Fiscale economie
Het boek heeft twee niveaus. Voor dit vak en het tentamen hoef je enkel het basisniveau te
kennen. Het verdiepende niveau kun je dus laten voor wat het is.
Hoorcollege 1
Kenmerken van belastingen
1. Belastingen zijn heffingen van de overheid.
Alleen de overheid mag belastingen opleggen. Dit moet altijd gebaseerd zijn op een wet
(legaliteitsbeginsel).
2. De bestemming van de belastingopbrengst is niet relevant.
Belastingopbrengsten gaan in de algemene middelen: één ‘grote pot’. Er is geen sprake van
‘earmarking’, oftewel: je kunt niet zeggen “deze belasting is uitsluitend bedoeld voor doel X”.
3. Er is geen directe koppeling tussen heffingen en uitgaven.
Het heffingspatroon (welke belastingen worden geheven, bij wie, hoeveel) en het
uitgavenpatroon (waaraan de overheid geld besteedt) zijn formeel twee gescheiden
beslissingen.
Uiteraard worden belastingen in totaal wel gebruikt om de overheidsuitgaven te financieren.
4. Er is geen directe tegenprestatie.
Bij belastingheffing bestaat er geen één-op-éénrelatie tussen wat iemand betaalt en wat
diezelfde persoon daarvoor terugkrijgt. Je betaalt dus niet voor een individueel aanwijsbare
dienst van de overheid.
5. Belastingen zijn geen straf.
Belastingplicht ontstaat niet als sanctie op ongewenst gedrag. Integendeel: wie belasting
betaalt, draagt bij aan de financiering van collectieve voorzieningen en heeft daarmee
(mede) recht op overheidsvoorzieningen en overheidsdiensten.
Functies van belastingheffing
Budgettaire functie
Belastingen vormen de belangrijkste inkomstenbron van de overheid en dienen om
overheidsuitgaven te bekostigen.
Wanneer de overheid meer wil uitgeven, kan zij de belastingen verhogen of het
begrotingstekort laten oplopen. Wil zij juist minder uitgeven, dan kan zij het tekort verkleinen
of de belastingdruk verlagen.
1
,Belastingheffing vs. collectieve lastenheffing
Het verschil tussen belastingheffing en collectieve lastenheffing zit in de premies
(bijvoorbeeld voor sociale verzekeringen). Het sociale zekerheidsstelsel wordt grotendeels
gefinancierd via deze premies, die we gezamenlijk betalen.
De totale collectieve lasten (belastingen plus premies) bedragen jaarlijks ongeveer 450
miljard euro. Gaat het enkel om belastingen (zonder premies), dan ligt dat bedrag rond de
300 miljard euro.
Instrumentele functie
De overheid gebruikt belastingen als instrument om gedrag van burgers en bedrijven te
beïnvloeden, door gewenst gedrag te stimuleren of ongewenst gedrag te ontmoedigen.
Samenhang tussen de functies
De budgettaire functie en de instrumentele functie hangen nauw samen: als de overheid
belastingen verhoogt om bepaald gedrag te verminderen (zoals bij brandstofaccijnzen), kan
dit gevolgen hebben voor de belastingopbrengsten.
Bijvoorbeeld bij de kansspelbelasting: de tarieven zijn zo sterk gestegen dat de opbrengst
juist daalde, omdat mensen minder gingen gokken. De overheid wil zo verslaving
tegengaan, maar dit gaat ten koste van de opbrengst.
Dit verschijnsel wordt verklaard door de Laffercurve: bij hogere belastingtarieven stijgt de
opbrengst eerst, maar zodra het tarief te hoog wordt, neemt de opbrengst af omdat mensen
minder consumeren of ontwijkgedrag vertonen. Dit zie je ook bij de tabaksaccijns.
Voorbeelden
Benzineaccijnzen: bedoeld om het autogebruik te verminderen, maar brandstof is
prijsinelastisch; hogere accijnzen leiden nauwelijks tot minder rijden, dus de opbrengst stijgt
zonder gedragsverandering.
Tabaks- en alcoholaccijnzen: deze zijn prijselastischer, waardoor tariefwijzigingen wél effect
hebben op consumptie, maar door het Laffereffect kunnen de opbrengsten uiteindelijk dalen.
BPM en wegenbelasting: lagere belastingen voor elektrische auto’s stimuleren de
verduurzaming van het wagenpark.
Btw op groente en fruit: verlaging naar 0% moest gezonde consumptie stimuleren, maar het
is onzeker of dit effect heeft en of ondernemers de verlaging doorberekenen; daarom is deze
maatregel niet ingevoerd.
Kenmerken (nadelen) van instrumentalisme
● Effectiviteit
○ Veel maatregelen hebben weinig invloed op gedrag (uitzondering: overgang
naar elektrische auto’s is deels geslaagd).
● Efficiëntie
2
, ○ Maatregelen zijn vaak duur in verhouding tot het behaalde effect (bijv. 10
miljard euro om het wagenpark te verduurzamen voor een beperkte
CO₂-besparing).
● Complexiteit
○ Door allerlei uitzonderingen en regelingen wordt het belastingstelsel
ingewikkelder.
Deugdelijk belastingstelsel
Een deugdelijk belastingstelsel moet voldoen aan drie belangrijke criteria: rechtvaardigheid,
effectiviteit en eenvoud.
Rechtvaardig
Belastingen moeten rechtvaardig zijn, al is rechtvaardigheid lastig precies te definiëren.
De Gini-coëfficiënt is de enige maatstaf die de (on)gelijkheid van inkomens- en
vermogensverdeling weergeeft.
Een ideaal systeem zou voor ieder individu maatwerk leveren, maar dat zou het stelsel te
complex maken. Aan de andere kant is een volledig gelijke verdeling van belastingdruk ook
niet rechtvaardig, omdat niet iedereen evenveel inkomen of vermogen heeft.
De uitdaging ligt dus in het vinden van een balans tussen rechtvaardigheid en eenvoud: een
systeem dat eerlijk verdeelt zonder te ingewikkeld te worden.
Een voorbeeld van deze spanning is het fictieve rendement in box 3 (4%), dat eenvoud
oplevert, maar onrechtvaardig kan uitpakken voor spaarders met lage werkelijke
rendementen.
Effectief
Het belastingstelsel moet effectief zijn: het moet voldoende opbrengsten genereren en
beleidsdoelen ondersteunen, zonder onnodige verstoringen te veroorzaken.
Eenvoudig
Het stelsel moet zo eenvoudig mogelijk blijven, zodat het begrijpelijk en uitvoerbaar is.
In de praktijk geldt echter: hoe eenvoudiger het systeem, hoe minder rechtvaardig het vaak
wordt, en omgekeerd.
Opbrengsten 2026
De Miljoenennota onderscheidt drie hoofdcategorieën van overheidsinkomsten: directe
belastingen, indirecte belastingen en premies voor sociale verzekeringen.
Directe vs. indirecte belastingen
Bij een directe belasting is het de bedoeling dat de belastingplichtige de belasting zelf
draagt.
3
, Bij een indirecte belasting draagt de belastingplichtige de belasting niet zelf, maar wentelt
deze af op een ander.
Bijvoorbeeld: bij de omzetbelasting (btw) is de ondernemer belastingplichtig, maar de
belasting wordt via de prijs doorberekend aan de consument. De feitelijke belastingdruk ligt
dus bij een ander dan de wettelijke belastingplichtige.
Directe belastingen zijn niet bedoeld om te worden afgewenteld, terwijl indirecte belastingen
juist wél bedoeld zijn om te worden afgewenteld. Of dat in de praktijk ook zo is, hangt af van
de marktstructuur, de prijs- en vraagelasticiteit, en de onderhandelingsmacht van de
betrokken partijen.
Een ondernemer kan bijvoorbeeld alleen een btw-verhoging doorberekenen aan zijn klanten
als zijn marktpositie sterk genoeg is.
Voorbeelden
Directe belastingen:
● Inkomstenbelasting
● Vennootschapsbelasting
Indirecte belastingen:
● Omzetbelasting (BTW)
● Accijnzen
Kortom: het economische effect van belastingen kan sterk verschillen van wat de wetgever
beoogt met de formele indeling in de Miljoenennota.
4
Het boek heeft twee niveaus. Voor dit vak en het tentamen hoef je enkel het basisniveau te
kennen. Het verdiepende niveau kun je dus laten voor wat het is.
Hoorcollege 1
Kenmerken van belastingen
1. Belastingen zijn heffingen van de overheid.
Alleen de overheid mag belastingen opleggen. Dit moet altijd gebaseerd zijn op een wet
(legaliteitsbeginsel).
2. De bestemming van de belastingopbrengst is niet relevant.
Belastingopbrengsten gaan in de algemene middelen: één ‘grote pot’. Er is geen sprake van
‘earmarking’, oftewel: je kunt niet zeggen “deze belasting is uitsluitend bedoeld voor doel X”.
3. Er is geen directe koppeling tussen heffingen en uitgaven.
Het heffingspatroon (welke belastingen worden geheven, bij wie, hoeveel) en het
uitgavenpatroon (waaraan de overheid geld besteedt) zijn formeel twee gescheiden
beslissingen.
Uiteraard worden belastingen in totaal wel gebruikt om de overheidsuitgaven te financieren.
4. Er is geen directe tegenprestatie.
Bij belastingheffing bestaat er geen één-op-éénrelatie tussen wat iemand betaalt en wat
diezelfde persoon daarvoor terugkrijgt. Je betaalt dus niet voor een individueel aanwijsbare
dienst van de overheid.
5. Belastingen zijn geen straf.
Belastingplicht ontstaat niet als sanctie op ongewenst gedrag. Integendeel: wie belasting
betaalt, draagt bij aan de financiering van collectieve voorzieningen en heeft daarmee
(mede) recht op overheidsvoorzieningen en overheidsdiensten.
Functies van belastingheffing
Budgettaire functie
Belastingen vormen de belangrijkste inkomstenbron van de overheid en dienen om
overheidsuitgaven te bekostigen.
Wanneer de overheid meer wil uitgeven, kan zij de belastingen verhogen of het
begrotingstekort laten oplopen. Wil zij juist minder uitgeven, dan kan zij het tekort verkleinen
of de belastingdruk verlagen.
1
,Belastingheffing vs. collectieve lastenheffing
Het verschil tussen belastingheffing en collectieve lastenheffing zit in de premies
(bijvoorbeeld voor sociale verzekeringen). Het sociale zekerheidsstelsel wordt grotendeels
gefinancierd via deze premies, die we gezamenlijk betalen.
De totale collectieve lasten (belastingen plus premies) bedragen jaarlijks ongeveer 450
miljard euro. Gaat het enkel om belastingen (zonder premies), dan ligt dat bedrag rond de
300 miljard euro.
Instrumentele functie
De overheid gebruikt belastingen als instrument om gedrag van burgers en bedrijven te
beïnvloeden, door gewenst gedrag te stimuleren of ongewenst gedrag te ontmoedigen.
Samenhang tussen de functies
De budgettaire functie en de instrumentele functie hangen nauw samen: als de overheid
belastingen verhoogt om bepaald gedrag te verminderen (zoals bij brandstofaccijnzen), kan
dit gevolgen hebben voor de belastingopbrengsten.
Bijvoorbeeld bij de kansspelbelasting: de tarieven zijn zo sterk gestegen dat de opbrengst
juist daalde, omdat mensen minder gingen gokken. De overheid wil zo verslaving
tegengaan, maar dit gaat ten koste van de opbrengst.
Dit verschijnsel wordt verklaard door de Laffercurve: bij hogere belastingtarieven stijgt de
opbrengst eerst, maar zodra het tarief te hoog wordt, neemt de opbrengst af omdat mensen
minder consumeren of ontwijkgedrag vertonen. Dit zie je ook bij de tabaksaccijns.
Voorbeelden
Benzineaccijnzen: bedoeld om het autogebruik te verminderen, maar brandstof is
prijsinelastisch; hogere accijnzen leiden nauwelijks tot minder rijden, dus de opbrengst stijgt
zonder gedragsverandering.
Tabaks- en alcoholaccijnzen: deze zijn prijselastischer, waardoor tariefwijzigingen wél effect
hebben op consumptie, maar door het Laffereffect kunnen de opbrengsten uiteindelijk dalen.
BPM en wegenbelasting: lagere belastingen voor elektrische auto’s stimuleren de
verduurzaming van het wagenpark.
Btw op groente en fruit: verlaging naar 0% moest gezonde consumptie stimuleren, maar het
is onzeker of dit effect heeft en of ondernemers de verlaging doorberekenen; daarom is deze
maatregel niet ingevoerd.
Kenmerken (nadelen) van instrumentalisme
● Effectiviteit
○ Veel maatregelen hebben weinig invloed op gedrag (uitzondering: overgang
naar elektrische auto’s is deels geslaagd).
● Efficiëntie
2
, ○ Maatregelen zijn vaak duur in verhouding tot het behaalde effect (bijv. 10
miljard euro om het wagenpark te verduurzamen voor een beperkte
CO₂-besparing).
● Complexiteit
○ Door allerlei uitzonderingen en regelingen wordt het belastingstelsel
ingewikkelder.
Deugdelijk belastingstelsel
Een deugdelijk belastingstelsel moet voldoen aan drie belangrijke criteria: rechtvaardigheid,
effectiviteit en eenvoud.
Rechtvaardig
Belastingen moeten rechtvaardig zijn, al is rechtvaardigheid lastig precies te definiëren.
De Gini-coëfficiënt is de enige maatstaf die de (on)gelijkheid van inkomens- en
vermogensverdeling weergeeft.
Een ideaal systeem zou voor ieder individu maatwerk leveren, maar dat zou het stelsel te
complex maken. Aan de andere kant is een volledig gelijke verdeling van belastingdruk ook
niet rechtvaardig, omdat niet iedereen evenveel inkomen of vermogen heeft.
De uitdaging ligt dus in het vinden van een balans tussen rechtvaardigheid en eenvoud: een
systeem dat eerlijk verdeelt zonder te ingewikkeld te worden.
Een voorbeeld van deze spanning is het fictieve rendement in box 3 (4%), dat eenvoud
oplevert, maar onrechtvaardig kan uitpakken voor spaarders met lage werkelijke
rendementen.
Effectief
Het belastingstelsel moet effectief zijn: het moet voldoende opbrengsten genereren en
beleidsdoelen ondersteunen, zonder onnodige verstoringen te veroorzaken.
Eenvoudig
Het stelsel moet zo eenvoudig mogelijk blijven, zodat het begrijpelijk en uitvoerbaar is.
In de praktijk geldt echter: hoe eenvoudiger het systeem, hoe minder rechtvaardig het vaak
wordt, en omgekeerd.
Opbrengsten 2026
De Miljoenennota onderscheidt drie hoofdcategorieën van overheidsinkomsten: directe
belastingen, indirecte belastingen en premies voor sociale verzekeringen.
Directe vs. indirecte belastingen
Bij een directe belasting is het de bedoeling dat de belastingplichtige de belasting zelf
draagt.
3
, Bij een indirecte belasting draagt de belastingplichtige de belasting niet zelf, maar wentelt
deze af op een ander.
Bijvoorbeeld: bij de omzetbelasting (btw) is de ondernemer belastingplichtig, maar de
belasting wordt via de prijs doorberekend aan de consument. De feitelijke belastingdruk ligt
dus bij een ander dan de wettelijke belastingplichtige.
Directe belastingen zijn niet bedoeld om te worden afgewenteld, terwijl indirecte belastingen
juist wél bedoeld zijn om te worden afgewenteld. Of dat in de praktijk ook zo is, hangt af van
de marktstructuur, de prijs- en vraagelasticiteit, en de onderhandelingsmacht van de
betrokken partijen.
Een ondernemer kan bijvoorbeeld alleen een btw-verhoging doorberekenen aan zijn klanten
als zijn marktpositie sterk genoeg is.
Voorbeelden
Directe belastingen:
● Inkomstenbelasting
● Vennootschapsbelasting
Indirecte belastingen:
● Omzetbelasting (BTW)
● Accijnzen
Kortom: het economische effect van belastingen kan sterk verschillen van wat de wetgever
beoogt met de formele indeling in de Miljoenennota.
4
