Samenvatting Klassieke Sociologische Theorie (KST)
Professor: Louis Volont
Inhoudsopgave
Introductie..................................................................................................................................................... 4
Theorie, model en paradigma..............................................................................................................................4
Wetenschap als politieke revolutie (T. Kuhn).......................................................................................................5
Traditie en het ontstaan van de sociologie..........................................................................................................5
De klassieke sociologische auteurs......................................................................................................................6
De vier sociologische basisparadigma’s...............................................................................................................6
Saint-Simon en Comte................................................................................................................................... 7
Positivisme en de technocratie/expertocratie.....................................................................................................7
Comtes religie van de mensheid...........................................................................................................................8
De wet der drie stadia..........................................................................................................................................9
Orde, samenhang, vooruitgang, arbeid en organisatie.....................................................................................10
De botsing tussen Saint-Simon en Comte..........................................................................................................11
De vier betekenissen van het positivisme..........................................................................................................12
Geen plek voor gewetensvrijheid in het positivisme..........................................................................................15
De erfenis van het positivisme...........................................................................................................................15
Marx en Engels deel 1.................................................................................................................................. 15
Marxisme en materialisme.................................................................................................................................15
Marx’ werk en de verhouding Marx-Engels.......................................................................................................16
Invloed van Marx op politiek-cultureel vlak.......................................................................................................16
De achtergrond van Marx..................................................................................................................................17
Hegels idealisme en Marx’ omkering van het idealisme: het historisch materialisme (1)................................17
Kritiek op religie?................................................................................................................................................19
De ontdekking van het proletariaat...................................................................................................................19
Marx als democratische dictator.......................................................................................................................20
Marx’ visie op revoluties....................................................................................................................................20
De kerngedachte van Marx en Engels: de wereldgeschiedenis als een strijd met verschuiving van eigendom 21
Hoe het kapitalisme de mensen beheerst volgens Marx (1)..............................................................................23
Het historisch materialisme tegenwoordig........................................................................................................23
Marx en Engels deel 2.................................................................................................................................. 24
De proletarische revolutie als de laatste revolutie.............................................................................................24
Het historisch materialisme (2)..........................................................................................................................24
Marx’ kritiek op wetenschappers.......................................................................................................................25
, Determinisme?...................................................................................................................................................26
Het kapitaal........................................................................................................................................................26
Verschillende waardes van waren.................................................................................................................27
Van waren naar warenruil.............................................................................................................................27
Hoe de ruilwaarde bepalen?.........................................................................................................................27
Van warenruil naar geld en kapitaal..............................................................................................................28
Van geld naar meerwaarde...........................................................................................................................29
Het fetisjkarakter van de waar...........................................................................................................................29
Durkheim deel 1.......................................................................................................................................... 30
Durkheim als dé Franse socioloog......................................................................................................................31
De achtergrond van Durkheim en het dubbele gelaat van de maatschappij....................................................31
Homo duplex en de twee soorten individualisme..............................................................................................32
De Dreyfus-affaire en de tekst Het individualisme en de intellectuelen............................................................32
Religie bij Durkheim...........................................................................................................................................33
Durkheims visie op de sociologie........................................................................................................................33
Sociale arbeidsdeling en de segmentaire en complexe maatschappij...............................................................34
Het collectieve gedeelde bewustzijn..................................................................................................................35
Durkheim over arbeidsdeling.............................................................................................................................36
Durkheims organicisme......................................................................................................................................36
Durkheim deel 2.......................................................................................................................................... 37
Anomie: het ontbreken van een gedeeld normen- en waardenkader...............................................................37
De regels van de sociologie volgens Durkheim..................................................................................................38
Sociale feiten als dingen................................................................................................................................38
De kenmerken van sociale feiten..................................................................................................................39
Het recht en de statistiek als voorbeelden van sociale feiten.......................................................................39
Bestaan collectiviteiten? (1)...............................................................................................................................40
Normaliteit en moraliteit...................................................................................................................................40
Zelfdoding als een sociaal gedetermineerde handeling....................................................................................41
Geen idealist, geen materialist, maar societalist...............................................................................................42
De oorsprong van het menselijk samenleven....................................................................................................43
Wat is religie?................................................................................................................................................43
Waar komt sacraliteit vandaan?....................................................................................................................44
De kenmerken van het sociale leven.............................................................................................................44
Sacraliteit = socialiteit = mentaliteit = moraliteit = totaliteit = maatschappelijkheid = goddelijkheid.........44
Weber deel 1............................................................................................................................................... 45
Het tragisch Verstehen en vijf noties van tragiek..............................................................................................45
Waarom aan wetenschap doen volgens Weber?..............................................................................................46
Webers kritiek op de nomothetische wetenschap.............................................................................................47
Interpretatie en betekenisgeving: de hermeneutiek..........................................................................................48
Webers methode: het ideaaltype.......................................................................................................................49
Weber deel 2............................................................................................................................................... 51
, De popart en de gotiek als voorbeelden van ideaaltypes..................................................................................51
Vier soorten van sociaal handelen.....................................................................................................................51
Valt massagedrag binnen de sociologie?...........................................................................................................53
Bestaan collectiviteiten? (2)...............................................................................................................................53
Weber als atoomfysicus.....................................................................................................................................54
Het idealisme van Weber: van protestantisme naar kapitalisme......................................................................54
Luther.............................................................................................................................................................55
Calvijn.............................................................................................................................................................55
Baxter, Wesley en Franklin............................................................................................................................56
Hoe het kapitalisme de mensen beheerst volgens Weber (2)............................................................................56
Het debat tussen Durkheim en Weber.......................................................................................................... 57
Wat is het object van de sociologie?..................................................................................................................57
Wat is de maatschappij?....................................................................................................................................57
Hoe kan sociaal handelen verklaard worden?...................................................................................................57
Hoe is sociale orde mogelijk?.............................................................................................................................58
Mead deel 1................................................................................................................................................. 59
Meads persoonlijkheidstheorie..........................................................................................................................59
De VS, Chicago en Meads denken......................................................................................................................59
Het pragmatisme van de Chicago School..........................................................................................................61
Determinisme en nieuwheid gaan samen..........................................................................................................62
Meads definitie van tijd......................................................................................................................................62
Wat is socialiteit?...............................................................................................................................................63
Wat is sociaal handelen?...................................................................................................................................63
Het sociaal behaviorisme...................................................................................................................................64
De act, de handeling en de impuls.....................................................................................................................65
Het ontstaan van het menselijke denkvermogen..............................................................................................65
Mead deel 2................................................................................................................................................. 66
Het symbolisch interactionisme.........................................................................................................................66
Het mens- en maatschappijmodel van het symbolisch interactionisme......................................................66
De methodologie van het symbolisch interactionisme.................................................................................67
Determinisme en individuele vrijheid gaan samen bij Mead.............................................................................67
Het gevolg van het menselijk denkvermogen....................................................................................................68
De werkelijkheid als sociaal-collectieve symbolische constructie......................................................................69
De persoonlijkheidsontwikkeling volgens Mead................................................................................................69
Meads mensbeeld..............................................................................................................................................70
Exameninformatie, examentips en examenvragen!......................................................................................70
, Introductie
Waarom is het belangrijk om over de klassieke sociologen te leren, ook nog heden ten dage?
Omdat zij belangrijke paradigma’s hebben gecreëerd en daarmee een soort oerbron vormen
die vandaag nog steeds van belang is in het culturele denken. Ze hebben mede ons huidige
denken bepaald. Hun theorieën hadden invloed buiten het sociologiebedrijf alleen. Verder
hebben zij de grondvesten gefundeerd voor meerdere (soorten) sociologieën. Zo zijn
hedendaagse functionalistische sociologen eigenlijk gevormd door Durkheim, die pionierde
in de functionalistische sociologie. De klassieke sociologen hadden elk hun eigen ideeën over
hoe de sociologie zou moeten zijn.
Sociologen proberen zich in principe te weerhouden van versteende theorieën, modellen en
paradigma’s. Ze proberen geen definities te maken. Ze willen het liefst zo veel mogelijk open
houden in plaats van zaken af te bakenen. Twijfelen, nadenken en herzien zijn belangrijk.
Toch staan we even stil bij wat we verstaan onder deze begrippen: theorie, model,
paradigma, stroming en traditie.
Theorie, model en paradigma
‘Theorie’ komt van een Grieks woord dat ‘waarnemen’ betekent. ‘Theorie’ heeft dus te
maken met het waarnemen, het zien van fenomenen, om die vervolgens te verklaren aan de
hand van concepten. De definitie luidt: een theorie is een algemene verklaring van een
welomschreven verzameling feiten of gebeurtenissen, zo mogelijk bevestigd door
consistente dataverzameling of experimenten.
In tegenstelling tot wat ChatGPT zegt, vindt de professor dat theorieën niet per se algemeen
aanvaard hoeven te zijn. Veel sociologische theorieën zijn namelijk niet eens meetbaar, ze
zijn niet te onderbouwen met experimenten of met dataverzameling. Vaak bestaat er debat
over de toetsbaarheid van sociologische theorieën.
‘Theorie’ is niet gelijk aan fantasie. Het moet gaan om welomlijnde en welomschreven feiten
en gebeurtenissen die waargenomen worden. Er worden dus observaties gedaan, en naar
aanleiding daarvan kunnen er voorspellingen worden gedaan over hoe iets zich ontwikkelt.
Ook is een kenmerk dat theorieën worden getoetst en zo mogelijk worden verworpen als
blijkt dat ze niet kloppen.
Een model is een visuele representatie van een theorie met daarin (nieuwe) data en
waarnemingen erin opgenomen. De definitie luidt: een model is een visuele, verbale of
wiskundige representatie van een wetenschappelijk idee of theorie.
Paradigma: een uitgewerkt basisvoorbeeld/basisgedachte waarmee je een hele reeks van
andere toepassingen kunt doen. Een sociologisch paradigma, in de eenvoudigste betekenis,
is een basisvoorbeeld dat sociale fenomenen helpt te begrijpen en verklaren.
Paradigma’s zijn niet altijd te bewijzen, vaak zijn het ook gevoelens. Bij mensen dringt zich
als het ware een gevoel op en dus een bepaalde bril. Je kunt niet twee paradigma’s tegelijk
hanteren: je moet één bril kiezen en kan er geen twee tegelijk ophebben. Afhankelijk van
welke bril je opzet, van welk sociologisch paradigma je kiest, zie je hetzelfde sociale
fenomeen anders.
Professor: Louis Volont
Inhoudsopgave
Introductie..................................................................................................................................................... 4
Theorie, model en paradigma..............................................................................................................................4
Wetenschap als politieke revolutie (T. Kuhn).......................................................................................................5
Traditie en het ontstaan van de sociologie..........................................................................................................5
De klassieke sociologische auteurs......................................................................................................................6
De vier sociologische basisparadigma’s...............................................................................................................6
Saint-Simon en Comte................................................................................................................................... 7
Positivisme en de technocratie/expertocratie.....................................................................................................7
Comtes religie van de mensheid...........................................................................................................................8
De wet der drie stadia..........................................................................................................................................9
Orde, samenhang, vooruitgang, arbeid en organisatie.....................................................................................10
De botsing tussen Saint-Simon en Comte..........................................................................................................11
De vier betekenissen van het positivisme..........................................................................................................12
Geen plek voor gewetensvrijheid in het positivisme..........................................................................................15
De erfenis van het positivisme...........................................................................................................................15
Marx en Engels deel 1.................................................................................................................................. 15
Marxisme en materialisme.................................................................................................................................15
Marx’ werk en de verhouding Marx-Engels.......................................................................................................16
Invloed van Marx op politiek-cultureel vlak.......................................................................................................16
De achtergrond van Marx..................................................................................................................................17
Hegels idealisme en Marx’ omkering van het idealisme: het historisch materialisme (1)................................17
Kritiek op religie?................................................................................................................................................19
De ontdekking van het proletariaat...................................................................................................................19
Marx als democratische dictator.......................................................................................................................20
Marx’ visie op revoluties....................................................................................................................................20
De kerngedachte van Marx en Engels: de wereldgeschiedenis als een strijd met verschuiving van eigendom 21
Hoe het kapitalisme de mensen beheerst volgens Marx (1)..............................................................................23
Het historisch materialisme tegenwoordig........................................................................................................23
Marx en Engels deel 2.................................................................................................................................. 24
De proletarische revolutie als de laatste revolutie.............................................................................................24
Het historisch materialisme (2)..........................................................................................................................24
Marx’ kritiek op wetenschappers.......................................................................................................................25
, Determinisme?...................................................................................................................................................26
Het kapitaal........................................................................................................................................................26
Verschillende waardes van waren.................................................................................................................27
Van waren naar warenruil.............................................................................................................................27
Hoe de ruilwaarde bepalen?.........................................................................................................................27
Van warenruil naar geld en kapitaal..............................................................................................................28
Van geld naar meerwaarde...........................................................................................................................29
Het fetisjkarakter van de waar...........................................................................................................................29
Durkheim deel 1.......................................................................................................................................... 30
Durkheim als dé Franse socioloog......................................................................................................................31
De achtergrond van Durkheim en het dubbele gelaat van de maatschappij....................................................31
Homo duplex en de twee soorten individualisme..............................................................................................32
De Dreyfus-affaire en de tekst Het individualisme en de intellectuelen............................................................32
Religie bij Durkheim...........................................................................................................................................33
Durkheims visie op de sociologie........................................................................................................................33
Sociale arbeidsdeling en de segmentaire en complexe maatschappij...............................................................34
Het collectieve gedeelde bewustzijn..................................................................................................................35
Durkheim over arbeidsdeling.............................................................................................................................36
Durkheims organicisme......................................................................................................................................36
Durkheim deel 2.......................................................................................................................................... 37
Anomie: het ontbreken van een gedeeld normen- en waardenkader...............................................................37
De regels van de sociologie volgens Durkheim..................................................................................................38
Sociale feiten als dingen................................................................................................................................38
De kenmerken van sociale feiten..................................................................................................................39
Het recht en de statistiek als voorbeelden van sociale feiten.......................................................................39
Bestaan collectiviteiten? (1)...............................................................................................................................40
Normaliteit en moraliteit...................................................................................................................................40
Zelfdoding als een sociaal gedetermineerde handeling....................................................................................41
Geen idealist, geen materialist, maar societalist...............................................................................................42
De oorsprong van het menselijk samenleven....................................................................................................43
Wat is religie?................................................................................................................................................43
Waar komt sacraliteit vandaan?....................................................................................................................44
De kenmerken van het sociale leven.............................................................................................................44
Sacraliteit = socialiteit = mentaliteit = moraliteit = totaliteit = maatschappelijkheid = goddelijkheid.........44
Weber deel 1............................................................................................................................................... 45
Het tragisch Verstehen en vijf noties van tragiek..............................................................................................45
Waarom aan wetenschap doen volgens Weber?..............................................................................................46
Webers kritiek op de nomothetische wetenschap.............................................................................................47
Interpretatie en betekenisgeving: de hermeneutiek..........................................................................................48
Webers methode: het ideaaltype.......................................................................................................................49
Weber deel 2............................................................................................................................................... 51
, De popart en de gotiek als voorbeelden van ideaaltypes..................................................................................51
Vier soorten van sociaal handelen.....................................................................................................................51
Valt massagedrag binnen de sociologie?...........................................................................................................53
Bestaan collectiviteiten? (2)...............................................................................................................................53
Weber als atoomfysicus.....................................................................................................................................54
Het idealisme van Weber: van protestantisme naar kapitalisme......................................................................54
Luther.............................................................................................................................................................55
Calvijn.............................................................................................................................................................55
Baxter, Wesley en Franklin............................................................................................................................56
Hoe het kapitalisme de mensen beheerst volgens Weber (2)............................................................................56
Het debat tussen Durkheim en Weber.......................................................................................................... 57
Wat is het object van de sociologie?..................................................................................................................57
Wat is de maatschappij?....................................................................................................................................57
Hoe kan sociaal handelen verklaard worden?...................................................................................................57
Hoe is sociale orde mogelijk?.............................................................................................................................58
Mead deel 1................................................................................................................................................. 59
Meads persoonlijkheidstheorie..........................................................................................................................59
De VS, Chicago en Meads denken......................................................................................................................59
Het pragmatisme van de Chicago School..........................................................................................................61
Determinisme en nieuwheid gaan samen..........................................................................................................62
Meads definitie van tijd......................................................................................................................................62
Wat is socialiteit?...............................................................................................................................................63
Wat is sociaal handelen?...................................................................................................................................63
Het sociaal behaviorisme...................................................................................................................................64
De act, de handeling en de impuls.....................................................................................................................65
Het ontstaan van het menselijke denkvermogen..............................................................................................65
Mead deel 2................................................................................................................................................. 66
Het symbolisch interactionisme.........................................................................................................................66
Het mens- en maatschappijmodel van het symbolisch interactionisme......................................................66
De methodologie van het symbolisch interactionisme.................................................................................67
Determinisme en individuele vrijheid gaan samen bij Mead.............................................................................67
Het gevolg van het menselijk denkvermogen....................................................................................................68
De werkelijkheid als sociaal-collectieve symbolische constructie......................................................................69
De persoonlijkheidsontwikkeling volgens Mead................................................................................................69
Meads mensbeeld..............................................................................................................................................70
Exameninformatie, examentips en examenvragen!......................................................................................70
, Introductie
Waarom is het belangrijk om over de klassieke sociologen te leren, ook nog heden ten dage?
Omdat zij belangrijke paradigma’s hebben gecreëerd en daarmee een soort oerbron vormen
die vandaag nog steeds van belang is in het culturele denken. Ze hebben mede ons huidige
denken bepaald. Hun theorieën hadden invloed buiten het sociologiebedrijf alleen. Verder
hebben zij de grondvesten gefundeerd voor meerdere (soorten) sociologieën. Zo zijn
hedendaagse functionalistische sociologen eigenlijk gevormd door Durkheim, die pionierde
in de functionalistische sociologie. De klassieke sociologen hadden elk hun eigen ideeën over
hoe de sociologie zou moeten zijn.
Sociologen proberen zich in principe te weerhouden van versteende theorieën, modellen en
paradigma’s. Ze proberen geen definities te maken. Ze willen het liefst zo veel mogelijk open
houden in plaats van zaken af te bakenen. Twijfelen, nadenken en herzien zijn belangrijk.
Toch staan we even stil bij wat we verstaan onder deze begrippen: theorie, model,
paradigma, stroming en traditie.
Theorie, model en paradigma
‘Theorie’ komt van een Grieks woord dat ‘waarnemen’ betekent. ‘Theorie’ heeft dus te
maken met het waarnemen, het zien van fenomenen, om die vervolgens te verklaren aan de
hand van concepten. De definitie luidt: een theorie is een algemene verklaring van een
welomschreven verzameling feiten of gebeurtenissen, zo mogelijk bevestigd door
consistente dataverzameling of experimenten.
In tegenstelling tot wat ChatGPT zegt, vindt de professor dat theorieën niet per se algemeen
aanvaard hoeven te zijn. Veel sociologische theorieën zijn namelijk niet eens meetbaar, ze
zijn niet te onderbouwen met experimenten of met dataverzameling. Vaak bestaat er debat
over de toetsbaarheid van sociologische theorieën.
‘Theorie’ is niet gelijk aan fantasie. Het moet gaan om welomlijnde en welomschreven feiten
en gebeurtenissen die waargenomen worden. Er worden dus observaties gedaan, en naar
aanleiding daarvan kunnen er voorspellingen worden gedaan over hoe iets zich ontwikkelt.
Ook is een kenmerk dat theorieën worden getoetst en zo mogelijk worden verworpen als
blijkt dat ze niet kloppen.
Een model is een visuele representatie van een theorie met daarin (nieuwe) data en
waarnemingen erin opgenomen. De definitie luidt: een model is een visuele, verbale of
wiskundige representatie van een wetenschappelijk idee of theorie.
Paradigma: een uitgewerkt basisvoorbeeld/basisgedachte waarmee je een hele reeks van
andere toepassingen kunt doen. Een sociologisch paradigma, in de eenvoudigste betekenis,
is een basisvoorbeeld dat sociale fenomenen helpt te begrijpen en verklaren.
Paradigma’s zijn niet altijd te bewijzen, vaak zijn het ook gevoelens. Bij mensen dringt zich
als het ware een gevoel op en dus een bepaalde bril. Je kunt niet twee paradigma’s tegelijk
hanteren: je moet één bril kiezen en kan er geen twee tegelijk ophebben. Afhankelijk van
welke bril je opzet, van welk sociologisch paradigma je kiest, zie je hetzelfde sociale
fenomeen anders.
