Wetenschapsfilosofie 2025
Een samenvatting van alle hoorcolleges, Q&A sessies en werkcolleges
Samenvatting van de hoorcolleges
Hoorcollege 1
Wat is wetenschapsfilosofie?
Wetenschapsfilosofie is de filosofische reflectie op wat wetenschap is, doet en aan kennis genereert. Bijvoorbeeld:
Waarom vallen Stephen Hawkings beweringen over zwarte gaten binnen het domein van de wetenschap en Joke
Dammans beweringen over witte geesten niet?
Het gaat hierbij over het algemeen om het demarcatiecriterium dat wetenschap van pseudowetenschap (= niet-
wetenschap) onderscheidt. Een demarcatiecriterium is een criterium dat twee dingen van elkaar onderscheidt.
Men gebruikt de term "wetenschap" regelmatig en vaak ook goed, maar als je vraagt naar de eigenschappen van
wetenschap hebben mensen opeens andere meningen. Er zijn daarom verschillende stromingen binnen de
wetenschapsfilosofie. Vaak wordt er beredeneerd vanuit een empirisch standpunt, welke stelt dat je kan vast stellen of
iets waar door het te waarnemen met je zintuigen. Echter worden Stephen Hawking’s uitspraken over zwarte gaten
wel geaccepteerd als wetenschap, ook al kan je deze niet zien.
Wat is het belang van wetenschapsfilosofie voor psychologie?
Dit belang kan met drie termen worden beschreven: kennis, kunde en karakter.
Je hebt kennis nodig om als academicus uit te leggen waarom psychologie wordt gezien als een wetenschap. Je moet
weten wat de verschillende antwoorden zijn op "wat is wetenschap?" in de geschiedenis van de wetenschapsfilosofie.
Je moet kunde (= vaardigheid) hebben om kritisch te reflecteren (ofwel om te filosoferen) en je antwoord kan
beargumenteren op vragen als:
Is psychologie (terecht) een wetenschap?
Heeft wetenschap terecht het monopolie op kennisverwerving?
Met kennis en kunde wil je een beter karakter bereiken. Dit betekent een beter inzicht in psychologie als wetenschap,
waardoor je een betere wetenschapper (en een betere burger) wordt.
Er is een replicatiecrisis in de psychologie. Is het dan wel een wetenschap? Er worden namelijk meestal alleen
positieve resultaten gepubliceerd. Filosofie is dus een kritische reflectie en daar heb je kennis en kunde voor nodig.
Betere psychologen, betere wetenschappers, betere burgers. Door kritisch na te denken over wat wetenschap is, en of
psychologie een wetenschap is, hopen we dat je beter inzicht krijgt in psychologie als
wetenschap, waardoor jullie betere wetenschappers worden;
• De universiteit wil natuurlijk niet een nieuwe Diederik Stapel afleveren (publiceerde foute data enzo, veel fraude);
• We zullen zien dat kritisch nadenken over je eigen wetenschap en je eigen denken nog niet zo eenvoudig is.
Epistemologie
Epistemologie is een synoniem voor kennisleer. De epistemologie/kennisleer denkt na over wat kennis is, wat we
ermee bedoelen, wat je ermee doet, waar het vandaan komt, et cetera. Wetenschapsfilosofie begon met epistemologie.
Epistemologie stelt drie vragen:
1. Wat is (zekere) kennis?
2. Hoe kunnen we die kennis rechtvaardigen?
3. Wat is de bron van kennis?
M.b.t. deze kwesties zijn traditioneel twee posities ingenomen:
1. het rationalisme: echte kennis is afkomstig van de ratio, de rede, het verstand;
2. het empirisme: echte kennis is afkomstig van de zintuiglijke ervaring.
Kun je echte kennis hebben? Wat weet je zeker?
Scepticisme
Scepticisme is de overtuiging dat er geen kennis mogelijk is, omdat we niks zeker kunnen weten.
, Socrates kan worden beschouwd als de scepticus van de antieke tijd, terwijl Michel de Montaigne kan worden
beschouwd als de scepticus van de moderne tijd.
Socrates op het marktplein; Stelt vraagtekens bij de gevestigde (vaak mythologische) opvattingen;
• Scepticisme: ‘Perhaps the conclusion must even be that we do not know anything at all, and never will.’
Socrates
Socrates had de uitspraak “ik weet niks”.
Socrates ging regelmatig op het marktplein staan en mensen laten twijfelen aan alle overtuigingen die ze toen hadden.
Wat weet je zeker, en op dat antwoord bleef hij door vragen met hoe weet je dat zeker? En hoe weet je dat weer
zeker? Hierdoor kwam er veel twijfel en had hij de overtuiging dat wij niets zeker wisten. Hij werd echter
veroordeeld voor het aanzetten tot dit twijfelgedrag, aangezien er een sterke religieuze cultuur heerste en Socrates
ook ging twijfelen aan het bestaan van God. Hij is dus dood gaan door kritisch te denken.
Michel de Montaigne
De Montaigne stelde de vraag “wat weet ik?”.
Hij meende namelijk dat als je zou claimen niks te weten (zoals Socrates), dan spreek je jezelf tegen aangezien je zegt
te weten dat je niks weet. Om deze reden stelde hij alles in een vraagvorm.
De Montaigne ging twijfelen aan alles door alle voor- en tegenargumenten tegen elkaar uit te zetten. Bijvoorbeeld, hij
zou zich kunnen afvragen of er een stoel voor hem zou staan. Een voorargument zou dan zijn dat je de stoel kan zien
met je ogen, maar een tegenargument zou dan zijn dat je niet zeker kan zijn dat dat wat je met je ogen ziet klopt.
Rationalisme
Rationalisme is de overtuiging dat kennis voortkomt uit het goed gebruiken van je ratio/verstand. ‘Ratio’ en ‘verstand’
zijn synoniemen van elkaar. Het rationalisme staat hiermee tegenover het scepticisme, aangezien het beweert dat er
wél kennis mogelijk is. Geassocieerde bewering: er bestaat ingeboren kennis (= nativisme).
Het rationalisme meende ook dat er ingeboren kennis bestaat. Echter hangt het af van de overtuigingen van de
filosoof wat wordt beschouwd als ingeboren kennis en wat niet. Plato was de grootste rationalist in de tijd van de
Oude Grieken, terwijl Descartes de grootste rationalist was in de moderne tijd.
Plato
Plato kan beschouwd worden als de eerste rationalist. Hij was een leerling van Socrates. Plato geloofde daarmee ook
niet in de bestaande Goden, máár hij vond wel dat er kennis mogelijk was. Hij stelde dat de bron Van kennis de ratio
is. :eren is herinneren (anamnesis). Je doet dus nooit nieuwe kennis op (maar dat kan je toch niet weten?). Plato
gelooft ook in reïncarnatie.
Plato’s twee werelden
Alles in de wereld verandert constant (bijvoorbeeld: de rivier stroomt, de berg erodeert). Plato ging zich toen afvragen
of er wel kennis mogelijk was over de wereld, als deze blijft veranderen. Bijvoorbeeld: de hoeveelheid volume in de
rivier blijft veranderen, dus hoe kunnen we hier ooit iets concreets over zeggen? Plato redeneerde dat er een wereld
moest zijn waarin ideeën als het concept ‘rivier’ onveranderlijk bestaan. Deze wereld kon je wél zekere kennis over
hebben.
Volgens Plato bestonden er daarom twee werelden:
- De wereld van verschijnselen: de veranderlijke wereld waarin we fysiek leven, die we wel kunnen waarnemen en waar
geen kennis over mogelijk is. -> fenomenaal
- De Ideeënwereld: de onveranderlijke wereld waarin alle ideeën/concepten bestaan, die we niet kunnen waarnemen en
waar wel kennis over mogelijk is. => noumenaal
De Ideeënwereld kunnen we niet waarnemen met onze zintuigen. Dus moeten we ons verstand/ratio gebruiken om
kennis op te doen over de veranderende wereld van verschijnselen.
,Plato’s allegorie van de grot
Om de Ideeënwereld te illustreren, noemde Plato het over een grot waar er bij het plafond een klein stoeltje voor een
vuurtje wordt gehouden, waardoor er op de grond een schaduw vormde van een stoel. Mensen op de grond van de
grot zien het vuurtje en het kleine stoeltje niet, dus denken zij dat die schaduw de stoel is. Met dit voorbeeld wilde
Plato aantonen dat dat wat je ziet met je zintuigen, eigenlijk schaduwen zijn van het idee/concept in de Ideeënwereld.
Alle kennis is ingeboren
Plato geloofde in reïncarnatie. Zijn theorie was dat we geboren zijn met alle kennis die er is in de wereld, welke op is
geslagen in onze ziel. Je ziel zou zich voor je geboorte al in de Ideeënwereld bevinden en heeft alle kennis hier
opgedaan. Je zou tijdens je leven dus nooit meer nieuwe kennis opdoen. Door je verstand/ratio te gebruiken, zou je
vervolgens deze opgeslagen kennis kunnen oproepen/herinneren (dit werd anamnèsis genoemd). Dit leidde tot de
uitspraak “leren is herinneren”.
Er is echter wel kritiek op dit idee. Toen Plato met de Ideeënwereld kwam, was dit ook nieuw voor mensen. Maar als
het dus nog niet bekend was dat men geboren is met alle kennis die er is, dan is dat toch nieuwe kennis? In andere
woorden, als men nooit nieuwe kennis kan opdoen omdat alle kennis bij de geboorte al aanwezig was, dan zou het
concept van de Ideeënwereld toch ook geen nieuwe kennis zijn?
Epistème vs. doxa
Epistème is de echte kennis van hoe de dingen zijn in de wereld. Doxa is de overtuiging/mening van iemand over hoe
de dingen zijn in de wereld. Men denkt eerst altijd dat zijn beweringen epistème’s zijn, maar deze blijken uiteindelijk
doxa’s te zijn. Plato zegt hierover: “kennis is een ware en gerechtvaardigde overtuiging”. Belangrijk aan Plato’s
uitspraak is het woord “rechtvaardiging”, dit betekent dat je kan aantonen hoe je weet dat je uitspraak waar is.
Dit was een reactie op Heraclitus, die zei dat we enkel doxa’s kunnen verwerven en geen epistème’s. Zijn argument
hierbij dat als alles continu verandert, dan is er dus niks, alles wordt alleen maar. In andere woorden, alles dat is, is
dus onveranderlijk. Alles waarvan wij zeggen dat we kennis hebben, is dus enkel een doxa, een mening.
Bijvoorbeeld, een stoel is niet onveranderlijk: vanaf het moment dat hij is gemaakt begint hij al met slijten, en is deze
dus aan het veranderen. Heraclitus kwam dus uiteindelijk weer uit op het scepticisme, door te zeggen dat er geen
kennis mogelijk is over de wereld. Plato wilde echter niet achter het scepticisme staan, dus bedacht hij de
Ideeënwereld en meende dat we kennis kunnen hebben over de wereld van verschijnselen als we ons verstand/ratio
gebruiken.
Meno
Plato schreef al zijn theorieën in dialoogvorm. Socrates is hierin meestal de hoofdpersoon en gaat in debat met
mensen door hun allemaal vragen te stellen. Een voorbeeld van zulke dialogen is die van Meno.
Meno is een landeigenaar/slaveneigenaar. Plato wil met dit verhaal uitleggen dat iedereen kan leren (ofwel dat
iedereen in staat is om alle kennis te herinneren waarmee iedereen geboren is), onafhankelijk de afkomst, dus ook een
onopgeleide slaaf die voor Meno werkt.
Meno roept een slaaf bij hem en Socrates. Socrates tekent een vierkant voor de slaaf op de grond (zie figuur
1) en vraagt hem wat hij zou moeten doen om een vierkant te maken dat twee keer zo groot is.
De slaaf geeft aan dat je dan de lengte en breedte van het vierkant nog een keer moet doortrekken, en vervolgens die
punten samen moet laten komen (zie figuur 2).
, Het waren daarna vier vierkanten. Socrates tekent vervolgens het volgende (zie figuur 3) en trekt de conclusie dat wat
de slaaf had getekend klopt. Het vierkant in figuur 2 is inderdaad twee keer zo groot als het vierkant in figuur 1.
Meno trekt dan dus de conclusie dat als je je verstand goed gebruikt, je alle kennis op kan roepen. Echter is er kritiek
op dit verhaal, namelijk dat
Socrates de slaaf woorden in de mond legt.
Empirisme
Empirisme is de overtuiging dat kennis voortkomt uit ervaringen vanuit zintuiglijke waarneming. Het empirisme staat
hiermee ook tegenover het scepticisme, aangezien het beweert dat er wél kennis mogelijk is.
Het rationalisme meende echter dat er geen ingeboren kennis bestaat, aangezien alle kennis uit ervaring komt.
Aristoteles was de eerste empirist.
Aristoteles
Aristoteles was een leerling van Plato. Echter geloofde hij niet in het idee van twee werelden, Aristoteles zei dat er
maar één wereld was, welke je kon waarnemen met je zintuigen. Dit idee werd meer geaccepteerd door de
samenleving dan de ideeën van Plato. Aristoteles was hierdoor duidelijk een empirist, maar hij heeft wel wat
rationalistische elementen in zijn denken (zie Inductie). Volgens Aristoteles werd iedereen geboren als een tabula rasa
(= leeg blad), waarna je alle kennis op deed door ervaringen na je geboorte.
Peripathische principe
“Peripateo” betekent wandelen in het Grieks. Aristoteles gaf zijn studenten namelijk al wandelend les. Thomas van
Aquino noemde het empiristische principe van Aristoteles daarom ook wel het peripathische principe.
Aristoteles vs. Plato
Aristoteles verwerpt het idee van bestaande entiteiten in een Ideeënwereld die Plato noemt. Aristoteles neemt alleen
de concrete, individuele dingen (zoals een stoel) aan als waar.
Inductie
Aristoteles vraagt zich wel af hoe we dan op zo'n universeel, abstract begrip komen, zoals "stoel". We kunnen dit
concept/begrip/idee namelijk nergens waarnemen in het echt, maar we kunnen het wel toepassen op alle voorwerpen
die voor ons binnen de categorie “stoel” vallen. Dit komt neer op het begrip inductie: op basis van individuele
gevallen waarin A = B of A leidt tot B, concluderen dat A altijd = B of A altijd leidt tot B. In andere woorden, je
creëert een algemene theorie op basis van concrete gevallen.
Er is echter een duidelijk probleem met inductie: je kunt niet alle gevallen waarnemen waarin A = B of A leidt tot B.
Ofwel, je kan niet met zekerheid concluderen dat de algemene theorie in alle gevallen waar is. Het idee dat alle
mensen sterfelijk zijn, bijvoorbeeld, komt voort uit de waarneming dat enkele concrete mensen zijn overleden en dus
sterfelijk waren. Maar Aristoteles zegt dat hij weet dat alle mensen sterfelijk zijn en dat dit dus noodzakelijk waar is.
Maar: het kan altijd nog zijn dat de laatste mens onsterfelijk is.
Aristoteles vond een oplossing op dit inductieprobleem. Aristoteles zei dat je kan inzien dat abstracties (zoals dat
mensen sterfelijk zijn) noodzakelijke waarheden zijn, door gebruik te maken van je nous, dit is je onfeilbare
intellectuele geestelijke capaciteit. Intuïtieve inductie is vervolgens het inzicht dat je hebt door je nous te gebruiken,
ofwel je verstand/ratio te gebruiken. Hij was dus ook niet meer kritisch op zijn uitspraken, aangezien hij deze had
gemaakt met zijn intuïtieve inductie en dus was het (volgens hem) noodzakelijk waar. Dit is dus een duidelijk
rationeel element in Aristoteles’ epistemologie.
Een samenvatting van alle hoorcolleges, Q&A sessies en werkcolleges
Samenvatting van de hoorcolleges
Hoorcollege 1
Wat is wetenschapsfilosofie?
Wetenschapsfilosofie is de filosofische reflectie op wat wetenschap is, doet en aan kennis genereert. Bijvoorbeeld:
Waarom vallen Stephen Hawkings beweringen over zwarte gaten binnen het domein van de wetenschap en Joke
Dammans beweringen over witte geesten niet?
Het gaat hierbij over het algemeen om het demarcatiecriterium dat wetenschap van pseudowetenschap (= niet-
wetenschap) onderscheidt. Een demarcatiecriterium is een criterium dat twee dingen van elkaar onderscheidt.
Men gebruikt de term "wetenschap" regelmatig en vaak ook goed, maar als je vraagt naar de eigenschappen van
wetenschap hebben mensen opeens andere meningen. Er zijn daarom verschillende stromingen binnen de
wetenschapsfilosofie. Vaak wordt er beredeneerd vanuit een empirisch standpunt, welke stelt dat je kan vast stellen of
iets waar door het te waarnemen met je zintuigen. Echter worden Stephen Hawking’s uitspraken over zwarte gaten
wel geaccepteerd als wetenschap, ook al kan je deze niet zien.
Wat is het belang van wetenschapsfilosofie voor psychologie?
Dit belang kan met drie termen worden beschreven: kennis, kunde en karakter.
Je hebt kennis nodig om als academicus uit te leggen waarom psychologie wordt gezien als een wetenschap. Je moet
weten wat de verschillende antwoorden zijn op "wat is wetenschap?" in de geschiedenis van de wetenschapsfilosofie.
Je moet kunde (= vaardigheid) hebben om kritisch te reflecteren (ofwel om te filosoferen) en je antwoord kan
beargumenteren op vragen als:
Is psychologie (terecht) een wetenschap?
Heeft wetenschap terecht het monopolie op kennisverwerving?
Met kennis en kunde wil je een beter karakter bereiken. Dit betekent een beter inzicht in psychologie als wetenschap,
waardoor je een betere wetenschapper (en een betere burger) wordt.
Er is een replicatiecrisis in de psychologie. Is het dan wel een wetenschap? Er worden namelijk meestal alleen
positieve resultaten gepubliceerd. Filosofie is dus een kritische reflectie en daar heb je kennis en kunde voor nodig.
Betere psychologen, betere wetenschappers, betere burgers. Door kritisch na te denken over wat wetenschap is, en of
psychologie een wetenschap is, hopen we dat je beter inzicht krijgt in psychologie als
wetenschap, waardoor jullie betere wetenschappers worden;
• De universiteit wil natuurlijk niet een nieuwe Diederik Stapel afleveren (publiceerde foute data enzo, veel fraude);
• We zullen zien dat kritisch nadenken over je eigen wetenschap en je eigen denken nog niet zo eenvoudig is.
Epistemologie
Epistemologie is een synoniem voor kennisleer. De epistemologie/kennisleer denkt na over wat kennis is, wat we
ermee bedoelen, wat je ermee doet, waar het vandaan komt, et cetera. Wetenschapsfilosofie begon met epistemologie.
Epistemologie stelt drie vragen:
1. Wat is (zekere) kennis?
2. Hoe kunnen we die kennis rechtvaardigen?
3. Wat is de bron van kennis?
M.b.t. deze kwesties zijn traditioneel twee posities ingenomen:
1. het rationalisme: echte kennis is afkomstig van de ratio, de rede, het verstand;
2. het empirisme: echte kennis is afkomstig van de zintuiglijke ervaring.
Kun je echte kennis hebben? Wat weet je zeker?
Scepticisme
Scepticisme is de overtuiging dat er geen kennis mogelijk is, omdat we niks zeker kunnen weten.
, Socrates kan worden beschouwd als de scepticus van de antieke tijd, terwijl Michel de Montaigne kan worden
beschouwd als de scepticus van de moderne tijd.
Socrates op het marktplein; Stelt vraagtekens bij de gevestigde (vaak mythologische) opvattingen;
• Scepticisme: ‘Perhaps the conclusion must even be that we do not know anything at all, and never will.’
Socrates
Socrates had de uitspraak “ik weet niks”.
Socrates ging regelmatig op het marktplein staan en mensen laten twijfelen aan alle overtuigingen die ze toen hadden.
Wat weet je zeker, en op dat antwoord bleef hij door vragen met hoe weet je dat zeker? En hoe weet je dat weer
zeker? Hierdoor kwam er veel twijfel en had hij de overtuiging dat wij niets zeker wisten. Hij werd echter
veroordeeld voor het aanzetten tot dit twijfelgedrag, aangezien er een sterke religieuze cultuur heerste en Socrates
ook ging twijfelen aan het bestaan van God. Hij is dus dood gaan door kritisch te denken.
Michel de Montaigne
De Montaigne stelde de vraag “wat weet ik?”.
Hij meende namelijk dat als je zou claimen niks te weten (zoals Socrates), dan spreek je jezelf tegen aangezien je zegt
te weten dat je niks weet. Om deze reden stelde hij alles in een vraagvorm.
De Montaigne ging twijfelen aan alles door alle voor- en tegenargumenten tegen elkaar uit te zetten. Bijvoorbeeld, hij
zou zich kunnen afvragen of er een stoel voor hem zou staan. Een voorargument zou dan zijn dat je de stoel kan zien
met je ogen, maar een tegenargument zou dan zijn dat je niet zeker kan zijn dat dat wat je met je ogen ziet klopt.
Rationalisme
Rationalisme is de overtuiging dat kennis voortkomt uit het goed gebruiken van je ratio/verstand. ‘Ratio’ en ‘verstand’
zijn synoniemen van elkaar. Het rationalisme staat hiermee tegenover het scepticisme, aangezien het beweert dat er
wél kennis mogelijk is. Geassocieerde bewering: er bestaat ingeboren kennis (= nativisme).
Het rationalisme meende ook dat er ingeboren kennis bestaat. Echter hangt het af van de overtuigingen van de
filosoof wat wordt beschouwd als ingeboren kennis en wat niet. Plato was de grootste rationalist in de tijd van de
Oude Grieken, terwijl Descartes de grootste rationalist was in de moderne tijd.
Plato
Plato kan beschouwd worden als de eerste rationalist. Hij was een leerling van Socrates. Plato geloofde daarmee ook
niet in de bestaande Goden, máár hij vond wel dat er kennis mogelijk was. Hij stelde dat de bron Van kennis de ratio
is. :eren is herinneren (anamnesis). Je doet dus nooit nieuwe kennis op (maar dat kan je toch niet weten?). Plato
gelooft ook in reïncarnatie.
Plato’s twee werelden
Alles in de wereld verandert constant (bijvoorbeeld: de rivier stroomt, de berg erodeert). Plato ging zich toen afvragen
of er wel kennis mogelijk was over de wereld, als deze blijft veranderen. Bijvoorbeeld: de hoeveelheid volume in de
rivier blijft veranderen, dus hoe kunnen we hier ooit iets concreets over zeggen? Plato redeneerde dat er een wereld
moest zijn waarin ideeën als het concept ‘rivier’ onveranderlijk bestaan. Deze wereld kon je wél zekere kennis over
hebben.
Volgens Plato bestonden er daarom twee werelden:
- De wereld van verschijnselen: de veranderlijke wereld waarin we fysiek leven, die we wel kunnen waarnemen en waar
geen kennis over mogelijk is. -> fenomenaal
- De Ideeënwereld: de onveranderlijke wereld waarin alle ideeën/concepten bestaan, die we niet kunnen waarnemen en
waar wel kennis over mogelijk is. => noumenaal
De Ideeënwereld kunnen we niet waarnemen met onze zintuigen. Dus moeten we ons verstand/ratio gebruiken om
kennis op te doen over de veranderende wereld van verschijnselen.
,Plato’s allegorie van de grot
Om de Ideeënwereld te illustreren, noemde Plato het over een grot waar er bij het plafond een klein stoeltje voor een
vuurtje wordt gehouden, waardoor er op de grond een schaduw vormde van een stoel. Mensen op de grond van de
grot zien het vuurtje en het kleine stoeltje niet, dus denken zij dat die schaduw de stoel is. Met dit voorbeeld wilde
Plato aantonen dat dat wat je ziet met je zintuigen, eigenlijk schaduwen zijn van het idee/concept in de Ideeënwereld.
Alle kennis is ingeboren
Plato geloofde in reïncarnatie. Zijn theorie was dat we geboren zijn met alle kennis die er is in de wereld, welke op is
geslagen in onze ziel. Je ziel zou zich voor je geboorte al in de Ideeënwereld bevinden en heeft alle kennis hier
opgedaan. Je zou tijdens je leven dus nooit meer nieuwe kennis opdoen. Door je verstand/ratio te gebruiken, zou je
vervolgens deze opgeslagen kennis kunnen oproepen/herinneren (dit werd anamnèsis genoemd). Dit leidde tot de
uitspraak “leren is herinneren”.
Er is echter wel kritiek op dit idee. Toen Plato met de Ideeënwereld kwam, was dit ook nieuw voor mensen. Maar als
het dus nog niet bekend was dat men geboren is met alle kennis die er is, dan is dat toch nieuwe kennis? In andere
woorden, als men nooit nieuwe kennis kan opdoen omdat alle kennis bij de geboorte al aanwezig was, dan zou het
concept van de Ideeënwereld toch ook geen nieuwe kennis zijn?
Epistème vs. doxa
Epistème is de echte kennis van hoe de dingen zijn in de wereld. Doxa is de overtuiging/mening van iemand over hoe
de dingen zijn in de wereld. Men denkt eerst altijd dat zijn beweringen epistème’s zijn, maar deze blijken uiteindelijk
doxa’s te zijn. Plato zegt hierover: “kennis is een ware en gerechtvaardigde overtuiging”. Belangrijk aan Plato’s
uitspraak is het woord “rechtvaardiging”, dit betekent dat je kan aantonen hoe je weet dat je uitspraak waar is.
Dit was een reactie op Heraclitus, die zei dat we enkel doxa’s kunnen verwerven en geen epistème’s. Zijn argument
hierbij dat als alles continu verandert, dan is er dus niks, alles wordt alleen maar. In andere woorden, alles dat is, is
dus onveranderlijk. Alles waarvan wij zeggen dat we kennis hebben, is dus enkel een doxa, een mening.
Bijvoorbeeld, een stoel is niet onveranderlijk: vanaf het moment dat hij is gemaakt begint hij al met slijten, en is deze
dus aan het veranderen. Heraclitus kwam dus uiteindelijk weer uit op het scepticisme, door te zeggen dat er geen
kennis mogelijk is over de wereld. Plato wilde echter niet achter het scepticisme staan, dus bedacht hij de
Ideeënwereld en meende dat we kennis kunnen hebben over de wereld van verschijnselen als we ons verstand/ratio
gebruiken.
Meno
Plato schreef al zijn theorieën in dialoogvorm. Socrates is hierin meestal de hoofdpersoon en gaat in debat met
mensen door hun allemaal vragen te stellen. Een voorbeeld van zulke dialogen is die van Meno.
Meno is een landeigenaar/slaveneigenaar. Plato wil met dit verhaal uitleggen dat iedereen kan leren (ofwel dat
iedereen in staat is om alle kennis te herinneren waarmee iedereen geboren is), onafhankelijk de afkomst, dus ook een
onopgeleide slaaf die voor Meno werkt.
Meno roept een slaaf bij hem en Socrates. Socrates tekent een vierkant voor de slaaf op de grond (zie figuur
1) en vraagt hem wat hij zou moeten doen om een vierkant te maken dat twee keer zo groot is.
De slaaf geeft aan dat je dan de lengte en breedte van het vierkant nog een keer moet doortrekken, en vervolgens die
punten samen moet laten komen (zie figuur 2).
, Het waren daarna vier vierkanten. Socrates tekent vervolgens het volgende (zie figuur 3) en trekt de conclusie dat wat
de slaaf had getekend klopt. Het vierkant in figuur 2 is inderdaad twee keer zo groot als het vierkant in figuur 1.
Meno trekt dan dus de conclusie dat als je je verstand goed gebruikt, je alle kennis op kan roepen. Echter is er kritiek
op dit verhaal, namelijk dat
Socrates de slaaf woorden in de mond legt.
Empirisme
Empirisme is de overtuiging dat kennis voortkomt uit ervaringen vanuit zintuiglijke waarneming. Het empirisme staat
hiermee ook tegenover het scepticisme, aangezien het beweert dat er wél kennis mogelijk is.
Het rationalisme meende echter dat er geen ingeboren kennis bestaat, aangezien alle kennis uit ervaring komt.
Aristoteles was de eerste empirist.
Aristoteles
Aristoteles was een leerling van Plato. Echter geloofde hij niet in het idee van twee werelden, Aristoteles zei dat er
maar één wereld was, welke je kon waarnemen met je zintuigen. Dit idee werd meer geaccepteerd door de
samenleving dan de ideeën van Plato. Aristoteles was hierdoor duidelijk een empirist, maar hij heeft wel wat
rationalistische elementen in zijn denken (zie Inductie). Volgens Aristoteles werd iedereen geboren als een tabula rasa
(= leeg blad), waarna je alle kennis op deed door ervaringen na je geboorte.
Peripathische principe
“Peripateo” betekent wandelen in het Grieks. Aristoteles gaf zijn studenten namelijk al wandelend les. Thomas van
Aquino noemde het empiristische principe van Aristoteles daarom ook wel het peripathische principe.
Aristoteles vs. Plato
Aristoteles verwerpt het idee van bestaande entiteiten in een Ideeënwereld die Plato noemt. Aristoteles neemt alleen
de concrete, individuele dingen (zoals een stoel) aan als waar.
Inductie
Aristoteles vraagt zich wel af hoe we dan op zo'n universeel, abstract begrip komen, zoals "stoel". We kunnen dit
concept/begrip/idee namelijk nergens waarnemen in het echt, maar we kunnen het wel toepassen op alle voorwerpen
die voor ons binnen de categorie “stoel” vallen. Dit komt neer op het begrip inductie: op basis van individuele
gevallen waarin A = B of A leidt tot B, concluderen dat A altijd = B of A altijd leidt tot B. In andere woorden, je
creëert een algemene theorie op basis van concrete gevallen.
Er is echter een duidelijk probleem met inductie: je kunt niet alle gevallen waarnemen waarin A = B of A leidt tot B.
Ofwel, je kan niet met zekerheid concluderen dat de algemene theorie in alle gevallen waar is. Het idee dat alle
mensen sterfelijk zijn, bijvoorbeeld, komt voort uit de waarneming dat enkele concrete mensen zijn overleden en dus
sterfelijk waren. Maar Aristoteles zegt dat hij weet dat alle mensen sterfelijk zijn en dat dit dus noodzakelijk waar is.
Maar: het kan altijd nog zijn dat de laatste mens onsterfelijk is.
Aristoteles vond een oplossing op dit inductieprobleem. Aristoteles zei dat je kan inzien dat abstracties (zoals dat
mensen sterfelijk zijn) noodzakelijke waarheden zijn, door gebruik te maken van je nous, dit is je onfeilbare
intellectuele geestelijke capaciteit. Intuïtieve inductie is vervolgens het inzicht dat je hebt door je nous te gebruiken,
ofwel je verstand/ratio te gebruiken. Hij was dus ook niet meer kritisch op zijn uitspraken, aangezien hij deze had
gemaakt met zijn intuïtieve inductie en dus was het (volgens hem) noodzakelijk waar. Dit is dus een duidelijk
rationeel element in Aristoteles’ epistemologie.
