Samenvatting Overzichtelijk antwoord op de 9 leerdoelen voor het tentamen van D&BII!

Leerdoel 1
De theorie en werking uitleggen van de functieanalyse en de betekenisanalyse,
zoals gehanteerd binnen de cognitieve gedragstherapie Gedrag is een zinvolle
reactie in een betekenisvolle situatie. Dat is de samenvatting van gedragstherapie.
Deze uitspraak is uit te splitsen in twee delen:
1. Zinvol: dit is het operante deel van de gedragsanalyse. Het gedrag dat iemand
vertoont is zinvol in deze situatie omdat het bijvoorbeeld beloond wordt, of omdat
iemand straf ontwijkt. Het operante deel van de gedragstherapie kijkt naar de
antecendenten en consequenten van gedrag: wat lokt het gedrag uit (antecedent)
en wat volgt er na het gedrag (consequent)? Om dit goed te bekijken kun je een ABC
schema maken waar je antecedenten (A), gedrag (B) en consequenten (C)
uitschrijft. Je kunt ook een functie-analyse (FA) maken om dit goed in beeld te
brengen. Je hebt het dan over:
1. De discriminatieve stimulus (S d ): dit is de gebeurtenis/situatie/omgeving
waarin het gedrag zinvol is en dus waarschijnlijk gaat plaatsvinden, dus een
antecedent. Maar ook kijk je naar de uitzonderingen (S Δ , S-delta), waarin het
gedrag juist NIET gebeurt (bijv. bij papa wel, bij mama niet)
2. Het gedrag (R): dit moet goed geconcretiseerd worden. "boos zijn" is
bijvoorbeeld niet concreet genoeg. Wat gebeurt er als iemand boos is? Gaat
hij schreeuwen? Slaan? Weglopen? Het concretiseren gebeurt vaak met een
topografische analyse: je laat dan een situatie als een filmpje beschrijven
door de cliënt, waarbij jij doorvraagt totdat je genoeg details hebt om het
helemaal voor je te zien gebeuren.
3. De bekrachtigers (S r ): een bekrachtiger is alles wat ervoor zorgt dat iemand
het gedrag (R) meer gaat vertonen. Stel je voor, je heb twee mensen en je
gaat ze chocolade geven elke keer als ze een liedje zingen. Mens A gaat nu
heel vaak zingen, maar mens B niet. De chocola is dan alleen een bekrachtiger
voor mens A, voor mens B blijkbaar niet (misschien houdt hij niet van
chocola). Je hebt drie vormen van bekrachtiging:
1. +S pos : dit is de positieve bekrachtiger. Positief = je krijgt iets. Een
voorbeeldje is dus de chocola. Het vaker doen heet dan
toenaderingsgedrag.
2. −S neg : dit is een negatieve bekrachtiger. Negatief = er gaat iets weg.
Voorbeeld: het brandalarm gaat. Als je de brand blust (R), stopt de
herrie (er verdwijnt iets stoms). Dit wordt ook wel vluchten /
ontsnappingsgedrag genoemd: je wil van het stomme wegvluchten.
3. o S neg : Er gebeurt iets stoms NIET als je dit doet (uitblijven). Voorbeeld:
je blijft binnen (R) zodat je niet natregent. Dit wordt ook wel actieve
vermijding genoemd: je doet iets, zodat je iets stoms kunt vermijden.

, 4. De bestraffers: een bestraffer is alles waardoor je het gedrag (R) minder gaat
vertonen. Dus stel dat je mens A en mens B hebt, en beide zingen ze onder de
douche. Nu draai je elke keer de kraan koud als ze dat doen. Mens A blijft
zingen, mens B niet. Dan is het een bestraffer voor mens B, maar niet voor
mens A (mens A houdt blijkbaar van koud douchen). Ook van bestraffers heb
je er drie:
1. +S neg : dit is een positieve straf. Positief = je krijgt iets. Voorbeeld: als
je je broertje slaat (R), krijg je een klap terug. Hierbij ontstaat soms
passieve vermijding: je gaat iets niet doen, zodat je iets niet krijgt.
Bijvoorbeeld, je gaat niet naar het feestje, zodat je niet uitgelachen
wordt door je irritante neef.
2. −S pos : dit is een negatieve straf. Negatief = er gaat iets weg.
Voorbeeld: Als je schreeuwt tijdens het gamen pakt je moeder de
controller af.
3. o S pos : Er gebeurt iets leuks NIET als je dit doet (uitblijven). Voorbeeld:
als je ruzie blijft maken met je broertje, gaan we vanavond niet bowlen.
2. Betekenisvolle situatie: dit is het klassieke deel van de gedragsanalyse. Stel: je hebt
twee mensen, mens A en mens B. Mens A raakt elke keer in paniek als hij over een
rotonde rijdt, mens B niet. Voor mens A heeft de situatie (rotonde) een speciale
betekenis gekregen en dit zorgt voor bijzonder gedrag. In het klassieke deel van de
gedragsanalyse probeer je erachter te komen wat die betekenis is en hoe het is
ontstaan (aangeleerd, acquisitie). Dit doe je door een betekenisanalyse af te
nemen. De betekenisanalyse is gebaseerd op klassieke conditionering van Pavlov. Er
zitten een aantal onderdelen die je moet kennen:
1. De ongeconditioneerde stimulus (US): dit is een stimulus waar elk normaal
mens een reactie op zou krijgen. Voorbeeld: een hele harde knal (US) doet elk
normaal mens schrikken, dat is een aangeboren reflex. Of als je pijn voelt
(US), trek je je hand weg. Heel normaal. Het gedrag wordt automatisch
uitgelokt (elicited), i.t.t. uitgevoerd (emitted) bij operant gedrag (waar je
invloed op hebt).
2. De ongeconditioneerde respons (UR): dit is de reflexmatige respons die
volgt op de US. Voorbeeld: je maakt meer speeksel aan (UR) als je eten ruikt
(en honger hebt).
3. De geconditioneerde stimulus (CS): dit is een stimulus (iets wat je
waarneemt) waar een normaal mens NIET zomaar een reactie op heeft, het is
aangeleerd (leereffect). Bijvoorbeeld: een normaal mens is niet bang voor
rotondes. Maar stel dat jij een keer een ongeluk hebt meegemaakt op een
rotonde (een US (gevaar) met een UR (angstgevoelens)), dan heb jij geleerd
om bang te zijn voor rotondes. Elke keer als je bij een rotonde komt, denk jij
daaraan (CS-US representatie), waardoor je angst voelt opkomen.
4. De geconditioneerde respons (CR): Dit is de reactie die je krijgt op de CS.
Bijvoorbeeld: jij keert om zodra je een rotonde in de verte ziet (CR), OF je bent
heel dapper en gaat de rotonde wel op, maar voelt hierbij wel heel veel angst