Literatuursamenvatting Besturen in de Rechtsstaat
Inhoud
Bijeenkomst 1..................................................................................................................... 3
European Commission for democracy through law, Report on the Rule of Law...............3
Versteeg & Ginsburg (2017), Measuring the rule of law: a comparison of indicators.......4
Bijeenkomst 2..................................................................................................................... 6
Nedzel (2018), The relationship among the international rule of law, spontaneous order,
and economic development............................................................................................6
Das & Teng (1998), Between trust and control: developing confidence in partner
cooperation in allliances.................................................................................................. 7
Bijeenkomst 3..................................................................................................................... 8
Brenninkmeijer (2019), De januskop van de rechtmatigheid van het bestuur.................8
Bijeenkomst 4..................................................................................................................... 9
Tamanaha (2011), The primacy of society and the failures of law development.............9
Chen & Philippe (2023), Judicial leniency on defendant birthdays.................................10
Bijeenkomst 5................................................................................................................... 10
Bernstein (1992), Opting out of the legal system: extra-legal contractual relations in
diamond industry.......................................................................................................... 10
Tanya De Viliers-Botha (2020), Haidt et al.’s Case for moral pluralism revisited............11
Chua & Engel (2019), Legal consciousness reconsiderd................................................11
Bijeenkomst 6................................................................................................................... 11
Mein (2021), Gemeentelijke juridische professionals in verandering.............................11
Maynard-Moody & Musheno (2000), State agent or citizen agent: two narratives of
discretion....................................................................................................................... 12
Wierenga (2023), De rol invulling van overheidsjuristen...............................................12
Bijeenkomst 7................................................................................................................... 13
Headworth (2020), The power of second-order legal consciousness.............................13
Kleef & Steen (2017), Informal socialization in public organizations..............................13
Bijeenkomst 9................................................................................................................... 14
Damen, Verzuurd bestuursprocesrecht: juridisering en formalisering ten top gedreven?
...................................................................................................................................... 14
Bijeenkomst 10................................................................................................................. 14
Tamanaha, The tension between legal instrumentalism and the rule of law..................14
Hurka & Knill, Does regulation matter? A cross-national analysis of the impact of gun
policies…....................................................................................................................... 14
Bijeenkomst 11................................................................................................................. 15
Adviesraad Internationale Vraagstukken, De wil van het volk? Erosie van democratische
rechtsstaat.................................................................................................................... 15
Ermakoff (2020), Law against the rule of law: assaulting democracy............................15
Blokker (2019), Populism as a constitutional project.....................................................15
Bijeenkomst 12................................................................................................................. 15
Kaufmann et al., More than pathological formalization: understanding organizational
structure and red tape................................................................................................... 15
1
, Noije & den Ridder (2025), Instrumenteel rechtsstatelijk ethos onder Nederlanders... .16
Kaufmann & Witteloostuijn (2018), Dor rules breed rules? Vertical rulemaking at
levels….......................................................................................................................... 16
Bovend’Eert (2021), Machtenscheiding en rechtsstaat (of rechterstaat).......................16
Bijeenkomst 13................................................................................................................ 16
Algemene Rekenkamer (2012), Prestaties in de strafrechtketen...................................16
Eysink smeets (2024) De positie van het lokaal bestuur in veiligheidsbestel en -beleid16
Lindeman, Officieren van justitie in de 21e eeuw (H1, 4, 10).........................................17
Bijeenkomst 14................................................................................................................. 17
Zouridis, Wolf, Herkes, Ontbindend en bindend besturen van de omgeving (H1, 2, 3). .17
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (2024), Recht balanceren: juridisering in
leefomgeving................................................................................................................ 17
Bijeenkomst 15................................................................................................................. 17
De Winter (2020), Regels in de praktijk: handhaving van socialezekerheidswetgeving. 17
Kwink groep, Conferentiebundel Renovatie in het sociaal domein.................................17
Bijeenkomst 16................................................................................................................. 17
Raaphorst (2024), Menselijke maat en maatwerk in toezicht en handhaving?..............17
Van der Geest et al. (2023), Regelovertreding, daders en handhaving bij
milieucriminaliteit.......................................................................................................... 18
Doerga (2025), Het handhavingstekort in het gegevensbeschermingsrecht.................18
Bijeenkomst 17................................................................................................................. 18
Berman, A government of laws and not of machines....................................................18
Christensen et al., Does crowdsourcing legislation increase political legitimacy?..........18
Scheltema (2018), Wetgeving in de responsieve rechtsstaat........................................19
Rapport staatscommissie rechtsstaat (2024), Pagina III tot en met XIII.........................19
Bijeenkomst 18................................................................................................................. 19
Hertogh et al., Geen woorden maar daden. De invloed van legitimiteit en vertrouwen op
nalevingsgedrag............................................................................................................ 19
Wiener (2007), The dual quality of norms and governance beyond the state................19
Schiff Berman (2009), The new legal pluralism.............................................................20
Zouridis, De resonante rechtsstaat – over institutionele crisis van de rechtsstaat en hoe er
weer uit te komen............................................................................................................. 21
Hoofdstuk 1 – De rechtsstaat: bekt lekker, slecht begrepen..........................................21
Hoofdstuk 2 – De rechtsstaat als idee...........................................................................22
Hoofdstuk 3 – De rechtsstaat als idee...........................................................................26
Hoofdstuk 4 – De rechtsstaat als praktijk: een prisma...................................................30
Hoofdstuk 5 – Het juridisch perspectief: de rechtsstaat als juridisch bouwwerk............31
Hoofdstuk 6 – Het sociaalwetenschappelijke perspectief: de rechtsstaat als normatieve
institutionele orde......................................................................................................... 32
Hoofdstuk 7 – Het bestuurswetenschappelijk perspectief: de rechtsstaat als bestuurlijk
principe......................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 8 – De rechtsstaat: een drukvat....................................................................38
Hoofdstuk 9 – Rot in de rechtsstaat?.............................................................................39
Hoofdstuk 10 – Juridisering, instrumentalisme en flipperkastpolitiek.............................42
2
, Hoofdstuk 11 – Hoe keren we de institutionele crisis van de rechtsstaat?.....................44
Bijeenkomst 1
European Commission for democracy through law, Report on the Rule of
Law
Dit rapport heft als doel een consensusdefinitie van de rechtsstaat te identificeren die
toepasbaar is.
Het concept van de rechtsstaat/ rule of law, vormt samen met democratie en
mensenrechten, een van de drie pijlers van de Raad van Europa en is verankerd in het
Preambule van het EVRM.
De terminologie van ‘rule of law’ is niet altijd synoniem met die van de
‘rechtsstaat’ en ‘Etat de droit’. Het rapport streeft ernaar deze begrippen met
elkaar te verzoenen.
Dicey: de rechtsstaat als beperking van de onbeperkte macht van de staat over het
individu. 3 kenmerken
1. Niemand mag worden gestraft, behalve als hij een bestaande wet heeft
overtreden, die duidelijk en vooraf bekend moet zijn, zodat burgers weten waar ze
aan toe zijn. Het gebruik van discretionaire bevoegdheid door de overheid zou
namelijk leiden tot willekeur.
2. Niemand staat boven de wet, en alle klassen moeten gelijkelijk aan de wet
onderworpen zijn.
3. De rechtsstaat moet voortkomen uit het common law en niet uit een geschreven
grondwet.
Niet genoeg om een moderne samenleving te overleven. Hiervoor moet de
rechtsstaat verzoend worden met discretionaire bevoegdheid, wat echter wel
beperkt wordt.
- Rechtsstaat: richt zich veel meer op de aard van de staat. Ontstond uit geschreven
grondwetten en oppositie van de absolutistische staat.
- De Franse etat de droit benadrukt de rol van de staat als de garant van fundamentele
rechten en rechterlijke toetsing van gewone wetgeving.
- Rule of law: vereist dat iedereen met waardigheid, gelijkheid en rationaliteit wordt
behandeld, met de mogelijkheid om beslissingen aan te vechten voor onafhankelijke en
onpartijdige rechtbanken.
Rechtsstaat in het positieve recht
Internationaal recht: het concept van de rechtsstaat is verankerd in internationale
verdragen. Denk aan de Raad van Europa, EHVRM, Verenigde Naties, OESES en de
Europese Unie.
Nationaal recht: de term rechtsstaat wordt in de Duitse Grondwet teruggevonden en in
het VK is het een belangrijk constitutioneel beginsel dat expliciet wordt genoemd in een
wet. In Centraal- en Oost-Europa wordt de notie van de rechtsstaat als een belangrijk
kenmerk van de staat beschouwd.
Op zoek naar een definitie
Nu is er een consensus over de kernbetekenis van de rechtsstaat en de elementen die het
omvat. Deze definitie wordt uitgebreid door 8 elementen:
1. Toegankelijkheid van de wet 5. Mensenrechten moeten worden
(begrijpelijk, duidelijk en voorspelbaar. beschermd.
2. Kwesties van wettelijke rechten moeten 6. Er moeten middelen worden verschaft
normaliter door de wet en niet door om geschillen zonder onnodige kosten of
discretie worden beslist. vertraging op te lossen.
3. Gelijkheid voor de wet. 7. Processen moeten eerlijk zijn.
4. Macht moet wettig, eerlijk en redelijk 8. Naleving door de staat van zijn
worden uitgeoefend. verplichtingen in zowel het internationaal
als nationaal recht.
3
, Er is consensus over de noodzakelijke elementen van de rechtsstaat, zowel formeel als
materieel:
1. Legaliteit: de wet moet worden gevolgd en ambtenaren moeten bevoegdheden
uitoefenen binnen de grenzen van de wet. Iemand kan alleen worden gestraft bij
overtreding van de wet.
2. Rechtszekerheid: de wet moet toegankelijk zijn en de wetten moeten voorspelbaar
en consistent zijn. Ook moet discretionaire bevoegdheid worden ingekaderd. Het
vereist ook dat beloften van de staat in het algemeen worden nagekomen.
3. Verbod op willekeur: discretionaire ruimte mag niet op een willekeurige manier
worden uitgeoefend.
4. Toegang tot de rechter: onafhankelijke en onpartijdige rechtbanken, inclusief
rechterlijke toetsing van administratieve handelingen. Eerlijke en openbare zitting
+ effectief uitvoeren van rechterlijke beslissingen.
5. Respect voor mensenrechten: recht op toegang tot (wettig bevoegde) rechter, om
gehoord te worden, op effectief rechtsmiddel, vermoeden van onschuld en recht
op een eerlijk procs.
6. Non-discriminatie en gelijkheid voor de wet.
Een toekomstige uitdaging is hoe de rechtsstaat kan worden gehandhaafd en ontwikkeld
in omstandigheden waarin individuen toenemend worden beïnvloed door en verbonden
zijn met nieuwe bestuursmodellen.
- De notie van de rechtsstaat is in juridische teksten en praktijk minder ontwikkeld
dan die van mensenrechten en democratie. Hoewel juridische bepalingen over de
rechtsstaat over het algemeen vaag zijn, wordt het steeds vaker opgenomen in
nationale en internationale juridische teksten en jurisprudentie.
- Het rapport concludeert dat de rechtsstaat een fundamentele en
gemeenschappelijke Europese standaard vormt om de uitoefening van de
democratische macht te leiden en te beperken.
Versteeg & Ginsburg (2017), Measuring the rule of law: a comparison of
indicators
De rechtsstaat is uitgegroeid van een eeuwenoud politiek ideaal tot een transnationale
industrie waarin veel geld omgaat. Er wordt ook in geïnvesteerd, omdat het als essentieel
wordt gezien voor economische ontwikkeling, democratie en gerechtigheid. Er zijn veel
governance-indicatoren en dit artikel onderzoekt wat deze indicatoren meten. Dus meten
ze unieke concepten van de rechtsstaat, of wat anders?
De vier onderzochte indicatoren: (1) World Governance Indicators (WGI), (2) Heritage
Foundation, (3) Freedom House, (4) World Justice Project (WJP). Zij definiëren de
rechtsstaat radicaal anders.
Definitie van WJP over rechtsstaat richt zich op instituties en verantwoording,
maar nemen ‘beperkte overheid’ niet op en slagen er vaak niet in het begrip
succesvol te implementeren.
Hoewel de vier organisaties totaal verschillende definities en meetmethoden
hanteren, zijn hun statistische uitkomsten bijna uniek.
Conceptualisering van de rechtsstaat
Er bestaat niet één definitie, het onderscheid tussen ‘thin’ (dun/formeel) en ‘thick’
(dik/materieel) is het belangrijkst:
Thin/ formele rechtsstaat-> geassocieerd met Lon Fuller. Het gaat om hoe regels
worden gemaakt en toegepast, niet om de inhoud. Er zijn 8 criteria opgesteld:
algemeenheid, publiciteit, niet-retroactiviteit (stelt dat nieuwe wetten en regels niet met
terugwerkende kracht gelden), duidelijkheid, consistentie en congruentie tussen regel en
toepassing, mogelijkheid tot naleving en stabiliteit.
Thick/ materiële rechtsstaat-> voegt inhoudelijke waarden toe aan de definitie, zoals
mensenrechten (Hayek), democratie of gelijkheid (Dworkin).
- Probleem: zodra je materiële waarden toevoegt, wordt het concept betwist en is
het moeilijk te onderscheiden van concepten als ‘mensenrechten’ zelf.
4
Inhoud
Bijeenkomst 1..................................................................................................................... 3
European Commission for democracy through law, Report on the Rule of Law...............3
Versteeg & Ginsburg (2017), Measuring the rule of law: a comparison of indicators.......4
Bijeenkomst 2..................................................................................................................... 6
Nedzel (2018), The relationship among the international rule of law, spontaneous order,
and economic development............................................................................................6
Das & Teng (1998), Between trust and control: developing confidence in partner
cooperation in allliances.................................................................................................. 7
Bijeenkomst 3..................................................................................................................... 8
Brenninkmeijer (2019), De januskop van de rechtmatigheid van het bestuur.................8
Bijeenkomst 4..................................................................................................................... 9
Tamanaha (2011), The primacy of society and the failures of law development.............9
Chen & Philippe (2023), Judicial leniency on defendant birthdays.................................10
Bijeenkomst 5................................................................................................................... 10
Bernstein (1992), Opting out of the legal system: extra-legal contractual relations in
diamond industry.......................................................................................................... 10
Tanya De Viliers-Botha (2020), Haidt et al.’s Case for moral pluralism revisited............11
Chua & Engel (2019), Legal consciousness reconsiderd................................................11
Bijeenkomst 6................................................................................................................... 11
Mein (2021), Gemeentelijke juridische professionals in verandering.............................11
Maynard-Moody & Musheno (2000), State agent or citizen agent: two narratives of
discretion....................................................................................................................... 12
Wierenga (2023), De rol invulling van overheidsjuristen...............................................12
Bijeenkomst 7................................................................................................................... 13
Headworth (2020), The power of second-order legal consciousness.............................13
Kleef & Steen (2017), Informal socialization in public organizations..............................13
Bijeenkomst 9................................................................................................................... 14
Damen, Verzuurd bestuursprocesrecht: juridisering en formalisering ten top gedreven?
...................................................................................................................................... 14
Bijeenkomst 10................................................................................................................. 14
Tamanaha, The tension between legal instrumentalism and the rule of law..................14
Hurka & Knill, Does regulation matter? A cross-national analysis of the impact of gun
policies…....................................................................................................................... 14
Bijeenkomst 11................................................................................................................. 15
Adviesraad Internationale Vraagstukken, De wil van het volk? Erosie van democratische
rechtsstaat.................................................................................................................... 15
Ermakoff (2020), Law against the rule of law: assaulting democracy............................15
Blokker (2019), Populism as a constitutional project.....................................................15
Bijeenkomst 12................................................................................................................. 15
Kaufmann et al., More than pathological formalization: understanding organizational
structure and red tape................................................................................................... 15
1
, Noije & den Ridder (2025), Instrumenteel rechtsstatelijk ethos onder Nederlanders... .16
Kaufmann & Witteloostuijn (2018), Dor rules breed rules? Vertical rulemaking at
levels….......................................................................................................................... 16
Bovend’Eert (2021), Machtenscheiding en rechtsstaat (of rechterstaat).......................16
Bijeenkomst 13................................................................................................................ 16
Algemene Rekenkamer (2012), Prestaties in de strafrechtketen...................................16
Eysink smeets (2024) De positie van het lokaal bestuur in veiligheidsbestel en -beleid16
Lindeman, Officieren van justitie in de 21e eeuw (H1, 4, 10).........................................17
Bijeenkomst 14................................................................................................................. 17
Zouridis, Wolf, Herkes, Ontbindend en bindend besturen van de omgeving (H1, 2, 3). .17
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (2024), Recht balanceren: juridisering in
leefomgeving................................................................................................................ 17
Bijeenkomst 15................................................................................................................. 17
De Winter (2020), Regels in de praktijk: handhaving van socialezekerheidswetgeving. 17
Kwink groep, Conferentiebundel Renovatie in het sociaal domein.................................17
Bijeenkomst 16................................................................................................................. 17
Raaphorst (2024), Menselijke maat en maatwerk in toezicht en handhaving?..............17
Van der Geest et al. (2023), Regelovertreding, daders en handhaving bij
milieucriminaliteit.......................................................................................................... 18
Doerga (2025), Het handhavingstekort in het gegevensbeschermingsrecht.................18
Bijeenkomst 17................................................................................................................. 18
Berman, A government of laws and not of machines....................................................18
Christensen et al., Does crowdsourcing legislation increase political legitimacy?..........18
Scheltema (2018), Wetgeving in de responsieve rechtsstaat........................................19
Rapport staatscommissie rechtsstaat (2024), Pagina III tot en met XIII.........................19
Bijeenkomst 18................................................................................................................. 19
Hertogh et al., Geen woorden maar daden. De invloed van legitimiteit en vertrouwen op
nalevingsgedrag............................................................................................................ 19
Wiener (2007), The dual quality of norms and governance beyond the state................19
Schiff Berman (2009), The new legal pluralism.............................................................20
Zouridis, De resonante rechtsstaat – over institutionele crisis van de rechtsstaat en hoe er
weer uit te komen............................................................................................................. 21
Hoofdstuk 1 – De rechtsstaat: bekt lekker, slecht begrepen..........................................21
Hoofdstuk 2 – De rechtsstaat als idee...........................................................................22
Hoofdstuk 3 – De rechtsstaat als idee...........................................................................26
Hoofdstuk 4 – De rechtsstaat als praktijk: een prisma...................................................30
Hoofdstuk 5 – Het juridisch perspectief: de rechtsstaat als juridisch bouwwerk............31
Hoofdstuk 6 – Het sociaalwetenschappelijke perspectief: de rechtsstaat als normatieve
institutionele orde......................................................................................................... 32
Hoofdstuk 7 – Het bestuurswetenschappelijk perspectief: de rechtsstaat als bestuurlijk
principe......................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 8 – De rechtsstaat: een drukvat....................................................................38
Hoofdstuk 9 – Rot in de rechtsstaat?.............................................................................39
Hoofdstuk 10 – Juridisering, instrumentalisme en flipperkastpolitiek.............................42
2
, Hoofdstuk 11 – Hoe keren we de institutionele crisis van de rechtsstaat?.....................44
Bijeenkomst 1
European Commission for democracy through law, Report on the Rule of
Law
Dit rapport heft als doel een consensusdefinitie van de rechtsstaat te identificeren die
toepasbaar is.
Het concept van de rechtsstaat/ rule of law, vormt samen met democratie en
mensenrechten, een van de drie pijlers van de Raad van Europa en is verankerd in het
Preambule van het EVRM.
De terminologie van ‘rule of law’ is niet altijd synoniem met die van de
‘rechtsstaat’ en ‘Etat de droit’. Het rapport streeft ernaar deze begrippen met
elkaar te verzoenen.
Dicey: de rechtsstaat als beperking van de onbeperkte macht van de staat over het
individu. 3 kenmerken
1. Niemand mag worden gestraft, behalve als hij een bestaande wet heeft
overtreden, die duidelijk en vooraf bekend moet zijn, zodat burgers weten waar ze
aan toe zijn. Het gebruik van discretionaire bevoegdheid door de overheid zou
namelijk leiden tot willekeur.
2. Niemand staat boven de wet, en alle klassen moeten gelijkelijk aan de wet
onderworpen zijn.
3. De rechtsstaat moet voortkomen uit het common law en niet uit een geschreven
grondwet.
Niet genoeg om een moderne samenleving te overleven. Hiervoor moet de
rechtsstaat verzoend worden met discretionaire bevoegdheid, wat echter wel
beperkt wordt.
- Rechtsstaat: richt zich veel meer op de aard van de staat. Ontstond uit geschreven
grondwetten en oppositie van de absolutistische staat.
- De Franse etat de droit benadrukt de rol van de staat als de garant van fundamentele
rechten en rechterlijke toetsing van gewone wetgeving.
- Rule of law: vereist dat iedereen met waardigheid, gelijkheid en rationaliteit wordt
behandeld, met de mogelijkheid om beslissingen aan te vechten voor onafhankelijke en
onpartijdige rechtbanken.
Rechtsstaat in het positieve recht
Internationaal recht: het concept van de rechtsstaat is verankerd in internationale
verdragen. Denk aan de Raad van Europa, EHVRM, Verenigde Naties, OESES en de
Europese Unie.
Nationaal recht: de term rechtsstaat wordt in de Duitse Grondwet teruggevonden en in
het VK is het een belangrijk constitutioneel beginsel dat expliciet wordt genoemd in een
wet. In Centraal- en Oost-Europa wordt de notie van de rechtsstaat als een belangrijk
kenmerk van de staat beschouwd.
Op zoek naar een definitie
Nu is er een consensus over de kernbetekenis van de rechtsstaat en de elementen die het
omvat. Deze definitie wordt uitgebreid door 8 elementen:
1. Toegankelijkheid van de wet 5. Mensenrechten moeten worden
(begrijpelijk, duidelijk en voorspelbaar. beschermd.
2. Kwesties van wettelijke rechten moeten 6. Er moeten middelen worden verschaft
normaliter door de wet en niet door om geschillen zonder onnodige kosten of
discretie worden beslist. vertraging op te lossen.
3. Gelijkheid voor de wet. 7. Processen moeten eerlijk zijn.
4. Macht moet wettig, eerlijk en redelijk 8. Naleving door de staat van zijn
worden uitgeoefend. verplichtingen in zowel het internationaal
als nationaal recht.
3
, Er is consensus over de noodzakelijke elementen van de rechtsstaat, zowel formeel als
materieel:
1. Legaliteit: de wet moet worden gevolgd en ambtenaren moeten bevoegdheden
uitoefenen binnen de grenzen van de wet. Iemand kan alleen worden gestraft bij
overtreding van de wet.
2. Rechtszekerheid: de wet moet toegankelijk zijn en de wetten moeten voorspelbaar
en consistent zijn. Ook moet discretionaire bevoegdheid worden ingekaderd. Het
vereist ook dat beloften van de staat in het algemeen worden nagekomen.
3. Verbod op willekeur: discretionaire ruimte mag niet op een willekeurige manier
worden uitgeoefend.
4. Toegang tot de rechter: onafhankelijke en onpartijdige rechtbanken, inclusief
rechterlijke toetsing van administratieve handelingen. Eerlijke en openbare zitting
+ effectief uitvoeren van rechterlijke beslissingen.
5. Respect voor mensenrechten: recht op toegang tot (wettig bevoegde) rechter, om
gehoord te worden, op effectief rechtsmiddel, vermoeden van onschuld en recht
op een eerlijk procs.
6. Non-discriminatie en gelijkheid voor de wet.
Een toekomstige uitdaging is hoe de rechtsstaat kan worden gehandhaafd en ontwikkeld
in omstandigheden waarin individuen toenemend worden beïnvloed door en verbonden
zijn met nieuwe bestuursmodellen.
- De notie van de rechtsstaat is in juridische teksten en praktijk minder ontwikkeld
dan die van mensenrechten en democratie. Hoewel juridische bepalingen over de
rechtsstaat over het algemeen vaag zijn, wordt het steeds vaker opgenomen in
nationale en internationale juridische teksten en jurisprudentie.
- Het rapport concludeert dat de rechtsstaat een fundamentele en
gemeenschappelijke Europese standaard vormt om de uitoefening van de
democratische macht te leiden en te beperken.
Versteeg & Ginsburg (2017), Measuring the rule of law: a comparison of
indicators
De rechtsstaat is uitgegroeid van een eeuwenoud politiek ideaal tot een transnationale
industrie waarin veel geld omgaat. Er wordt ook in geïnvesteerd, omdat het als essentieel
wordt gezien voor economische ontwikkeling, democratie en gerechtigheid. Er zijn veel
governance-indicatoren en dit artikel onderzoekt wat deze indicatoren meten. Dus meten
ze unieke concepten van de rechtsstaat, of wat anders?
De vier onderzochte indicatoren: (1) World Governance Indicators (WGI), (2) Heritage
Foundation, (3) Freedom House, (4) World Justice Project (WJP). Zij definiëren de
rechtsstaat radicaal anders.
Definitie van WJP over rechtsstaat richt zich op instituties en verantwoording,
maar nemen ‘beperkte overheid’ niet op en slagen er vaak niet in het begrip
succesvol te implementeren.
Hoewel de vier organisaties totaal verschillende definities en meetmethoden
hanteren, zijn hun statistische uitkomsten bijna uniek.
Conceptualisering van de rechtsstaat
Er bestaat niet één definitie, het onderscheid tussen ‘thin’ (dun/formeel) en ‘thick’
(dik/materieel) is het belangrijkst:
Thin/ formele rechtsstaat-> geassocieerd met Lon Fuller. Het gaat om hoe regels
worden gemaakt en toegepast, niet om de inhoud. Er zijn 8 criteria opgesteld:
algemeenheid, publiciteit, niet-retroactiviteit (stelt dat nieuwe wetten en regels niet met
terugwerkende kracht gelden), duidelijkheid, consistentie en congruentie tussen regel en
toepassing, mogelijkheid tot naleving en stabiliteit.
Thick/ materiële rechtsstaat-> voegt inhoudelijke waarden toe aan de definitie, zoals
mensenrechten (Hayek), democratie of gelijkheid (Dworkin).
- Probleem: zodra je materiële waarden toevoegt, wordt het concept betwist en is
het moeilijk te onderscheiden van concepten als ‘mensenrechten’ zelf.
4
