via het dashboard van Chemie Online kunt u de medeleerlingen of je docent.
resultaten van Test Jezelf en de oefentoets van uw
leerlingen volgen. De antwoorden van Test Jezelf in Chemie Online kun je
na het maken van elke opdracht meteen inzien. Daarna
We stellen het erg op prijs als u eventuele errata in de beoordeel je je eigen antwoord. Ook de antwoorden
uitwerkingen aan ons meldt. Dat kunt u doen via het van de oefentoets in Chemie Online kun je na het
Feedbackformulier in Chemie Online. Deze worden zo afronden van de toets zelf controleren.
spoedig mogelijk verwerkt.
Veel succes met Chemie!
De auteurs
2
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8e editie | 4 havo | uitwerkingen
,Inhoudsopgave
Scheikunde uit klas 3 4 5 Mengen en oplossen 63
Tips bij de opdrachten 4 Tips bij de opdrachten 63
Opdrachten 5 Voorkennis 65
5.1 Hydrofiel en hydrofoob 65
1 Atoombouw en binding 6 5.2 Polaire en apolaire stoffen 67
Tips bij de opdrachten 6 5.3 Oplosbaarheid verklaren 69
Voorkennis 8 5.4 Hydratatie en kristalwater 72
1.1 Het periodiek systeem 8 Gemengde opdrachten 74
1.2 Atoombouw 9 Examentrainer 75
1.3 Moleculaire stoffen 10
1.4 Zouten 12 6 Reactiesnelheid en evenwicht 77
1.5 Metalen 13 Tips bij de opdrachten 77
Gemengde opdrachten 14 Voorkennis 79
Examentrainer 15 6.1 Reactiesnelheid 79
6.2 Rekenen aan reactiesnelheid 82
2 Koolstofchemie 16 6.3 Evenwicht 85
Tips bij de opdrachten 16 6.4 Rekenen met de evenwichtsconstante 87
Voorkennis 18 6.5 Verschuiven van het evenwicht 89
2.1 Alkanen 18 Gemengde opdrachten 91
2.2 Alkenen en alkynen 21 Examentrainer 92
2.3 Additie- en substitutiereacties 23
2.4 Systematische naamgeving 25 7 Zuren en basen 95
2.5 Milieugevolgen van brandstoffen 26 Tips bij de opdrachten 95
Gemengde opdrachten 27 Voorkennis 97
Examentrainer 28 7.1 Zuren en zure oplossingen 98
7.2 Basen en basische oplossingen 100
3 Chemisch rekenen 31 7.3 Zuur-basereacties 101
Tips bij de opdrachten 31 7.4 pH berekenen 104
Voorkennis 33 7.5 Titreren 106
3.1 Significante cijfers 33 Gemengde opdrachten 108
3.2 De chemische hoeveelheid 35 Examentrainer 109
3.3 Rekenen met de molverhouding 38
3.4 Molariteit 43
Gemengde opdrachten 46
Examentrainer 48
4 Zouten 50
Tips bij de opdrachten 50
Voorkennis 52
4.1 Formules van zouten 52
4.2 Oplossen van zouten 53
4.3 Rekenen aan zoutoplossingen 54
4.4 Aantonen van ionen 56
4.5 Milieugevolgen van zouten 59
Gemengde opdrachten 60
Examentrainer 61
3
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8e editie | 4 havo | uitwerkingen
, Scheikunde uit klas 3
Tips bij de opdrachten
1b Ga na of de temperatuur tijdens de faseovergang
verandert.
4a Let op het verschil tussen coëfficiënt en index.
5 Zorg dat je de symbolen van figuur 0.3 uit je hoofd
kent.
7c Maak de atoombalans van zuurstof als laatste
kloppend.
8c Pas de coëfficiënt van zuurstof als laatste aan.
9 Let op of je moet vermenigvuldigen of delen.
10 Let op met de eenheden L, mL en µL.
13a Maak de eenheid van de gegeven massa of
volume gelijk aan de eenheid in de gegeven
dichtheid.
13b Reken door met het onafgeronde antwoord van a.
15a Noteer het volume van 1 volume%.
4
© Noordhoff bv, 2025 Chemie 8 editie | 4 vwo | uitwerkingen
e
