Week 7 – Late Oudheid
Aantekeningen ‘Een Kennismaking met de oude wereld’ (p. 310-350)
161-180: Marcus Aurelius regeert over het Romeinse Rijk.
Tussen 161 en 169 had hij een medekeizer naast zich, Lucius Verus.
In deze periode veel oorlogen: Rome tegen de Parthen (161-166), grote Germaanse
aanvallen (165-180). Lucius Verus behaalde tegen de Parthen een gigantische overwinning,
maar bracht wel een nieuwe epidemie mee terug uit Mesopotamië die veel slachtoffers
eiste. De Germanen begonnen in 168 een reeks invallen aan de noordkant van het Rijk, met
als zwaartepunt de Midden-Donau, in Pannonië, waardoor ze in 170 zelfs door wisten te
dringen tot in Italië. Met moeite wist Marcus Aurelius de Germanen terug te dringen uit de
gebieden en de oude grens te herstellen. In de 3de eeuw zouden nieuwe oorlogen tegen de
Germaanse stammen volgen, met name in de periode 235-282.
In 69 n.C. waren de opstandige Bataven en hun bondgenoten uit het Vrije Germanië al in
staat een Romeinse legerplaats tot overgave te dwingen (Vetera). De Bataven leefden al sinds
12 v.C. binnen het Romeinse Rijk en leverden ook veel hulptroepen aan de Romeinse legers,
maar toch waren ze wel in staat om succesvol in opstand te komen.
Tegen 200 grote veranderingen in Germanië: De Goten waren geleidelijk opgeschoven vanaf
Scandinavië naar de Krim en zuid-Oekraïne (Ostrogoten) en naar Walachije, het huidige
Roemenië (Visigoten). Rond 238 begonnen zij met aanvallen op het Romeinse Rijk die
uitgroeiden tot grote oorlogen, wat de Romeinse provincies op de Balkan zeer trof. Pas in de
oorlog van 267-271 wisten de Romeinen de Goten te verslaan, maar tegen een hoge prijs,
waarbij ze ook in 271 hun provincie Dacia op moesten geven.
Meer naar het westen ontstonden nieuwe grote federaties van Germaanse stammen, zoals
de Franken in het noordwesten van Germanië en de Alamannen tegenover de hoek tussen
Rijn en Donau. Tussen 235 en 282 werd het Romeinse Rijk ook hier geplaagd door massale
invasies, wat de Romeinen ook steeds weer tegen zware kosten wist te herstellen met de
verwoesting van grote gebieden. In 254 begonnen de Alamannen door te dringen in wat het
huidige Zuidwest-Duitsland is, en al onder keizer Galliënus (253-268) werd het gebied feitelijk
opgegeven. Frankische bendes staken ook vanaf 256 de grens over om Gallië en zelfs Spanje
te gaan plunderen. Alemannen wisten zelfs door te dringen tot in Noord-Italië. Hoogtepunt
Germaanse invallen in het westen: grote invasie van Gallië in 275-276, maar keizer Probus
(267-282) herstelde de orde door de Germanen daar te verslaan. Vestiging van Germanen in
noordelijke grensstreken binnen het Romeinse Rijk was vanaf ong. 180, wat de Romeinse
keizers toelieten en zelfs bevorderden.
226: Opstandige Perzen verslaan hun Parthische meesters en nemen het Parthische Rijk over:
vorming Nieuw-Perzische rijk, geregeerd door het vorstenhuis van de Sassaniden (bleef
bestaan tot ca. 640). Nieuwe Perzische rijk beheerste dezelfde territoria als het Parthische
Rijk had gedaan. De nieuwe Perzische koningen uit het huis van de Sassaniden, Ardashir I
(226-241) en diens zoon en opvolger Shapur I (241-272), versloegen de Parthische koning en
ook een aantal plaatselijke vorsten die ze vervingen door hun eigen achterban, wat tot meer
centraal bestuur leidde dan in het Parthische Rijk. Naast de staatsorganen kwam er een
mazdaïstische of zoroastrische religieuze organisatie, waarmee het mazdaïsme een soort de
‘nationale’ godsdienst van het Sassanidische rijk. De Perzen wisten grote en sterke legers te
,mobiliseren. Tussen 230 en 283 geregeld grote oorlogen tussen Perzen (Sassaniden) en
Romeinen. De Perzen wisten belangrijke steunpunten en versterkte steden van bondgenoten
van de Romeinen te vernietigen. Romeins-Perzische oorlog van 231-234 eindigde onbeslist,
maar kostte beide machten veel soldaten. De Romeinse keizer Gordianus III (238-244) leidde
in 242-244 een grote veldtocht tegen de Perzen, maar verloor na aanvankelijk successen te
hebben behaald, waar hij ook overleed bij de nederlaag in het zuiden van Mesopotamië in
244, waardoor zijn opvolger Philippus Arabs (244-249) een nadelige vrede moest sluiten en
schatting moest betalen aan de Perzische koning. In 253 behaalden de Perzen een
overwinning op de grens van Syrië, en in 260 wisten de Perzen in Edessa in Noord-
Mesopotamië een grote overwinning te behalen, waarmee de Romeinse aanvoerder, keizer
Valerianus (253-260) in hun Perzische handen viel als gevangene. In 253 en 260 vielen de
Perzen binnen in het Romeinse Rijk voor gigantische plunderingen, zonder dat ze het gebied
probeerden in te lijven. De Perzen verloren ook weleens, zoals in 262 en 266 van de
Palmyreense bondgenoot van Rome Odaenathus. In 283 deed keizer Carus (282-283)
hetzelfde, maar noch Odaenathus, noch Carus kon Ctesiphon, de Mesopotamische hoofdstad
van de Perzen innemen. Onder Diocletianus (284-305) werden de Perzen in de jaren 296-299
grondig verslagen, door Diocletianus’ medekeizer Galerius. Tot 336 daarna geen grote
Romeins-Perzische oorlogen meer. Het zoroastrisme, hun godsdienst, zagen de Perzen als
superieur aan de religies van de minderheden in hun rijk.
Interne problemen in het Romeinse Rijk
Militaire problemen: De oorlogen tegen de Germanen en de Parthen (na 226 de Perzen)
toonden aan dat de vanzelfsprekende superioriteit van de Romeinse legers was verminderd.
Vijanden hadden veel van de Romeinen geleerd. In de grensgebieden was het Romeinse
burgerrecht niet uitzonderlijk meer waardoor minder mannen in dienst gingen om het
Romeinse burgerschap te verkrijgen. Als een keizer zijn aura van onoverwinnelijkheid verloor,
geen greep had op de militaire logistiek en bepaalde grenssectoren verwaarloosde, kon hij
interne militaire onrust en machtsgrepen verwachten.
Structurele gebreken: Romeinse Rijk was na 2 eeuwen van vrede niet meer berekend op een
min of meer permanente oorlogstoestand. Hogere standen hadden hun militaire instelling
voor een groot deel verloren, en het belastingstelsel was ook niet meer berekend op het
financieren van grote extra uitgaven voor de defensie. Extra inkomsten uit
oorlogsschattingen en krijgsbuit waren er niet meer. Ook talrijke onverdedigbare open
steden, omdat het drukke handelsverkeer was ingesteld op een situatie van vrede en
relatieve veiligheid.
In 193 werd Septimius Severus (193-211), keizer na een troonstrijd die volgde op de moord
op Commodus. Hij stichtte de dynastie van de Severi (193-235), en volgde dus Commodus,
de zoon van Marcus Aurelius, op, hoewel na Commodus’ dood eerst Pertinax aan de macht
kwam, maar hij werd door de praetorianen vermoord na een regering van niet eens drie
maanden, die de troon verkochten aan de hoogste bieder, senator Didius Julianus, maar deze
werd op zijn buurt door Septimius Severus geëlimineerd. Severus marcheerde met zijn
troepen naar Rome, schakelde Julianus uit en ontsloeg de praetorianen. Hij rekruteerde een
nieuwe garde uit de troepen die hem gesteund hadden, waarna hij in Syrië in 194 zijn
concurrent Pescennius Niger versloeg, waar Pescennius ook bij omkwam. Severus voegde het
noordelijke deel van Mesopotamië toe aan het Romeinse Rijk, waarmee het Romeinse Rijk
zijn grootste omvang bereikte. In 197 versloeg Septimius Severus een andere concurrent,
, Albinus (stadhouder van Brittannië) die ook stierf bij het gevecht in Gallië (bij Lyon). Severus
voerde hervormingen door met als doel de soldaten te begunstigen en het leger uit te
breiden en te verbeteren, ook al leidde deze maatregelen tot grote financiële problemen, die
de Severische keizers en hun opvolgers bleef achtervolgen, hoewel Severus zelf de geldnood
nog wel wist op te lossen, door confiscaties en krijgsbuit te behalen. Septimius Severus
stelde ook nieuwe belasting in, de annona militaris met als doel het kunnen bevoorraden van
de strijdkrachten. Tussen 202 en 208 voerde Severus geen grote oorlogen, maar in 208 trok
hij met een leger naar Brittannië om roofzuchtige stammen ten noorden van de muur van
Hadrianus te straffen. De zoon Caracalla (officieel Antoninus genaamd) nam in 211, na het
overlijden van Septimius Severus in Brittannië het keizerschap op zich, Caracalla regeerde van
211-217, ook al had hij wel een rivaliteit met zijn broer Geta. In 212 vermoordde Caracalla
zijn broer. Ook gaf Caracalla in 212 aan alle vrije rijksinwoners het Romeinse burgerrecht, en
er wordt gesuggereerd dat hij dit deed uit fiscale overwegingen. In 213 en 215 kocht
Caracalla invallen aan de noordgrens af (dit was goedkoper dan oorlog voeren en werd in de
hele periode van het bestaan van het Romeinse Rijk wel gebruikt). Caracalla werd in 217
vermoord door een officier die genoeg had van het willekeurige gedrag van de keizer in het
ONO. Zijn opvolger werd zijn praetoriaanse prefect, Macrinus (217-218), de eerste ridder die
keizer werd en vrede sloot met de Parthen, maar verder niets bereikte, en in 218 van de
troon gestoten werd door een machtsgreep van een bastaardzoon van Caracalla, Elagabalus
(218-222). Elagabalus was op dat moment priester van de god El Gabal, een Syrische berg- en
zonnegod, en wijdde zich zelfs na zijn aankomst in Rome alleen aan de verering van deze god
waardoor hij al snel impopulair werd en in 222 werd vermoord en opgevolgd door een
andere bastaardzoon van Caracalla, Severus Alexander (222-235), tevens de laatste keizer uit
het huis van de Severi, die in 235 vermoord werd in Mainz tijdens een oorlog tegen de
Germanen.
De periode van de Severi wordt, ondanks de problemen, gezien als een redelijk voorspoedige
periode, met name de periode 200-230. Ook was het de tijd van de grote klassieke
rechtsgeleerden, zoals Papinianus (150-212) en Ulpianus (170-223), en het was een tijd van
herstel na de grote oorlogen en pestepidemieën die tussen 161 en 169 gewoed hadden.
Vanaf 235 geen algemeen aanvaarde dynastie meer en zaten kortregerende keizers wankel
op de troon (235-284). Veel oorlogen in het oosten (tegen de Perzen) en op de Balkan in deze
periode. Van 235-238 regeerde Maximinus Thrax, ook een opgeklommen ridder. Hij was de
laatste Romeinse keizer die in staat was de Germanen met succes in hun eigen gebied te
bestrijden. Gordianus III regeerde van 238-244. In 242 vertrok Gordianus III aan het hoofd
van een groot leger naar het oosten om oorlog te voeren tegen de Perzen onder leiding van
koning Shapur I (242-272). Decius regeerde van 249-251. Na enige korte regeringen van
andere keizers kwam in 253 een oudere senator, Valerianus, aan de macht (253-260), en
maakte zijn zoon Galliënus tot medekeizer (253-268). In hun tijd geraakte het Romeinse Rijk
in crisis en viel het zelfs bijna uiteen. Vanaf 252 woedde ook meer dan 20 jaar lang de pest,
net als onder Marcus Aurelius. In Keulen en Trier regeerden van 260-274 Postumus en zijn
opvolgers, die niet alleen Gallië en de Rijnlanden beheersten maar ook Brittannië en Spanje.
In het oosten raapte de Palmyreense vorst Odaenathus de resten van de Romeinse
legermacht bijeen en versloeg de Perzen, wat hem vrijwel onaantastbaar maakte, ook al
erkende hij Galliënus nog, maar zijn opvolgers Vaballathus en zijn moeder Zenobia begonnen
na de moord op Odaenathus in 268 Palmyra tot een apart rijk uit te bouwen tussen Rome en
Aantekeningen ‘Een Kennismaking met de oude wereld’ (p. 310-350)
161-180: Marcus Aurelius regeert over het Romeinse Rijk.
Tussen 161 en 169 had hij een medekeizer naast zich, Lucius Verus.
In deze periode veel oorlogen: Rome tegen de Parthen (161-166), grote Germaanse
aanvallen (165-180). Lucius Verus behaalde tegen de Parthen een gigantische overwinning,
maar bracht wel een nieuwe epidemie mee terug uit Mesopotamië die veel slachtoffers
eiste. De Germanen begonnen in 168 een reeks invallen aan de noordkant van het Rijk, met
als zwaartepunt de Midden-Donau, in Pannonië, waardoor ze in 170 zelfs door wisten te
dringen tot in Italië. Met moeite wist Marcus Aurelius de Germanen terug te dringen uit de
gebieden en de oude grens te herstellen. In de 3de eeuw zouden nieuwe oorlogen tegen de
Germaanse stammen volgen, met name in de periode 235-282.
In 69 n.C. waren de opstandige Bataven en hun bondgenoten uit het Vrije Germanië al in
staat een Romeinse legerplaats tot overgave te dwingen (Vetera). De Bataven leefden al sinds
12 v.C. binnen het Romeinse Rijk en leverden ook veel hulptroepen aan de Romeinse legers,
maar toch waren ze wel in staat om succesvol in opstand te komen.
Tegen 200 grote veranderingen in Germanië: De Goten waren geleidelijk opgeschoven vanaf
Scandinavië naar de Krim en zuid-Oekraïne (Ostrogoten) en naar Walachije, het huidige
Roemenië (Visigoten). Rond 238 begonnen zij met aanvallen op het Romeinse Rijk die
uitgroeiden tot grote oorlogen, wat de Romeinse provincies op de Balkan zeer trof. Pas in de
oorlog van 267-271 wisten de Romeinen de Goten te verslaan, maar tegen een hoge prijs,
waarbij ze ook in 271 hun provincie Dacia op moesten geven.
Meer naar het westen ontstonden nieuwe grote federaties van Germaanse stammen, zoals
de Franken in het noordwesten van Germanië en de Alamannen tegenover de hoek tussen
Rijn en Donau. Tussen 235 en 282 werd het Romeinse Rijk ook hier geplaagd door massale
invasies, wat de Romeinen ook steeds weer tegen zware kosten wist te herstellen met de
verwoesting van grote gebieden. In 254 begonnen de Alamannen door te dringen in wat het
huidige Zuidwest-Duitsland is, en al onder keizer Galliënus (253-268) werd het gebied feitelijk
opgegeven. Frankische bendes staken ook vanaf 256 de grens over om Gallië en zelfs Spanje
te gaan plunderen. Alemannen wisten zelfs door te dringen tot in Noord-Italië. Hoogtepunt
Germaanse invallen in het westen: grote invasie van Gallië in 275-276, maar keizer Probus
(267-282) herstelde de orde door de Germanen daar te verslaan. Vestiging van Germanen in
noordelijke grensstreken binnen het Romeinse Rijk was vanaf ong. 180, wat de Romeinse
keizers toelieten en zelfs bevorderden.
226: Opstandige Perzen verslaan hun Parthische meesters en nemen het Parthische Rijk over:
vorming Nieuw-Perzische rijk, geregeerd door het vorstenhuis van de Sassaniden (bleef
bestaan tot ca. 640). Nieuwe Perzische rijk beheerste dezelfde territoria als het Parthische
Rijk had gedaan. De nieuwe Perzische koningen uit het huis van de Sassaniden, Ardashir I
(226-241) en diens zoon en opvolger Shapur I (241-272), versloegen de Parthische koning en
ook een aantal plaatselijke vorsten die ze vervingen door hun eigen achterban, wat tot meer
centraal bestuur leidde dan in het Parthische Rijk. Naast de staatsorganen kwam er een
mazdaïstische of zoroastrische religieuze organisatie, waarmee het mazdaïsme een soort de
‘nationale’ godsdienst van het Sassanidische rijk. De Perzen wisten grote en sterke legers te
,mobiliseren. Tussen 230 en 283 geregeld grote oorlogen tussen Perzen (Sassaniden) en
Romeinen. De Perzen wisten belangrijke steunpunten en versterkte steden van bondgenoten
van de Romeinen te vernietigen. Romeins-Perzische oorlog van 231-234 eindigde onbeslist,
maar kostte beide machten veel soldaten. De Romeinse keizer Gordianus III (238-244) leidde
in 242-244 een grote veldtocht tegen de Perzen, maar verloor na aanvankelijk successen te
hebben behaald, waar hij ook overleed bij de nederlaag in het zuiden van Mesopotamië in
244, waardoor zijn opvolger Philippus Arabs (244-249) een nadelige vrede moest sluiten en
schatting moest betalen aan de Perzische koning. In 253 behaalden de Perzen een
overwinning op de grens van Syrië, en in 260 wisten de Perzen in Edessa in Noord-
Mesopotamië een grote overwinning te behalen, waarmee de Romeinse aanvoerder, keizer
Valerianus (253-260) in hun Perzische handen viel als gevangene. In 253 en 260 vielen de
Perzen binnen in het Romeinse Rijk voor gigantische plunderingen, zonder dat ze het gebied
probeerden in te lijven. De Perzen verloren ook weleens, zoals in 262 en 266 van de
Palmyreense bondgenoot van Rome Odaenathus. In 283 deed keizer Carus (282-283)
hetzelfde, maar noch Odaenathus, noch Carus kon Ctesiphon, de Mesopotamische hoofdstad
van de Perzen innemen. Onder Diocletianus (284-305) werden de Perzen in de jaren 296-299
grondig verslagen, door Diocletianus’ medekeizer Galerius. Tot 336 daarna geen grote
Romeins-Perzische oorlogen meer. Het zoroastrisme, hun godsdienst, zagen de Perzen als
superieur aan de religies van de minderheden in hun rijk.
Interne problemen in het Romeinse Rijk
Militaire problemen: De oorlogen tegen de Germanen en de Parthen (na 226 de Perzen)
toonden aan dat de vanzelfsprekende superioriteit van de Romeinse legers was verminderd.
Vijanden hadden veel van de Romeinen geleerd. In de grensgebieden was het Romeinse
burgerrecht niet uitzonderlijk meer waardoor minder mannen in dienst gingen om het
Romeinse burgerschap te verkrijgen. Als een keizer zijn aura van onoverwinnelijkheid verloor,
geen greep had op de militaire logistiek en bepaalde grenssectoren verwaarloosde, kon hij
interne militaire onrust en machtsgrepen verwachten.
Structurele gebreken: Romeinse Rijk was na 2 eeuwen van vrede niet meer berekend op een
min of meer permanente oorlogstoestand. Hogere standen hadden hun militaire instelling
voor een groot deel verloren, en het belastingstelsel was ook niet meer berekend op het
financieren van grote extra uitgaven voor de defensie. Extra inkomsten uit
oorlogsschattingen en krijgsbuit waren er niet meer. Ook talrijke onverdedigbare open
steden, omdat het drukke handelsverkeer was ingesteld op een situatie van vrede en
relatieve veiligheid.
In 193 werd Septimius Severus (193-211), keizer na een troonstrijd die volgde op de moord
op Commodus. Hij stichtte de dynastie van de Severi (193-235), en volgde dus Commodus,
de zoon van Marcus Aurelius, op, hoewel na Commodus’ dood eerst Pertinax aan de macht
kwam, maar hij werd door de praetorianen vermoord na een regering van niet eens drie
maanden, die de troon verkochten aan de hoogste bieder, senator Didius Julianus, maar deze
werd op zijn buurt door Septimius Severus geëlimineerd. Severus marcheerde met zijn
troepen naar Rome, schakelde Julianus uit en ontsloeg de praetorianen. Hij rekruteerde een
nieuwe garde uit de troepen die hem gesteund hadden, waarna hij in Syrië in 194 zijn
concurrent Pescennius Niger versloeg, waar Pescennius ook bij omkwam. Severus voegde het
noordelijke deel van Mesopotamië toe aan het Romeinse Rijk, waarmee het Romeinse Rijk
zijn grootste omvang bereikte. In 197 versloeg Septimius Severus een andere concurrent,
, Albinus (stadhouder van Brittannië) die ook stierf bij het gevecht in Gallië (bij Lyon). Severus
voerde hervormingen door met als doel de soldaten te begunstigen en het leger uit te
breiden en te verbeteren, ook al leidde deze maatregelen tot grote financiële problemen, die
de Severische keizers en hun opvolgers bleef achtervolgen, hoewel Severus zelf de geldnood
nog wel wist op te lossen, door confiscaties en krijgsbuit te behalen. Septimius Severus
stelde ook nieuwe belasting in, de annona militaris met als doel het kunnen bevoorraden van
de strijdkrachten. Tussen 202 en 208 voerde Severus geen grote oorlogen, maar in 208 trok
hij met een leger naar Brittannië om roofzuchtige stammen ten noorden van de muur van
Hadrianus te straffen. De zoon Caracalla (officieel Antoninus genaamd) nam in 211, na het
overlijden van Septimius Severus in Brittannië het keizerschap op zich, Caracalla regeerde van
211-217, ook al had hij wel een rivaliteit met zijn broer Geta. In 212 vermoordde Caracalla
zijn broer. Ook gaf Caracalla in 212 aan alle vrije rijksinwoners het Romeinse burgerrecht, en
er wordt gesuggereerd dat hij dit deed uit fiscale overwegingen. In 213 en 215 kocht
Caracalla invallen aan de noordgrens af (dit was goedkoper dan oorlog voeren en werd in de
hele periode van het bestaan van het Romeinse Rijk wel gebruikt). Caracalla werd in 217
vermoord door een officier die genoeg had van het willekeurige gedrag van de keizer in het
ONO. Zijn opvolger werd zijn praetoriaanse prefect, Macrinus (217-218), de eerste ridder die
keizer werd en vrede sloot met de Parthen, maar verder niets bereikte, en in 218 van de
troon gestoten werd door een machtsgreep van een bastaardzoon van Caracalla, Elagabalus
(218-222). Elagabalus was op dat moment priester van de god El Gabal, een Syrische berg- en
zonnegod, en wijdde zich zelfs na zijn aankomst in Rome alleen aan de verering van deze god
waardoor hij al snel impopulair werd en in 222 werd vermoord en opgevolgd door een
andere bastaardzoon van Caracalla, Severus Alexander (222-235), tevens de laatste keizer uit
het huis van de Severi, die in 235 vermoord werd in Mainz tijdens een oorlog tegen de
Germanen.
De periode van de Severi wordt, ondanks de problemen, gezien als een redelijk voorspoedige
periode, met name de periode 200-230. Ook was het de tijd van de grote klassieke
rechtsgeleerden, zoals Papinianus (150-212) en Ulpianus (170-223), en het was een tijd van
herstel na de grote oorlogen en pestepidemieën die tussen 161 en 169 gewoed hadden.
Vanaf 235 geen algemeen aanvaarde dynastie meer en zaten kortregerende keizers wankel
op de troon (235-284). Veel oorlogen in het oosten (tegen de Perzen) en op de Balkan in deze
periode. Van 235-238 regeerde Maximinus Thrax, ook een opgeklommen ridder. Hij was de
laatste Romeinse keizer die in staat was de Germanen met succes in hun eigen gebied te
bestrijden. Gordianus III regeerde van 238-244. In 242 vertrok Gordianus III aan het hoofd
van een groot leger naar het oosten om oorlog te voeren tegen de Perzen onder leiding van
koning Shapur I (242-272). Decius regeerde van 249-251. Na enige korte regeringen van
andere keizers kwam in 253 een oudere senator, Valerianus, aan de macht (253-260), en
maakte zijn zoon Galliënus tot medekeizer (253-268). In hun tijd geraakte het Romeinse Rijk
in crisis en viel het zelfs bijna uiteen. Vanaf 252 woedde ook meer dan 20 jaar lang de pest,
net als onder Marcus Aurelius. In Keulen en Trier regeerden van 260-274 Postumus en zijn
opvolgers, die niet alleen Gallië en de Rijnlanden beheersten maar ook Brittannië en Spanje.
In het oosten raapte de Palmyreense vorst Odaenathus de resten van de Romeinse
legermacht bijeen en versloeg de Perzen, wat hem vrijwel onaantastbaar maakte, ook al
erkende hij Galliënus nog, maar zijn opvolgers Vaballathus en zijn moeder Zenobia begonnen
na de moord op Odaenathus in 268 Palmyra tot een apart rijk uit te bouwen tussen Rome en
