Vermogensrecht in Werking- Literatuuroverzicht
Week 1- Verdieping onrechtmatige daad
Deel 1: Verdieping onrechtmatige daad en Europees aansprakelijkheidsrecht
S.D. Lindenbergh, ‘Wat ● Aansprakelijkheidsrecht is aansprakenrecht: gaat over aanspraken die
is iemand in rechte geldend kan maken o.g.v. OD, ovk of subjectief recht
aansprakelijkheidsrecht ● Aansprakelijkheidsrecht is dus breder dan OD recht en breder dan
?’, NTBR 2021/14
verbintenissenrecht: gaat over verbintenissen en andere rechtsplichten.
● Artikel 3:296 is de kern van het aansprakelijkheidsrecht (vordering tot
nakoming), niet art. 6:95 BW (schadevergoeding).
Asser/Sieburgh 6-IV Doorwerking van grondrechten
2023/71 (doorwerking ● grondrechten bieden burger bescherming tegen inmening overheid, maar
van grondrechten) en geven ook richting bij het invulen van de zorgvuldigheid die de ene
342-343b (doorwerking burger jegens de andere in acht moet nemen.
van EU-recht en ● schending grondrecht zorgt niet altijd voor vermogensschade, dus ook
EVRM-rechten bij andere grondslagen: schadevergoeding ogv 6:106 BW, vorderen van
overheidsaansprakelijkh winstafdracht ogv 6:104 BW, algemeen belangenactie ofv 3:305a BW.
eid) ● Sieburgh vindt dat een schending van het EVRM recht niet via een apart
artikel moet lopen (Emaus), maar via de zorgvuldigheidsnorm van 6:162
BW. Aan schending te verbinden gevolgen gedragsconform toepassen.
Doorwerking van EU-recht en EVRM-rechten bij overheidsaansprakelijkheid
● Lidstaten zijn op grond van Unierecht aansprakelijk voor schendingen
van EU-recht
● Francovich voorwaarden: (1) schending van een EU-rechtelijke norm
die particulieren rechten geeft, (2) voldoende gekwalificeerde
schending, (3) causaal verband. = ondergrens, mag minder beperkend.
● Sieburgh: Nederlandse overheidsaansprakelijkheid is deels ruimer dan
Francovich (want geen beroep op rechtsdwaling voor overheden)
J.L. Smeehuijzen, ‘Hoe ● Onderzoekt hoe feitenrechters in de praktijk bepalen of gedrag in strijd
oordeelt de is met de maatschappelijke betamelijkheid van art. 6:162 lid 2 BW.
feitenrechter over strijd ● Bronnen van ongeschreven zorgvuldigheidsnormen:
met de ○ HR-rechtspraak
maatschappelijke ○ wetgeving (samenwerking/reflexwerking)
betamelijkheid in de zin ○ maatschappelijke normvorming ‘soft law’
van art. 6:162 lid 2 ○ tuchtrechtspraak
BW?’, VR 2017/125, p. ○ deskundigenrapportages
350-358 ● Bronnen staan niet tegenover elkaar maar opereren op verschillende
abstractieniveaus. Waarschijnlijk verklaart dat ook dat er weinig
problemen zijn met samenloop, nu de bronnen eerder samenwerken dan
onderling strijden.
● Deze bronnen helpen in de oordeelsvorming, maar bepalen deze niet. De
beslissende stap blijft altijd de weging van alle omstandigheden van het
1
, geval.
G.E. van Maanen, ● van Boom: Kelderluik is te intuïtief wetenschappelijke
‘W.H. van Boom, kosten-batenafweging nodig, vooral bij ‘structurele fouten’
Structurele fouten in het ● van Maanen: oneens met van Boom
aansprakelijkheidsrecht ○ (i) rechter moet geen veiligheidsadviezen geven;
’, RM Themis 2004-3, ○ (ii) kosten-batenafweging mag niet doorslaggevend zijn
p. 161-163 (bejaarden!);
○ (iii) van Booms benaderin gimpliceert een tweedeling: 1)
wetenschappelijke analyse voor structurele foutem 2) intuitieve
aanpak voor andere gevallen. Dit onderscheid leidt tot
inconsistentie en is in praktijk lastig.
○ (iv) wetenschappelijke benadering biedt schijnzekerheid
(complex!)
○ van Boom nodigt de HR eigenlijk uit om als feitenrechter op te
treden, volgens van Maanen ongewenst.
I. Giesen, ‘De ● Jetblast: waarschuwing alleen voldoende als voorzorgsmaatregelen
psychologie achter de wanneer ‘te verwachten valt dat deze waarschuwing zal leiden tot een
waarschuwing: Handle handelen of nalaten waardoor dit gevaar wordt vermeden.
with care!’, AV&S ● van Giesen: rechtspsychologisch ongewenst, want hoe meer
2006/2 waarschuwingen, hoe minder effect. bovendien leidt dit tot een
risicoaansprakelijkheid, omdat het buiten de invloedssfeer van de
waarschuwende partij komt te liggen.
● Rechtsvorming moet multidimensionaal zijn en inzichten uit andere
vakgebieden serieus meenemen.
N. Strohmaier, G.M. ● De belangrijkste boodschap van het artikel is dat morele indrukken van
Veldt & L. Velema, een dader — ook wanneer ze juridisch irrelevant zijn — het oordeel
‘Morele biases bij de over gevaarzetting aanzienlijk beïnvloeden, en dat dit probleem diep
beoordeling van verankerd zit in het gevaarzettingsleerstuk vanwege de grote
gevaarzetting’, NTBR beoordelingsvrijheid.
2024/25, p. 207-222 ● Rechters en juristen moeten zich bewust zijn van deze bias, omdat zij
rechtstreeks leidt tot willekeur en ongelijkheid in
aansprakelijkheidsrechtelijke oordelen.
K.J.O. Jansen, ‘Hoe ● De klassieke Kelderluikfactoren bestaan uit vier elementen: (1)
luiden de waarschijnlijkheid van onoplettendheid, (2) kans op ongevallen, (3)
kelderluikfactoren?’, ernst van de gevolgen en (4) bezwaarlijkheid van voorzorgsmaatregelen.
NTBR 2018/14 ● Soms 1 en 2 samengevoegd tot ‘de kans op schade’ → hiermee een
belangrijk nuanceverschil verloren, omdat onoplettendheid en
ongevalskans niet altijd gelijk oplopen.
● Soms ‘aard van de gedraging toegevoegd’ → geen zelfstandige
Kelderluikfactor maar een achtergrondcriterium dat niet past tussen de
risico- en zorgfactoren.
● “de gebruikelijkheid van voorzorgsmaatregelen” als apart gezichtspunt
→ misleidend is: dat bepaald gedrag gebruikelijk is, betekent niet dat
het zorgvuldig is, en dit argument wordt in de praktijk vaak
opportunistisch gebruikt.
2
,M.A. Loth, ‘Stemmen ● Idee: de zorgvuldigheidsnorm van 6:162 BW kan zich uitstrekken tot
door de tijd. Over kwetsbare derden, en ook naar toekomstige generaties.
intergenerationele ● Drie vereisten om van zorgplicht naar rechtsplicht te gaan:
zorgplichten in het 1) bevoegde vertegenwoordiger (vgl. art. 3:305a BW);
aansprakelijkheidsrecht 2) zwaarwegend, levensduuroverstijgend belang (bijv. milieu);
’, NJB 2023/1475, p. 3) concrete zorgplicht & debiteur (vgl. Urgenda: Staat)
1742-1749
A. Kolder, ‘Het ● Gebruikte redenering door HR voor onzorgvuldigheid lijkt sterk op de
Afzinkkelder-arrest en rechtvaardiging van risicoaansprakelijkheden in de wet (wie belang, wie
personenschade?’, voordeel, maatschappelijk dulden, verzekerbaarheid)
AV&S 2024/19, p. ● Onduidelijk of HR nieuwe vorm van risicoaansprakelijkheid heeft
105-110 gecreëerd, of dat er sprake is van een Einzelfallgerechtigkeit
● Telkens wanneer:
○ sprake is van een aanmerkelijk risico (op schade),
○ de activiteit louter in het belang van de veroorzaker is,
○ de schade voor het slachtoffer ernstig en niet-te-dulden is,
○ verzekering voor de hand ligt,
● … kan Afzinkkelder volgens Kolder mogelijk worden ingezet.
● ziet het als vliegende keep.
● wel in strijd met dogmatiek: normaal moet er sprake zijn van een
gedraging die op zichzelf al foutief is.
C.C. van Dam, ● Volgens Hof zorgplicht voor Shell. Maar vertaalt deze niet in een
‘Shell/Milieudefensie: concrete reductieverplichting. Van Dam: paradox → hof erkent
een norm zonder fundamentele plicht, maar verbindt er geen afdwingbare rechtsnorm aan.
verplichting en Zorgplicht = hier ‘lege huls’
schendingen zonder ● Het hof verwerpt toepassing van de Kelderluikfactoren, maar gebruikt
remedie’, AV&S vervolgens wel vergelijkbare risico-overwegingen — volgens Van Dam
2025/13, p. 65-74 inconsistent.
● grote stappen richting ketenzorgplicht
● De rechter had een minimumreductie moeten formuleren en niet mogen
uitgaan van absolutisme (perfecte wetenschappelijke consensus of
perfecte effectiviteit). daar ging het mis;
○ uit Urgenda volgde dat elke reductie een positief effect heeft
○ Hof speculeert over handelen Shell
○ negeert zorgplicht bedrijven
○ EVRM beginsel → burgers hebben recht op remedie.
● Hooguit niet ontvankelijk, maar niet ‘geen belang’!
HR 20 december 2019, ● Spier juicht het Urgenda-arrest toe als moedig, juridisch verdedigbaar en
NJ 2020/41, m.nt. J. noodzakelijk in het licht van de ernstige en snel verslechterende
Spier (Urgenda) (alleen klimaatcrisis
HR-uitspraak r.o. 5.1- ● Soft law en wetenschap zijn volgens hem legitieme bronnen om de
5.10 en NJ-annotatie) zorgplicht in te vullen.
● Spier is het eens met het idee dat er een ondergrens bestaat: de Staat
mag niet minder doen dan wat internationaal en wetenschappelijk als
minimaal noodzakelijk wordt gezien. Dat past bij het concept van
minimum core obligations: zelfs als internationale politiek vaag of zwak
is, kan het recht toch een minimale fair share afdwingen
3
, ● Hij steunt expliciet de gedachte dat Nederland zijn
deelverantwoordelijkheid niet kan afschuiven op het falen van andere
landen
● Spier verwerpt het verwijt van juridisch activisme. In zijn ogen past de
Hoge Raad gewoon het bestaand recht toe (EVRM, verdragen,
consensus). Een afwijzing van Urgenda zou eerder een vorm van
conservatief activisme zijn geweest: tegen de eigen juridische bronnen
in gaan om politiek ongemak te vermijden. De rechter bewaakt de
grenzen van het recht; dat is juist de kern van de rechtsstaat
HR 12 januari 2024, ● Standaardarrest voor onzorgvuldigheid
ECLI:NL:HR:2024:17 ● Eigenaar van gesloopt pand laat ‘afzinkkelder’ plaatsen door Multi.
(Afzinkkelder) (alleen ● Ondanks zorgvuldige voorbereiding en uitvoering ontstaat
HR-uitspraak) scheurvorming bij buurpand eigenaar en bouwbedrijf aansprakelijk uit
OD? Rb/Hof: nee!
● Middel: onjuist, want zaaksbeschadiging = rechtsinbreuk = OD!
● HR (3.1.2): nee, feit dat gedraging letsel/zaakbeschadiging als
voorzienbaar gevolg heeft, is onvoldoende voor rechtsinbreuk.
● HR (3.2.2): maar bouwwerkzaamheden die aanmerkelijk risico op
schade meebrengen, kunnen ondanks zorgvuldige
voorbereiding/uitvoering toch onrechtmatig zijn.
● Van belang: (i) in wiens belang werd gebouwd?, (ii) moest schade
worden geduld? en (iii) wie moest zich verzekeren? + overige vereisten
aansprakelijkheid
4
Week 1- Verdieping onrechtmatige daad
Deel 1: Verdieping onrechtmatige daad en Europees aansprakelijkheidsrecht
S.D. Lindenbergh, ‘Wat ● Aansprakelijkheidsrecht is aansprakenrecht: gaat over aanspraken die
is iemand in rechte geldend kan maken o.g.v. OD, ovk of subjectief recht
aansprakelijkheidsrecht ● Aansprakelijkheidsrecht is dus breder dan OD recht en breder dan
?’, NTBR 2021/14
verbintenissenrecht: gaat over verbintenissen en andere rechtsplichten.
● Artikel 3:296 is de kern van het aansprakelijkheidsrecht (vordering tot
nakoming), niet art. 6:95 BW (schadevergoeding).
Asser/Sieburgh 6-IV Doorwerking van grondrechten
2023/71 (doorwerking ● grondrechten bieden burger bescherming tegen inmening overheid, maar
van grondrechten) en geven ook richting bij het invulen van de zorgvuldigheid die de ene
342-343b (doorwerking burger jegens de andere in acht moet nemen.
van EU-recht en ● schending grondrecht zorgt niet altijd voor vermogensschade, dus ook
EVRM-rechten bij andere grondslagen: schadevergoeding ogv 6:106 BW, vorderen van
overheidsaansprakelijkh winstafdracht ogv 6:104 BW, algemeen belangenactie ofv 3:305a BW.
eid) ● Sieburgh vindt dat een schending van het EVRM recht niet via een apart
artikel moet lopen (Emaus), maar via de zorgvuldigheidsnorm van 6:162
BW. Aan schending te verbinden gevolgen gedragsconform toepassen.
Doorwerking van EU-recht en EVRM-rechten bij overheidsaansprakelijkheid
● Lidstaten zijn op grond van Unierecht aansprakelijk voor schendingen
van EU-recht
● Francovich voorwaarden: (1) schending van een EU-rechtelijke norm
die particulieren rechten geeft, (2) voldoende gekwalificeerde
schending, (3) causaal verband. = ondergrens, mag minder beperkend.
● Sieburgh: Nederlandse overheidsaansprakelijkheid is deels ruimer dan
Francovich (want geen beroep op rechtsdwaling voor overheden)
J.L. Smeehuijzen, ‘Hoe ● Onderzoekt hoe feitenrechters in de praktijk bepalen of gedrag in strijd
oordeelt de is met de maatschappelijke betamelijkheid van art. 6:162 lid 2 BW.
feitenrechter over strijd ● Bronnen van ongeschreven zorgvuldigheidsnormen:
met de ○ HR-rechtspraak
maatschappelijke ○ wetgeving (samenwerking/reflexwerking)
betamelijkheid in de zin ○ maatschappelijke normvorming ‘soft law’
van art. 6:162 lid 2 ○ tuchtrechtspraak
BW?’, VR 2017/125, p. ○ deskundigenrapportages
350-358 ● Bronnen staan niet tegenover elkaar maar opereren op verschillende
abstractieniveaus. Waarschijnlijk verklaart dat ook dat er weinig
problemen zijn met samenloop, nu de bronnen eerder samenwerken dan
onderling strijden.
● Deze bronnen helpen in de oordeelsvorming, maar bepalen deze niet. De
beslissende stap blijft altijd de weging van alle omstandigheden van het
1
, geval.
G.E. van Maanen, ● van Boom: Kelderluik is te intuïtief wetenschappelijke
‘W.H. van Boom, kosten-batenafweging nodig, vooral bij ‘structurele fouten’
Structurele fouten in het ● van Maanen: oneens met van Boom
aansprakelijkheidsrecht ○ (i) rechter moet geen veiligheidsadviezen geven;
’, RM Themis 2004-3, ○ (ii) kosten-batenafweging mag niet doorslaggevend zijn
p. 161-163 (bejaarden!);
○ (iii) van Booms benaderin gimpliceert een tweedeling: 1)
wetenschappelijke analyse voor structurele foutem 2) intuitieve
aanpak voor andere gevallen. Dit onderscheid leidt tot
inconsistentie en is in praktijk lastig.
○ (iv) wetenschappelijke benadering biedt schijnzekerheid
(complex!)
○ van Boom nodigt de HR eigenlijk uit om als feitenrechter op te
treden, volgens van Maanen ongewenst.
I. Giesen, ‘De ● Jetblast: waarschuwing alleen voldoende als voorzorgsmaatregelen
psychologie achter de wanneer ‘te verwachten valt dat deze waarschuwing zal leiden tot een
waarschuwing: Handle handelen of nalaten waardoor dit gevaar wordt vermeden.
with care!’, AV&S ● van Giesen: rechtspsychologisch ongewenst, want hoe meer
2006/2 waarschuwingen, hoe minder effect. bovendien leidt dit tot een
risicoaansprakelijkheid, omdat het buiten de invloedssfeer van de
waarschuwende partij komt te liggen.
● Rechtsvorming moet multidimensionaal zijn en inzichten uit andere
vakgebieden serieus meenemen.
N. Strohmaier, G.M. ● De belangrijkste boodschap van het artikel is dat morele indrukken van
Veldt & L. Velema, een dader — ook wanneer ze juridisch irrelevant zijn — het oordeel
‘Morele biases bij de over gevaarzetting aanzienlijk beïnvloeden, en dat dit probleem diep
beoordeling van verankerd zit in het gevaarzettingsleerstuk vanwege de grote
gevaarzetting’, NTBR beoordelingsvrijheid.
2024/25, p. 207-222 ● Rechters en juristen moeten zich bewust zijn van deze bias, omdat zij
rechtstreeks leidt tot willekeur en ongelijkheid in
aansprakelijkheidsrechtelijke oordelen.
K.J.O. Jansen, ‘Hoe ● De klassieke Kelderluikfactoren bestaan uit vier elementen: (1)
luiden de waarschijnlijkheid van onoplettendheid, (2) kans op ongevallen, (3)
kelderluikfactoren?’, ernst van de gevolgen en (4) bezwaarlijkheid van voorzorgsmaatregelen.
NTBR 2018/14 ● Soms 1 en 2 samengevoegd tot ‘de kans op schade’ → hiermee een
belangrijk nuanceverschil verloren, omdat onoplettendheid en
ongevalskans niet altijd gelijk oplopen.
● Soms ‘aard van de gedraging toegevoegd’ → geen zelfstandige
Kelderluikfactor maar een achtergrondcriterium dat niet past tussen de
risico- en zorgfactoren.
● “de gebruikelijkheid van voorzorgsmaatregelen” als apart gezichtspunt
→ misleidend is: dat bepaald gedrag gebruikelijk is, betekent niet dat
het zorgvuldig is, en dit argument wordt in de praktijk vaak
opportunistisch gebruikt.
2
,M.A. Loth, ‘Stemmen ● Idee: de zorgvuldigheidsnorm van 6:162 BW kan zich uitstrekken tot
door de tijd. Over kwetsbare derden, en ook naar toekomstige generaties.
intergenerationele ● Drie vereisten om van zorgplicht naar rechtsplicht te gaan:
zorgplichten in het 1) bevoegde vertegenwoordiger (vgl. art. 3:305a BW);
aansprakelijkheidsrecht 2) zwaarwegend, levensduuroverstijgend belang (bijv. milieu);
’, NJB 2023/1475, p. 3) concrete zorgplicht & debiteur (vgl. Urgenda: Staat)
1742-1749
A. Kolder, ‘Het ● Gebruikte redenering door HR voor onzorgvuldigheid lijkt sterk op de
Afzinkkelder-arrest en rechtvaardiging van risicoaansprakelijkheden in de wet (wie belang, wie
personenschade?’, voordeel, maatschappelijk dulden, verzekerbaarheid)
AV&S 2024/19, p. ● Onduidelijk of HR nieuwe vorm van risicoaansprakelijkheid heeft
105-110 gecreëerd, of dat er sprake is van een Einzelfallgerechtigkeit
● Telkens wanneer:
○ sprake is van een aanmerkelijk risico (op schade),
○ de activiteit louter in het belang van de veroorzaker is,
○ de schade voor het slachtoffer ernstig en niet-te-dulden is,
○ verzekering voor de hand ligt,
● … kan Afzinkkelder volgens Kolder mogelijk worden ingezet.
● ziet het als vliegende keep.
● wel in strijd met dogmatiek: normaal moet er sprake zijn van een
gedraging die op zichzelf al foutief is.
C.C. van Dam, ● Volgens Hof zorgplicht voor Shell. Maar vertaalt deze niet in een
‘Shell/Milieudefensie: concrete reductieverplichting. Van Dam: paradox → hof erkent
een norm zonder fundamentele plicht, maar verbindt er geen afdwingbare rechtsnorm aan.
verplichting en Zorgplicht = hier ‘lege huls’
schendingen zonder ● Het hof verwerpt toepassing van de Kelderluikfactoren, maar gebruikt
remedie’, AV&S vervolgens wel vergelijkbare risico-overwegingen — volgens Van Dam
2025/13, p. 65-74 inconsistent.
● grote stappen richting ketenzorgplicht
● De rechter had een minimumreductie moeten formuleren en niet mogen
uitgaan van absolutisme (perfecte wetenschappelijke consensus of
perfecte effectiviteit). daar ging het mis;
○ uit Urgenda volgde dat elke reductie een positief effect heeft
○ Hof speculeert over handelen Shell
○ negeert zorgplicht bedrijven
○ EVRM beginsel → burgers hebben recht op remedie.
● Hooguit niet ontvankelijk, maar niet ‘geen belang’!
HR 20 december 2019, ● Spier juicht het Urgenda-arrest toe als moedig, juridisch verdedigbaar en
NJ 2020/41, m.nt. J. noodzakelijk in het licht van de ernstige en snel verslechterende
Spier (Urgenda) (alleen klimaatcrisis
HR-uitspraak r.o. 5.1- ● Soft law en wetenschap zijn volgens hem legitieme bronnen om de
5.10 en NJ-annotatie) zorgplicht in te vullen.
● Spier is het eens met het idee dat er een ondergrens bestaat: de Staat
mag niet minder doen dan wat internationaal en wetenschappelijk als
minimaal noodzakelijk wordt gezien. Dat past bij het concept van
minimum core obligations: zelfs als internationale politiek vaag of zwak
is, kan het recht toch een minimale fair share afdwingen
3
, ● Hij steunt expliciet de gedachte dat Nederland zijn
deelverantwoordelijkheid niet kan afschuiven op het falen van andere
landen
● Spier verwerpt het verwijt van juridisch activisme. In zijn ogen past de
Hoge Raad gewoon het bestaand recht toe (EVRM, verdragen,
consensus). Een afwijzing van Urgenda zou eerder een vorm van
conservatief activisme zijn geweest: tegen de eigen juridische bronnen
in gaan om politiek ongemak te vermijden. De rechter bewaakt de
grenzen van het recht; dat is juist de kern van de rechtsstaat
HR 12 januari 2024, ● Standaardarrest voor onzorgvuldigheid
ECLI:NL:HR:2024:17 ● Eigenaar van gesloopt pand laat ‘afzinkkelder’ plaatsen door Multi.
(Afzinkkelder) (alleen ● Ondanks zorgvuldige voorbereiding en uitvoering ontstaat
HR-uitspraak) scheurvorming bij buurpand eigenaar en bouwbedrijf aansprakelijk uit
OD? Rb/Hof: nee!
● Middel: onjuist, want zaaksbeschadiging = rechtsinbreuk = OD!
● HR (3.1.2): nee, feit dat gedraging letsel/zaakbeschadiging als
voorzienbaar gevolg heeft, is onvoldoende voor rechtsinbreuk.
● HR (3.2.2): maar bouwwerkzaamheden die aanmerkelijk risico op
schade meebrengen, kunnen ondanks zorgvuldige
voorbereiding/uitvoering toch onrechtmatig zijn.
● Van belang: (i) in wiens belang werd gebouwd?, (ii) moest schade
worden geduld? en (iii) wie moest zich verzekeren? + overige vereisten
aansprakelijkheid
4
