Week 1
Waarom en hoe het verleden bestuderen?
Wat is geschiedenis?
Er zijn verschillende definities van geschiedenis, doordat iedereens perspectieven over de aard
en de rol van het verleden verschillend zijn.
Ook historici zijn het oneens over de definitie van geschiedenis:
1. De geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden
(Johan Huizinga)
2. History, like love, is so apt to surround her heroes with an atmosphere of
imaginary brightness (James Fenimore Cooper, The Last of the Mohicans)
● Gaat vooral om de verhalen van de grote helden die iedereen aan elkaar
doorverteld
3. The past has gone, and history is what historians make of it when they go to work
● Het is het werk van historici, zij maken dus ook de keuze voor wat zij wel of niet
vertellen
Verleden is niet hetzelfde als geschiedschrijving
De term geschiedenis verwijst naar zowel het verleden als de geschiedschrijving, maar dit is
niet hetzelfde. Je kan namelijk nooit het volledige verleden reconstrueren en beschrijven alsof je
het zelf hebt meegemaakt.
Geschiedschrijving is dus een constructie van taal en tekst (werken met sporen, fragmenten van
het verleden en kiezen welke onderdelen en fragmenten het meest interessant zijn om te
vertellen). Een historisch werk is dus 1 lezing van (delen van) het verleden.
Belang van dit verschil
Bepaalde groepen en gebeurtenissen uit het verleden zijn afwezig of ‘verborgen’ in
geschiedschrijving, denk aan vrouwen, minderheden en lagere sociale klassen. De
grootste/invloedrijkste historici, vaak hogere klasse witte mannen, bepaalden wat verteld wordt.
Rol van het verleden
Ons persoonlijke verleden vormt ons en maakt ons tot wie we zijn. Ons bewustzijn is vanuit dat
verleden op de toekomst gericht — menselijk bewustzijn is daardoor altijd tijdelijk. Naast ieder
individu houdt ook iedere gemeenschap zich met haar collectieve verleden bezig.
Geschiedschrijving zonder nut
Sommige historici (zeker klassieke historici oftewel witte rijke mannen) stellen dat historisch
onderzoek niet nuttig hoeft te zijn.
● Leopold von Ranke: ‘wie es eigentlich gewesen ist’
➔ Het verleden begrijpen omwille van zichzelf
➔ Taak om verleden te reconstrueren zoals het echt geweest is (objectief)
, ➔ Wetenschap kan alles verklaren: objectief en neutraal, dus verzamel gewoon
bronnen, voeg het samen en er komen vanzelf resultaten uit
➔ Kritiek: ‘de’ geschiedenis is niet het hele verhaal (perspectieven)
● Antropologische benadering: welke verhalen leven er, amuseren en inspireren
➔ “history is not a political science designed to explain the present. It is an
anthropological science designed to help us understand humanity” (Daniel Smail)
➔ Bedoeling om inzicht te krijgen in de mens (deep history), maar je hoeft er niks
mee te kunnen
● Postmodernisme: aangename bezigheid en status voor historici
➔ Anything goes: geschiedenis schrijven is verhalen schrijven. Alle verhalen
kunnen dus historici kijken naar wat zij leuk en nuttig vinden, wat de samenleving
er vervolgens mee kan is irrelevant
Anything goes?!
Niet iedereen kan zomaar iets roepen over het verleden, geschiedschrijving is niet onschuldig.
Wees je dan ook bewust van de bedoelingen achter de geschiedschrijving want er kan
gebruik/misbruik gemaakt worden van het verleden voor bijv. de verwerving van macht, controle
en beïnvloeding.
● Owning history: veel volkeren proberen zich ‘de’ geschiedenis toe te eigenen uit
ideologische motieven, denk aan Palestina en Israël.
Geschiedschrijving heeft wel nut
1. Beschrijven
● Voorkomen dat we vergeten
● Lessen kunnen trekken uit het verleden. De geschiedenis kan dus als
voorbeeldfunctie fungeren (maar blijkbaar leren we niet echt, Friedrich).
● Complexiteit blootleggen: mythen doorprikken en nuanceren. Denk hierbij aan
het weerleggen van claims over het verleden en eenzijdige/eenvoudige
redeneringen kunnen nuanceren.
2. Verklaren
● Ontwikkelingen ontdekken en verklaren: hoe het verleden doorwerkt vandaag de
dag
➔ Verandering: verschuivingen, omwentelingen en groei
➔ Continuïteit: terugkerende patronen, verbanden of rode draad
● Besef complexiteit
➔ Door inzicht in die samenhang en proces van verandering en continuïteit
➔ Kritische houding: wat zit er achter actuele fenomenen, hoe is het
gegroeid?
➔ Common sense en stereotiepen vermijden
● Mogelijke scenario’s voor de toekomst
➔ Hoe het verleden het heden bepaalt is een indicatie wat in de toekomst
zal doorwerken (reflecteer waar de verandering en continuïteit zit)
➔ Wat niet bepaald is door het verleden is open voor keuze
, ❖ Path dependency: als je eenmaal een bepaalde weg bent
ingeslagen kan je niet zomaar terug
❖ Determinisme: toekomst staat al vast want het grootste deel van
het pad is al uitgetekend: weinig zijwegen meer mogelijk
Beperkingen geschiedschrijving
1. Historici zelf niet vrij van common sense en stereotypen (ook altijd beïnvloed)
2. Geen pasklare antwoorden op vraag aan sociale wetenschappers: ‘what works’
● Ze kunnen wel aangeven wat in het verleden wel en niet heeft gewerkt, maar
onbekend of dat nu ook werkt. Daarnaast richten ze zich vooral op wat niet heeft
gewerkt
3. Geen toekomstvoorspellingen, wel schetsen (on)mogelijke scenario’s
● Ze proberen een afbakening te maken van de mogelijkheden in de toekomst en
niet voorspellen wat er precies gaat gebeuren
4. Opgelet voor determinisme: er zijn steeds alternatieven wegen
● Ze proberen een afbakening te maken van de mogelijkheden in de toekomst en
niet voorspellen wat er precies gaat gebeuren
Kernprobleem in de geschiedschrijving
De moeilijke relatie tussen feit en interpretatie (waarnemen en registreren)
Bij elke stap in de keten van historisch onderzoek vinden en interpretatieproblemen plaats:
1. Hoe verhoudt de bron zich tot de objectieve feiten
2. Hoe interpreteert de historicus de bron
3. Hoe leest, ordent en interpreteert de onderzoeker de bron (wat de historici belangrijk
vindt en waar hij de klemtoon legt is hier ook van belang)
Bronnen
Historici moeten werken met bronnen (door menselijke activiteit) die mensen uit die tijd hebben
achtergelaten (geschreven, voorwerpen, afbeeldingen). Ze kunnen namelijk niet zelf
waarnemen want het is al gebeurd. Bronnen zijn maar sporen/fragmenten: niet alles blijft
, bewaard, veel info gaat verloren. Bronnen zijn ook interpretaties of uitspraken over feiten en
bronnen kunnen ook weer verschillend gelezen/begrepen worden.
➔ Die bron geeft dus niet DE weerspiegeling van een gebeurtenis, het is niet het hele
verhaal
Falsa en bronnenmanipulatie
‘Fake news’ is van alle tijden en in alle soorten, hierbij kan het gaan van kwaad opzet tot
slordigheid. Vervalsingen op het spoor komen is moeilijk
Basis spelregels historische bewijsvoering
1. Kritische juxtapositie van de bronnen
● Zoveel mogelijk onafhankelijke bronnen, van verschillende oorsprong met elkaar
kruisen
● Maar; valkuilen
➔ Mythe van unanimiteit: als alle bronnen dezelfde kant op wijzen lijkt het
alsof het juist is, maar dat hoeft niet zo te zijn
➔ Woord tegen woord: bronnen die elkaar tegenspreken
2. Redeneringen opbouwen
● Alle puzzelstukjes samen proberen te brengen
➔ Falsificatietechniek (Popper): een hypothese of mogelijke verklaring is
bewezen zolang ze niet wordt tegengesproken / ontkracht door nieuw
materiaal
➔ Redeneringen in het negatieve: proberen informatie af te leiden uit de
stiltes (zwijgen) van bronnen, zoals het verzwijgen van afspraken in
toespraken
Ontmoetingen tussen criminologen en historici
Ontmoetingen, maar nog geen huwelijk
Er zijn steeds meer ontmoetingen tussen criminologie en geschiedenis, en historische
criminologie is erkend als subdiscipline, maar echt interdisciplinair werk blijft nog beperkt want;
● Criminologie en geschiedenis zijn twee verschillende persoonlijkheden:
1. Criminologen: onderzoek moet nuttig zijn, en het liefst kunnen anticiperen voor
de toekomst (wordt dan ook vaker gefinancierd)
2. Historici: hebben neiging te dicht bij details (empirie) te blijven terwijl het voor
criminologen juist heel belangrijk is dat er een conceptueel kader gevonden moet
worden
Empirie
Feitelijke, concrete gegevens — wat er daadwerkelijk is gebeurd, gebaseerd op bronnen en
observaties.
● Historici vertrekken vanuit empirische feiten om gebeurtenissen te beschrijven en
begrijpen, terwijl criminologen vanuit theorieën vertrekken die ze aan de empirie toetsen
om criminaliteit te verklaren.
Waarom en hoe het verleden bestuderen?
Wat is geschiedenis?
Er zijn verschillende definities van geschiedenis, doordat iedereens perspectieven over de aard
en de rol van het verleden verschillend zijn.
Ook historici zijn het oneens over de definitie van geschiedenis:
1. De geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden
(Johan Huizinga)
2. History, like love, is so apt to surround her heroes with an atmosphere of
imaginary brightness (James Fenimore Cooper, The Last of the Mohicans)
● Gaat vooral om de verhalen van de grote helden die iedereen aan elkaar
doorverteld
3. The past has gone, and history is what historians make of it when they go to work
● Het is het werk van historici, zij maken dus ook de keuze voor wat zij wel of niet
vertellen
Verleden is niet hetzelfde als geschiedschrijving
De term geschiedenis verwijst naar zowel het verleden als de geschiedschrijving, maar dit is
niet hetzelfde. Je kan namelijk nooit het volledige verleden reconstrueren en beschrijven alsof je
het zelf hebt meegemaakt.
Geschiedschrijving is dus een constructie van taal en tekst (werken met sporen, fragmenten van
het verleden en kiezen welke onderdelen en fragmenten het meest interessant zijn om te
vertellen). Een historisch werk is dus 1 lezing van (delen van) het verleden.
Belang van dit verschil
Bepaalde groepen en gebeurtenissen uit het verleden zijn afwezig of ‘verborgen’ in
geschiedschrijving, denk aan vrouwen, minderheden en lagere sociale klassen. De
grootste/invloedrijkste historici, vaak hogere klasse witte mannen, bepaalden wat verteld wordt.
Rol van het verleden
Ons persoonlijke verleden vormt ons en maakt ons tot wie we zijn. Ons bewustzijn is vanuit dat
verleden op de toekomst gericht — menselijk bewustzijn is daardoor altijd tijdelijk. Naast ieder
individu houdt ook iedere gemeenschap zich met haar collectieve verleden bezig.
Geschiedschrijving zonder nut
Sommige historici (zeker klassieke historici oftewel witte rijke mannen) stellen dat historisch
onderzoek niet nuttig hoeft te zijn.
● Leopold von Ranke: ‘wie es eigentlich gewesen ist’
➔ Het verleden begrijpen omwille van zichzelf
➔ Taak om verleden te reconstrueren zoals het echt geweest is (objectief)
, ➔ Wetenschap kan alles verklaren: objectief en neutraal, dus verzamel gewoon
bronnen, voeg het samen en er komen vanzelf resultaten uit
➔ Kritiek: ‘de’ geschiedenis is niet het hele verhaal (perspectieven)
● Antropologische benadering: welke verhalen leven er, amuseren en inspireren
➔ “history is not a political science designed to explain the present. It is an
anthropological science designed to help us understand humanity” (Daniel Smail)
➔ Bedoeling om inzicht te krijgen in de mens (deep history), maar je hoeft er niks
mee te kunnen
● Postmodernisme: aangename bezigheid en status voor historici
➔ Anything goes: geschiedenis schrijven is verhalen schrijven. Alle verhalen
kunnen dus historici kijken naar wat zij leuk en nuttig vinden, wat de samenleving
er vervolgens mee kan is irrelevant
Anything goes?!
Niet iedereen kan zomaar iets roepen over het verleden, geschiedschrijving is niet onschuldig.
Wees je dan ook bewust van de bedoelingen achter de geschiedschrijving want er kan
gebruik/misbruik gemaakt worden van het verleden voor bijv. de verwerving van macht, controle
en beïnvloeding.
● Owning history: veel volkeren proberen zich ‘de’ geschiedenis toe te eigenen uit
ideologische motieven, denk aan Palestina en Israël.
Geschiedschrijving heeft wel nut
1. Beschrijven
● Voorkomen dat we vergeten
● Lessen kunnen trekken uit het verleden. De geschiedenis kan dus als
voorbeeldfunctie fungeren (maar blijkbaar leren we niet echt, Friedrich).
● Complexiteit blootleggen: mythen doorprikken en nuanceren. Denk hierbij aan
het weerleggen van claims over het verleden en eenzijdige/eenvoudige
redeneringen kunnen nuanceren.
2. Verklaren
● Ontwikkelingen ontdekken en verklaren: hoe het verleden doorwerkt vandaag de
dag
➔ Verandering: verschuivingen, omwentelingen en groei
➔ Continuïteit: terugkerende patronen, verbanden of rode draad
● Besef complexiteit
➔ Door inzicht in die samenhang en proces van verandering en continuïteit
➔ Kritische houding: wat zit er achter actuele fenomenen, hoe is het
gegroeid?
➔ Common sense en stereotiepen vermijden
● Mogelijke scenario’s voor de toekomst
➔ Hoe het verleden het heden bepaalt is een indicatie wat in de toekomst
zal doorwerken (reflecteer waar de verandering en continuïteit zit)
➔ Wat niet bepaald is door het verleden is open voor keuze
, ❖ Path dependency: als je eenmaal een bepaalde weg bent
ingeslagen kan je niet zomaar terug
❖ Determinisme: toekomst staat al vast want het grootste deel van
het pad is al uitgetekend: weinig zijwegen meer mogelijk
Beperkingen geschiedschrijving
1. Historici zelf niet vrij van common sense en stereotypen (ook altijd beïnvloed)
2. Geen pasklare antwoorden op vraag aan sociale wetenschappers: ‘what works’
● Ze kunnen wel aangeven wat in het verleden wel en niet heeft gewerkt, maar
onbekend of dat nu ook werkt. Daarnaast richten ze zich vooral op wat niet heeft
gewerkt
3. Geen toekomstvoorspellingen, wel schetsen (on)mogelijke scenario’s
● Ze proberen een afbakening te maken van de mogelijkheden in de toekomst en
niet voorspellen wat er precies gaat gebeuren
4. Opgelet voor determinisme: er zijn steeds alternatieven wegen
● Ze proberen een afbakening te maken van de mogelijkheden in de toekomst en
niet voorspellen wat er precies gaat gebeuren
Kernprobleem in de geschiedschrijving
De moeilijke relatie tussen feit en interpretatie (waarnemen en registreren)
Bij elke stap in de keten van historisch onderzoek vinden en interpretatieproblemen plaats:
1. Hoe verhoudt de bron zich tot de objectieve feiten
2. Hoe interpreteert de historicus de bron
3. Hoe leest, ordent en interpreteert de onderzoeker de bron (wat de historici belangrijk
vindt en waar hij de klemtoon legt is hier ook van belang)
Bronnen
Historici moeten werken met bronnen (door menselijke activiteit) die mensen uit die tijd hebben
achtergelaten (geschreven, voorwerpen, afbeeldingen). Ze kunnen namelijk niet zelf
waarnemen want het is al gebeurd. Bronnen zijn maar sporen/fragmenten: niet alles blijft
, bewaard, veel info gaat verloren. Bronnen zijn ook interpretaties of uitspraken over feiten en
bronnen kunnen ook weer verschillend gelezen/begrepen worden.
➔ Die bron geeft dus niet DE weerspiegeling van een gebeurtenis, het is niet het hele
verhaal
Falsa en bronnenmanipulatie
‘Fake news’ is van alle tijden en in alle soorten, hierbij kan het gaan van kwaad opzet tot
slordigheid. Vervalsingen op het spoor komen is moeilijk
Basis spelregels historische bewijsvoering
1. Kritische juxtapositie van de bronnen
● Zoveel mogelijk onafhankelijke bronnen, van verschillende oorsprong met elkaar
kruisen
● Maar; valkuilen
➔ Mythe van unanimiteit: als alle bronnen dezelfde kant op wijzen lijkt het
alsof het juist is, maar dat hoeft niet zo te zijn
➔ Woord tegen woord: bronnen die elkaar tegenspreken
2. Redeneringen opbouwen
● Alle puzzelstukjes samen proberen te brengen
➔ Falsificatietechniek (Popper): een hypothese of mogelijke verklaring is
bewezen zolang ze niet wordt tegengesproken / ontkracht door nieuw
materiaal
➔ Redeneringen in het negatieve: proberen informatie af te leiden uit de
stiltes (zwijgen) van bronnen, zoals het verzwijgen van afspraken in
toespraken
Ontmoetingen tussen criminologen en historici
Ontmoetingen, maar nog geen huwelijk
Er zijn steeds meer ontmoetingen tussen criminologie en geschiedenis, en historische
criminologie is erkend als subdiscipline, maar echt interdisciplinair werk blijft nog beperkt want;
● Criminologie en geschiedenis zijn twee verschillende persoonlijkheden:
1. Criminologen: onderzoek moet nuttig zijn, en het liefst kunnen anticiperen voor
de toekomst (wordt dan ook vaker gefinancierd)
2. Historici: hebben neiging te dicht bij details (empirie) te blijven terwijl het voor
criminologen juist heel belangrijk is dat er een conceptueel kader gevonden moet
worden
Empirie
Feitelijke, concrete gegevens — wat er daadwerkelijk is gebeurd, gebaseerd op bronnen en
observaties.
● Historici vertrekken vanuit empirische feiten om gebeurtenissen te beschrijven en
begrijpen, terwijl criminologen vanuit theorieën vertrekken die ze aan de empirie toetsen
om criminaliteit te verklaren.
