Europees Recht RB1042 – Samenvatting
Bart van den Krommenacker
852639614
Leereenheid 1 – Europese (markt)integratie
Leereenheid 2 - Non-discriminatie en vrij verkeer van goederen
Leereenheid 3 - Vrij verkeer van personen (EU-burgerschap) en diensten
Leereenheid 4 - Vrij verkeer van kapitaal en de Economische en Monetaire Unie
Leereenheid 5 - Rechtsbescherming
Leereenheid 6 - Mededinging
Leereenheid 7 – Extern beleid
Jurisprudentie
Leereenheid 1 - Europese (markt)integratie
A/V, hoofdstuk VI en hoofdstuk II, par. 3.3, 4.1 en 4.2.
Arresten
Verplicht:
C-106/77, Simmenthal II, ECLI:EU:C:1978:49
C-57/65, Lutticke II, ECLI:EU:C:1966:34
C-144/04, Mangold, ECLI:EU:C:2005:709
C-253/00, Muñoz, ECLI:EU:C:2002:497
C-8/81, Becker, ECLI:EU:C:1982:7
C-91/92, Faccini Dori, ECLI:EU:C:1994:292
C-201/02, Wells, ECLI:EU:C:2004:12
C-212/04, Adeneler, ECLI:EU:C:2006:443
C-555/07, Kücükdeveci, ECLI:EU:C:2010:21
C-33/76, Rewe, ECLI:EU:C:1976:188 en C-45/76, Comet, ECLI:EU:C:1976:191
C-4/73, Nold II, ECLI:EU:C:1974:51
C-399/11, Melloni, ECLI:EU:C:2013:107
C-617/10, Akerberg Fransson, ECLI:EU:C:2013:105
Aanvullend:
C-376/98, Duitsland t. Parlement en Raad (Tabaksreclame), ECLI:EU:C:2000:544
C-58/08, Vodafone e.a., arrest, r.o. 36, ECLI:EU:C:2010:321
C-11/92, Gallaher e.a., ECLI:EU:C:1993:262
C-36/74, Walrave en Koch, ECLI:EU:C:1974:101
C-26/62, Van Gend en Loos t. Administratie der Belastingen, ECLI:EU:C:1963:1
C-93/71, Leonesio t. Ministerie van Land- en Bosbouw van de Italiaanse Republiek,
ECLI:EU:C:1972:37
C-9/70, Grad t. Finanzamt Traunstein, ECLI:EU:C:1970:78
C-152/84, Marshall t. Southampton and South-West Hampshire Area Health Authority,
ECLI:EU:C:1986:84
C-72/95, Kraaijeveld, ECLI:EU:C:1996:404
C-80/86, Kolpinghuis Nijmegen, ECLI:EU:C:1987:431
C-106/89, Marleasing t. La Comercial Internacional de Alimentación, ECLI:EU:C:1990:395
Overzicht rechtsbronnen EU
Primair De oprichtingsverdragen, de aanvullende ‘In between’ Ongeschreven recht, (overige)
recht EU-verdragen, de toetredingsverdragen, het rechtsbronnen algemene (fundamentele)
EU-Handvest van de grondrechten, de rechtsbeginselen die het HvJ put uit
1
, Overzicht rechtsbronnen EU
rechtsbeginselen (grondrechten) die het HvJ de constitutionele tradities van de
put uit de constitutionele tradities van de lidstaten, rechtspraak,
lidstaten en uit het EVRM (inter)nationaal recht, acquis
communautaire
Secundair De verordeningen, richtlijnen en besluiten
recht
Tertiair Beleidsinstrumenten (bijvoorbeeld
recht (soft resoluties, richtsnoeren gedragscodes,
law) aanbevelingen e.d.)
Rechtsinstrumentarium gemeenschappelijk buitenlands Algemene richtsnoeren en besluiten
en veiligheidsbeleid (GBVB)
Hoofdstuk 4 – Marktintegratiebeleid
Fasen van marktintegratie
• De eerste fase van marktintegratie is een vrijhandelszone, waarbij de deelnemende
staten overeenkomen onderlinge handelsbelemmeringen af te schaffen. De Europese
Vrijhandelsassociatie (EVA) is hiervan een voorbeeld.
• Een douane-unie is een verdergaande integratievorm, waarin de lidstaten naast de
onderlinge liberalisering van het goederenverkeer ook een gemeenschappelijk
handelsbeleid tegenover derde landen voeren.
• Binnen de EU bepalen artikelen 30–36 VWEU dat maatregelen die de handel in goederen
tussen lidstaten belemmeren verboden zijn.
Het creëren van een interne markt
• Negatieve integratie houdt in dat nationale regels die het vrije verkeer beperken,
verboden worden wegens strijd met EU-recht.
• Positieve integratie betekent dat nationale regels worden vervangen of geharmoniseerd
door EU-regels.
• Wanneer de Unie specifieke harmonisatiemaatregelen heeft vastgesteld, vormen die het
primaire toetsingskader voor eventuele beperkingen van het vrije verkeer of de
mededinging.
Positieve integratie via harmonisatie
• Richtlijnen zijn het meest geschikte instrument voor harmonisatie: zij verplichten lidstaten
tot omzetting in nationale regelgeving via een implementatieproces.
• Belangrijke rechtsgrondslagen in het VWEU voor harmonisatie:
o art. 46 VWEU – vrij verkeer van werknemers
o art. 50 en 53 VWEU – vrijheid van vestiging, inclusief wederzijdse erkenning van
diploma’s
o art. 59 VWEU – vrij verkeer van diensten
o art. 83 VWEU – samenwerking bij grensoverschrijdende criminaliteit
o art. 114 VWEU – interne markt
o art. 192 VWEU – milieubescherming
o art. 352 VWEU – flexibiliteitsclausule
• Volgens het attributiebeginsel moet de Unie een juiste verdragsbepaling kiezen als
rechtsgrondslag.
• Bij minimumharmonisatie hoeven nationale regels alleen te voldoen aan een Europees
minimumniveau, maar mogen lidstaten strengere regels hanteren. Voorbeeld: een
milieurichtlijn die emissies beperkt tot maximaal 10 mg/m³.
Interne markt en harmonisatie: jurisprudentie
2
, • In C-376/98, Tabaksreclame, oordeelde het Hof dat nationale verschillen in regelgeving
het vrije verkeer van goederen en diensten kunnen belemmeren. De richtlijn werd echter
ongeldig verklaard wegens een onjuiste rechtsgrondslag (toenmalig art. 100A EG).
• In C-58/08, Vodafone, bevestigde het Hof dat art. 114 VWEU een geldige
rechtsgrondslag vormt zolang kan worden aangetoond dat de maatregel bijdraagt aan de
totstandkoming en werking van de interne markt, zelfs als andere doelstellingen (zoals
volksgezondheid) een belangrijke rol spelen.
Gevolgen van harmonisatie
• Wanneer de Unie op een bepaald gebied harmoniseert, verliezen lidstaten geheel of
gedeeltelijk hun bevoegdheid: dit heet Sperrwirkung.
• Harmonisatiemaatregelen kunnen van toepassing zijn op puur binnenlandse situaties, en
bepalen zo mede het toepassingsbereik van EU-recht.
Harmonisatietechnieken
• Volledige harmonisatie sluit afwijkende nationale regels uit. Vaak bevat de betreffende
EU-regel dan een vrij-verkeerclausule: lidstaten mogen het op de markt brengen van
producten die voldoen aan de EU-regel niet belemmeren.
• Minimumharmonisatie laat ruimte voor strengere nationale regels, mits die verenigbaar
zijn met het EU-recht. Verankerd in o.a. art. 168(4)(a), 169(4), en 193 VWEU.
• In C-11/92, Gallaher e.a., liet het Hof zien dat één maatregel op sommige onderdelen tot
volledige, en op andere tot minimumharmonisatie kan leiden — afhankelijk van de
verhouding tussen marktintegratie en andere belangen zoals volksgezondheid.
Alternatieve harmonisatietechnieken
• Wederzijdse erkenning: lidstaten moeten elkaars nationale normen respecteren;
producten die in de ‘thuisstaat’ voldoen, mogen in andere lidstaten niet worden geweerd.
• Optionele harmonisatie: Europese normen bestaan naast nationale regels. CE-
markeringen zijn hier een voorbeeld van.
• Spontane harmonisatie: nationale wetgevers stemmen hun regels vrijwillig af op EU-
normen, zonder dat er een bindende EU-maatregel bestaat. Voorbeeld: nationale
mededingingsregels gebaseerd op EU-recht.
De nieuwe aanpak van harmonisatie
Vier fundamentele beginselen:
1. Wederzijdse erkenning van nationale normen;
2. De Unie beperkt zich tot het vaststellen van essentiële eisen (bijv. veiligheid);
3. Technische specificaties worden opgesteld door normalisatie-instellingen zoals CEN en
CENELEC;
4. CE-normen zijn vrijwillig, maar producten die eraan voldoen moeten vrij kunnen circuleren
binnen de EU.
Hoofdstuk 2 – De aard van de Europese rechtsorde en haar verhouding tot de rechtsordes van
de lidstaten
- Rechtstreekse werking van primair EU-recht
Het Unierecht heeft een autonoom karakter, wat betekent dat het Hof van Justitie zelf bepaalt
onder welke voorwaarden EU-regels doorwerken in de nationale rechtsorde. Rechtstreekse
werking is mogelijk wanneer een bepaling voldoende nauwkeurig en onvoorwaardelijk is. Dat
bevestigde het Hof onder meer in het arrest Lütticke II. De centrale vraag is of de nationale
rechter de bepaling rechtstreeks kan toepassen.
• In verticale situaties kan een particulier zich beroepen op EU-recht tegenover de
overheid. Het Hof aanvaardt dit, omdat lidstaten vrijwillig bevoegdheden aan de EU
hebben overgedragen.zIn horizontale situaties, tussen particulieren onderling, is
toepassing van EU-recht minder vanzelfsprekend, maar soms wel mogelijk.
3
, • In het arrest Walrave en Koch oordeelde het Hof dat ook particuliere handelingen binnen
de werkingssfeer van EU-recht kunnen vallen. Particulieren kunnen dus gehouden zijn
zich aan EU-recht te houden.
• Omgekeerde verticale rechtstreekse werking, waarbij de staat zich beroept op EU-recht
tegen een particulier, wordt in beginsel niet toegestaan (Kolpinghuis Nijmegen). Toch
benadrukte het Hof in Van Gend en Loos dat EU-recht ook verplichtingen voor
particulieren kan scheppen.
- Algemene beginselen en grondrechten
Naast verdragsbepalingen kunnen ook algemene beginselen van EU-recht rechtstreekse werking
hebben. In Mangold werd bijvoorbeeld geoordeeld dat het verbod op leeftijdsdiscriminatie
rechtstreeks kan worden ingeroepen. Zulke beginselen zijn onderdeel van het primaire recht.
- Doorwerking van secundair recht en het loyaliteitsbeginsel
Het beginsel van loyale samenwerking (art. 4 lid 3 VEU) verplicht lidstaten ertoe om de werking
van het EU-recht te verzekeren. Hieruit vloeit het leerstuk van de volle werking van het Unierecht
voort. Lidstaten moeten zich onthouden van handelingen die de werking van EU-recht
ondermijnen.
- Verordeningen (art. 288 VWEU)
• Verordeningen zijn rechtstreeks toepasselijk: zij gelden automatisch in alle lidstaten
zonder omzetting.
• Dit sluit rechtstreekse werking niet uit. In Leonesio erkende het Hof dat een verordening
rechtstreeks kan worden ingeroepen.
• In Muñoz werd bovendien geoordeeld dat verordeningen ook horizontale werking kunnen
hebben. Particulieren kunnen zich dus tegenover elkaar op verordeningen beroepen.
• In deze arresten speelt ook het beginsel van nuttig effect en het loyaliteitsbeginsel een
rol.
- Besluiten
Besluiten zijn bindend in al hun onderdelen, maar alleen voor degenen tot wie zij zijn gericht. In
Grad oordeelde het Hof dat een besluit dat voldoende duidelijk is ook rechtstreekse werking kan
hebben op nationaal niveau.
- Richtlijnen en rechtstreekse werking
Richtlijnen zijn volgens artikel 288 VWEU bindend voor het te bereiken resultaat, maar laten de
lidstaten de keuze van vorm en middelen. Richtlijnen moeten dus worden omgezet in nationaal
recht.
Toch kunnen richtlijnbepalingen rechtstreekse werking hebben als ze voldoen aan de volgende
voorwaarden (zoals bevestigd in Becker):
• De bepaling is voldoende nauwkeurig;
• De bepaling is onvoorwaardelijk;
• De implementatietermijn is verstreken.
• In verticale situaties kan een particulier zich beroepen op een richtlijn tegenover de staat
(Marshall).
• In horizontale situaties is dit niet mogelijk, zoals het Hof bevestigde in Faccini Dori. Dit om
te voorkomen dat lidstaten voordeel halen uit hun eigen niet-naleving.
Het Hof heeft ook erkend dat bepalingen uit richtlijnen met een zekere beoordelingsruimte toch
kunnen worden ingeroepen, mits de nationale rechter een toetsing uitvoert aan de hand van de
objectieve rechtmatigheid (Verbond van Nederlandse Ondernemingen). In Kraaijeveld
verduidelijkte het Hof dat hierbij geen subjectieve rechten ontstaan, maar dat nationale besluiten
wel kunnen worden getoetst aan die richtlijn.
7. De driehoekssituatie
4
Bart van den Krommenacker
852639614
Leereenheid 1 – Europese (markt)integratie
Leereenheid 2 - Non-discriminatie en vrij verkeer van goederen
Leereenheid 3 - Vrij verkeer van personen (EU-burgerschap) en diensten
Leereenheid 4 - Vrij verkeer van kapitaal en de Economische en Monetaire Unie
Leereenheid 5 - Rechtsbescherming
Leereenheid 6 - Mededinging
Leereenheid 7 – Extern beleid
Jurisprudentie
Leereenheid 1 - Europese (markt)integratie
A/V, hoofdstuk VI en hoofdstuk II, par. 3.3, 4.1 en 4.2.
Arresten
Verplicht:
C-106/77, Simmenthal II, ECLI:EU:C:1978:49
C-57/65, Lutticke II, ECLI:EU:C:1966:34
C-144/04, Mangold, ECLI:EU:C:2005:709
C-253/00, Muñoz, ECLI:EU:C:2002:497
C-8/81, Becker, ECLI:EU:C:1982:7
C-91/92, Faccini Dori, ECLI:EU:C:1994:292
C-201/02, Wells, ECLI:EU:C:2004:12
C-212/04, Adeneler, ECLI:EU:C:2006:443
C-555/07, Kücükdeveci, ECLI:EU:C:2010:21
C-33/76, Rewe, ECLI:EU:C:1976:188 en C-45/76, Comet, ECLI:EU:C:1976:191
C-4/73, Nold II, ECLI:EU:C:1974:51
C-399/11, Melloni, ECLI:EU:C:2013:107
C-617/10, Akerberg Fransson, ECLI:EU:C:2013:105
Aanvullend:
C-376/98, Duitsland t. Parlement en Raad (Tabaksreclame), ECLI:EU:C:2000:544
C-58/08, Vodafone e.a., arrest, r.o. 36, ECLI:EU:C:2010:321
C-11/92, Gallaher e.a., ECLI:EU:C:1993:262
C-36/74, Walrave en Koch, ECLI:EU:C:1974:101
C-26/62, Van Gend en Loos t. Administratie der Belastingen, ECLI:EU:C:1963:1
C-93/71, Leonesio t. Ministerie van Land- en Bosbouw van de Italiaanse Republiek,
ECLI:EU:C:1972:37
C-9/70, Grad t. Finanzamt Traunstein, ECLI:EU:C:1970:78
C-152/84, Marshall t. Southampton and South-West Hampshire Area Health Authority,
ECLI:EU:C:1986:84
C-72/95, Kraaijeveld, ECLI:EU:C:1996:404
C-80/86, Kolpinghuis Nijmegen, ECLI:EU:C:1987:431
C-106/89, Marleasing t. La Comercial Internacional de Alimentación, ECLI:EU:C:1990:395
Overzicht rechtsbronnen EU
Primair De oprichtingsverdragen, de aanvullende ‘In between’ Ongeschreven recht, (overige)
recht EU-verdragen, de toetredingsverdragen, het rechtsbronnen algemene (fundamentele)
EU-Handvest van de grondrechten, de rechtsbeginselen die het HvJ put uit
1
, Overzicht rechtsbronnen EU
rechtsbeginselen (grondrechten) die het HvJ de constitutionele tradities van de
put uit de constitutionele tradities van de lidstaten, rechtspraak,
lidstaten en uit het EVRM (inter)nationaal recht, acquis
communautaire
Secundair De verordeningen, richtlijnen en besluiten
recht
Tertiair Beleidsinstrumenten (bijvoorbeeld
recht (soft resoluties, richtsnoeren gedragscodes,
law) aanbevelingen e.d.)
Rechtsinstrumentarium gemeenschappelijk buitenlands Algemene richtsnoeren en besluiten
en veiligheidsbeleid (GBVB)
Hoofdstuk 4 – Marktintegratiebeleid
Fasen van marktintegratie
• De eerste fase van marktintegratie is een vrijhandelszone, waarbij de deelnemende
staten overeenkomen onderlinge handelsbelemmeringen af te schaffen. De Europese
Vrijhandelsassociatie (EVA) is hiervan een voorbeeld.
• Een douane-unie is een verdergaande integratievorm, waarin de lidstaten naast de
onderlinge liberalisering van het goederenverkeer ook een gemeenschappelijk
handelsbeleid tegenover derde landen voeren.
• Binnen de EU bepalen artikelen 30–36 VWEU dat maatregelen die de handel in goederen
tussen lidstaten belemmeren verboden zijn.
Het creëren van een interne markt
• Negatieve integratie houdt in dat nationale regels die het vrije verkeer beperken,
verboden worden wegens strijd met EU-recht.
• Positieve integratie betekent dat nationale regels worden vervangen of geharmoniseerd
door EU-regels.
• Wanneer de Unie specifieke harmonisatiemaatregelen heeft vastgesteld, vormen die het
primaire toetsingskader voor eventuele beperkingen van het vrije verkeer of de
mededinging.
Positieve integratie via harmonisatie
• Richtlijnen zijn het meest geschikte instrument voor harmonisatie: zij verplichten lidstaten
tot omzetting in nationale regelgeving via een implementatieproces.
• Belangrijke rechtsgrondslagen in het VWEU voor harmonisatie:
o art. 46 VWEU – vrij verkeer van werknemers
o art. 50 en 53 VWEU – vrijheid van vestiging, inclusief wederzijdse erkenning van
diploma’s
o art. 59 VWEU – vrij verkeer van diensten
o art. 83 VWEU – samenwerking bij grensoverschrijdende criminaliteit
o art. 114 VWEU – interne markt
o art. 192 VWEU – milieubescherming
o art. 352 VWEU – flexibiliteitsclausule
• Volgens het attributiebeginsel moet de Unie een juiste verdragsbepaling kiezen als
rechtsgrondslag.
• Bij minimumharmonisatie hoeven nationale regels alleen te voldoen aan een Europees
minimumniveau, maar mogen lidstaten strengere regels hanteren. Voorbeeld: een
milieurichtlijn die emissies beperkt tot maximaal 10 mg/m³.
Interne markt en harmonisatie: jurisprudentie
2
, • In C-376/98, Tabaksreclame, oordeelde het Hof dat nationale verschillen in regelgeving
het vrije verkeer van goederen en diensten kunnen belemmeren. De richtlijn werd echter
ongeldig verklaard wegens een onjuiste rechtsgrondslag (toenmalig art. 100A EG).
• In C-58/08, Vodafone, bevestigde het Hof dat art. 114 VWEU een geldige
rechtsgrondslag vormt zolang kan worden aangetoond dat de maatregel bijdraagt aan de
totstandkoming en werking van de interne markt, zelfs als andere doelstellingen (zoals
volksgezondheid) een belangrijke rol spelen.
Gevolgen van harmonisatie
• Wanneer de Unie op een bepaald gebied harmoniseert, verliezen lidstaten geheel of
gedeeltelijk hun bevoegdheid: dit heet Sperrwirkung.
• Harmonisatiemaatregelen kunnen van toepassing zijn op puur binnenlandse situaties, en
bepalen zo mede het toepassingsbereik van EU-recht.
Harmonisatietechnieken
• Volledige harmonisatie sluit afwijkende nationale regels uit. Vaak bevat de betreffende
EU-regel dan een vrij-verkeerclausule: lidstaten mogen het op de markt brengen van
producten die voldoen aan de EU-regel niet belemmeren.
• Minimumharmonisatie laat ruimte voor strengere nationale regels, mits die verenigbaar
zijn met het EU-recht. Verankerd in o.a. art. 168(4)(a), 169(4), en 193 VWEU.
• In C-11/92, Gallaher e.a., liet het Hof zien dat één maatregel op sommige onderdelen tot
volledige, en op andere tot minimumharmonisatie kan leiden — afhankelijk van de
verhouding tussen marktintegratie en andere belangen zoals volksgezondheid.
Alternatieve harmonisatietechnieken
• Wederzijdse erkenning: lidstaten moeten elkaars nationale normen respecteren;
producten die in de ‘thuisstaat’ voldoen, mogen in andere lidstaten niet worden geweerd.
• Optionele harmonisatie: Europese normen bestaan naast nationale regels. CE-
markeringen zijn hier een voorbeeld van.
• Spontane harmonisatie: nationale wetgevers stemmen hun regels vrijwillig af op EU-
normen, zonder dat er een bindende EU-maatregel bestaat. Voorbeeld: nationale
mededingingsregels gebaseerd op EU-recht.
De nieuwe aanpak van harmonisatie
Vier fundamentele beginselen:
1. Wederzijdse erkenning van nationale normen;
2. De Unie beperkt zich tot het vaststellen van essentiële eisen (bijv. veiligheid);
3. Technische specificaties worden opgesteld door normalisatie-instellingen zoals CEN en
CENELEC;
4. CE-normen zijn vrijwillig, maar producten die eraan voldoen moeten vrij kunnen circuleren
binnen de EU.
Hoofdstuk 2 – De aard van de Europese rechtsorde en haar verhouding tot de rechtsordes van
de lidstaten
- Rechtstreekse werking van primair EU-recht
Het Unierecht heeft een autonoom karakter, wat betekent dat het Hof van Justitie zelf bepaalt
onder welke voorwaarden EU-regels doorwerken in de nationale rechtsorde. Rechtstreekse
werking is mogelijk wanneer een bepaling voldoende nauwkeurig en onvoorwaardelijk is. Dat
bevestigde het Hof onder meer in het arrest Lütticke II. De centrale vraag is of de nationale
rechter de bepaling rechtstreeks kan toepassen.
• In verticale situaties kan een particulier zich beroepen op EU-recht tegenover de
overheid. Het Hof aanvaardt dit, omdat lidstaten vrijwillig bevoegdheden aan de EU
hebben overgedragen.zIn horizontale situaties, tussen particulieren onderling, is
toepassing van EU-recht minder vanzelfsprekend, maar soms wel mogelijk.
3
, • In het arrest Walrave en Koch oordeelde het Hof dat ook particuliere handelingen binnen
de werkingssfeer van EU-recht kunnen vallen. Particulieren kunnen dus gehouden zijn
zich aan EU-recht te houden.
• Omgekeerde verticale rechtstreekse werking, waarbij de staat zich beroept op EU-recht
tegen een particulier, wordt in beginsel niet toegestaan (Kolpinghuis Nijmegen). Toch
benadrukte het Hof in Van Gend en Loos dat EU-recht ook verplichtingen voor
particulieren kan scheppen.
- Algemene beginselen en grondrechten
Naast verdragsbepalingen kunnen ook algemene beginselen van EU-recht rechtstreekse werking
hebben. In Mangold werd bijvoorbeeld geoordeeld dat het verbod op leeftijdsdiscriminatie
rechtstreeks kan worden ingeroepen. Zulke beginselen zijn onderdeel van het primaire recht.
- Doorwerking van secundair recht en het loyaliteitsbeginsel
Het beginsel van loyale samenwerking (art. 4 lid 3 VEU) verplicht lidstaten ertoe om de werking
van het EU-recht te verzekeren. Hieruit vloeit het leerstuk van de volle werking van het Unierecht
voort. Lidstaten moeten zich onthouden van handelingen die de werking van EU-recht
ondermijnen.
- Verordeningen (art. 288 VWEU)
• Verordeningen zijn rechtstreeks toepasselijk: zij gelden automatisch in alle lidstaten
zonder omzetting.
• Dit sluit rechtstreekse werking niet uit. In Leonesio erkende het Hof dat een verordening
rechtstreeks kan worden ingeroepen.
• In Muñoz werd bovendien geoordeeld dat verordeningen ook horizontale werking kunnen
hebben. Particulieren kunnen zich dus tegenover elkaar op verordeningen beroepen.
• In deze arresten speelt ook het beginsel van nuttig effect en het loyaliteitsbeginsel een
rol.
- Besluiten
Besluiten zijn bindend in al hun onderdelen, maar alleen voor degenen tot wie zij zijn gericht. In
Grad oordeelde het Hof dat een besluit dat voldoende duidelijk is ook rechtstreekse werking kan
hebben op nationaal niveau.
- Richtlijnen en rechtstreekse werking
Richtlijnen zijn volgens artikel 288 VWEU bindend voor het te bereiken resultaat, maar laten de
lidstaten de keuze van vorm en middelen. Richtlijnen moeten dus worden omgezet in nationaal
recht.
Toch kunnen richtlijnbepalingen rechtstreekse werking hebben als ze voldoen aan de volgende
voorwaarden (zoals bevestigd in Becker):
• De bepaling is voldoende nauwkeurig;
• De bepaling is onvoorwaardelijk;
• De implementatietermijn is verstreken.
• In verticale situaties kan een particulier zich beroepen op een richtlijn tegenover de staat
(Marshall).
• In horizontale situaties is dit niet mogelijk, zoals het Hof bevestigde in Faccini Dori. Dit om
te voorkomen dat lidstaten voordeel halen uit hun eigen niet-naleving.
Het Hof heeft ook erkend dat bepalingen uit richtlijnen met een zekere beoordelingsruimte toch
kunnen worden ingeroepen, mits de nationale rechter een toetsing uitvoert aan de hand van de
objectieve rechtmatigheid (Verbond van Nederlandse Ondernemingen). In Kraaijeveld
verduidelijkte het Hof dat hierbij geen subjectieve rechten ontstaan, maar dat nationale besluiten
wel kunnen worden getoetst aan die richtlijn.
7. De driehoekssituatie
4
