Samenvatting Inleiding in de forensische psychologie (TiU ): zelf een 9 gehaald!!

Inleiding in de Forensische Psychologie (TiU; 2025/2026)
Alle slides + belangrijke aantekeningen van colleges + verplichte
artikelen
N.B. Als er iets niet wordt besproken, komt het ook niet op het tentamen volgens de
lerares.



College 1: Introductie
Wat is klinische forensische psychologie nou eigenlijk? Het is een wetenschap dat zich
bezighoudt met: afwijkend (antisociaal) gedrag; persoonlijkheid (inclusief stoornissen);
cognities; preventie en interventie; diagnostiek; snijvlak met andere takken van psychologie
(medisch, biologisch, ontwikkeling & sociaal).

Het forensische werkveld:
 Politiebureau en huis van bewaring (= plek waar je terecht komt voordat je voor de
rechter moet verschijnen).
 Gevangenis en penitentiair psychiatrisch centrum (PPC) (= speciale afdeling waar
gedetineerden met ernstige psychiatrische problemen worden behandeld en
begeleid).
 Pro-Justitia rapportage: verslag voor de rechter opstellen. Dit gaat volgens het
NIFP: Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie.
 Zorginstellingen:
- Forensisch psychiatrische poliklinieken deeltijdbehandeling. Dit is
ambulant/extramuraal. Dit wil zeggen dat iemand niet wordt opgenomen, en in dit
geval gewoon naar huis kan.
- Forensische woonbegeleiding (F-RIBW: forensische regionale instelling voor
beschermd wonen). Dit valt onder niveau 1.
- Forensisch psychiatrische afdelingen (FPA): niveau 2.
- Forensisch psychiatrische klinieken (FPK): niveau 3.
- Forensische verslavingszorgklinieken (FVK).
- Forensisch Psychiatrische centra (FPC) = tbs-kliniek: niveau 4.
Tbs staat voor terbeschikkingstelling.


Let op!
De zorginstellingen worden verdeeld in 4 niveaus. Van minste beveiliging/zorg tot de
hoogste beveiliging/zorg. Er wordt ook nog onderscheid gemaakt tussen intramuraal (=
binnen de muren van een kliniek of ziekenhuis) en ambulant/extramuraal (= zorg buiten de
instelling). Niveau 1 t/m 4 hanteren een intramurale aanpak. Ook is er nog een transmurale
aanpak. Dit is een mix van beide.
Het criminele leven van een individu start helaas vaak al op jonge leeftijd. Hoe eerder de
fout wordt gemaakt, hoe hardnekkiger de problemen vaak zijn. Ook is er sprake van
blijvende problematiek, bijvoorbeeld moeite met het verkrijgen van een baan. Ons doel is om
iets voor deze mensen te kunnen betekenen.




1

,1.1 Geschiedenis van de forensische psychologie
1.1.1 Oorsprong
Hippocrates was een Griekse arts (medicus) rond 460-377 jaar voor Christus. Hij was de
eerste die geestesziekten zag als natuurlijke aandoeningen in plaats van als
bovennatuurlijke straffen. Hij was belangrijk voor het idee dat gedrag en ziekte een
biologische oorzaak kunnen hebben. Rond de Middeleeuwen (c.a. 500-1500) werden
geesteszieken (onnozelen) nog niet begrepen. Ze werden vaak opgesloten of waren onder
curatele van de familie. Dit wilde zeggen dat zijn/haar familie verantwoordelijk was voor het
opsluiten van de persoon. De familie werd dan ook beboet als er iets misging.
Voor de Verlichting in de 15e eeuw ontstonden er dolhuizen. Dit was de vroegste vorm van
instellingen voor “gekken”. Rond de 16e-17e eeuw kwam het idee op dat deze mensen
waren bezeten. Hierdoor werden er heksenvervolgingen (door middel van
bedevaartstochten) ingezet. Mensen met afwijkend gedrag werden gezien als bezeten of
zondaars. Zij werden vaak gemarteld en op de brandstapel gegooid.
Johannes Wier (1515-1588) was een Nederlandse arts. Hij was de eerste die stelde:
"gekken zijn ziek, niet bezeten.” Hij vroeg zich af of de hersenen de oorzaak konden zijn van
vreemd gedrag. Zo wordt hij ook wel gezien als voorloper van de moderne psychiatrie.


Tip (van lerares)!
Zorg dat je de grove periodes van de geschiedenis kent voor het tentamen.


1.1.2 De Verlichting
In de 18e eeuw zorgden de Franse Revolutie (1789) en het verlichte denken voor nieuwe
ideeën: meer nadruk op verstand, wetenschap en menselijkheid i.p.v. religie of bijgeloof.
Code Pénal (Frankrijk) was een streng strafrecht in 1810; er was weinig ruimte voor
verzachtende omstandigheden. De nadruk lag op straffen in plaats van behandelen. In 1809
kwam er in Nederland een Crimineel Wetboek. Als uitbreiding kwam er ook een
Nederlandse Code Pénal in 1811.
Toen 1886 aanbrak kwam er in Nederland eindelijk de invoering van het Wetboek van
Strafrecht (belangrijk jaartal voor tentamen). Dit is de voorloper van het huidige wetboek.
Hierin werd er meer aandacht besteed aan psychische afwijkingen. Het betrof een
natuurwetenschappelijke benadering (biologisch i.p.v. bovennatuurlijk).
In Engeland ontstond het idee van Moral Treatment: een menselijkere behandeling van
psychiatrische patiënten. Ook komen er enkele wettelijke regelingen voor opsluiting van
psychisch gestoorden.


1.1.3 19e eeuw
Pinel stelde: “manie sans délire” = gemoedstoestand zonder aantasting van het verstand.
Dit houdt in dat lage intelligentie geen voorwaarde is voor mentale ziekten. Ook werden er in
de 19e eeuw steeds meer rechtszaken gehouden waar de dader niet gestraft werd op grond
van de geestelijke toestand. In 1841 kwam dan ook de eerste Krankzinnigenwet: de kern
hiervan is dat er meer toezicht moest komen en het kwam met verbetering ten opzichte van
eerdere wetten. Dit is de kern van tbs van nu. In 1884 kwam er weer een nieuwe
Krankzinnigenwet. Later in 1993 kwam de wet van Bijzondere Opnemingen in
Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ).

2

,1.1.4 Vier verklaringen van psychische stoornissen
Er zijn toendertijd vier verklaringen opgesteld waarom mensen een mentale/psychische
stoornis kunnen hebben.
 Erfelijkheid: bijvoorbeeld door psychologische kenmerken te hebben geërfd van je
voorouders.
- Crimineel gedrag zou ook in de familie kunnen zitten.
- Ook dacht men dat immoreel gedrag af te leiden was uit uiterlijke kenmerken
(doorlopende wenkbrauw, spitse neus, diepe oogkas).
 Degeneratie = achteruitgang van de genen.
 Evolutie: wat werd gezien als moraliteit en immoraliteit.
 Neurologische verklaringen: sterk.
- Als voorbeeld: Phineas Gage kreeg een ongeluk waardoor er een staaf in zijn
hersenen belandde. Na het ongeluk veranderde zijn persoonlijkheid drastisch,
wat aangeeft wat een invloed je hersenen hebben hierop.


1.1.5 Strafrecht jeugdigen in 19e/20e eeuw

Eerder werd er geen onderscheid gemaakt tussen het straffen van een kind of een
volwassene. Jongeren onder de 16 werden geacht een onderscheid al te kennen tussen
goed of kwaad. Tijdens Code Pénal werd gezegd: "zonder oordeel des onderscheids.” Wat
betekende dat er nog geen onderscheid gemaakt werd voor straffen, ondanks dat iemand
zeer jong was.

In 1886 bepaalden ze dat er onder de 10 jaar niet meer gestraft mocht worden. In 1905
kwam de invoering van de Kinderwetten, en dat zorgde er onder andere voor dat de leeftijd
zelfs verschoof tot niet straffen onder de 18 jaar.

Ook kwam er een verschuiving van straffen en wreking naar verbetering. De moderne
strafrechtschool stond voor het belang van de dader, niet de daad. Het was gericht op
herstel/verbetering en wilde rechtvaardige straffen. Dat leidde tot mildere straffen, maar toen
ontstond dan weer de vraag of dit wel garantie bood voor de veiligheid van burgers.



1.1.6 20e eeuw

Voorstel van Van Hamel:

 Lichtere vergrijpen (= overtredingen): maatregel of straf puur ter afschrikking.
 Zwaardere vergrijpen: behandeling en verpleging van lange duur.
 Zeer zware gevallen: tbs van de regering -> behandeling van 10 jaar en daarna
verder overwegen.

In 1928 werden de "Psychopatenwetten" opgesteld. Hierin kwam er een opname van het
strafrecht: tbs van de regering (TBR) en verpleging. Er kwamen steeds meer instellingen
rond deze periode. Hierdoor kwam er zelfs een Stopwet in 1933. Kort hierna werd de
Stopwet weer afgeschaft, want ze hadden als alternatief bedacht dat ze meer gingen
focussen op ergere delicten zoals geweld. Eerder stopten ze iedereen voor elk klein vergrijp
in een instelling.


3

, 1.1.7 Ontwikkeling na de Tweede Wereldoorlog

Er werd een commissie opgesteld voor het naoorlogs strafrecht. Hierin werden de
opvattingen wat genuanceerder (minder zwart-wit).

Baan, Pompe en Kempe van een Utrechtse school, zorgden voor de integratie met de
klinische praktijk. Dit was internationaal toonaangevend. Hierdoor kwam er betere zorg voor
gevangenen en ook speciale zorg voor gedetineerden met een psychische stoornis.

Jaren '60: toename duur tbs-maatregel. De maatregel werd voorheen vaak tijdelijk opgelegd.

Rond 1995: introductie Longstay-afdelingen. Deze afdelingen maakten het mogelijk om
intensievere, langdurige begeleiding en behandeling te bieden zonder de patiënt terug te
moeten sturen naar de maatschappij voordat dat veilig was.



1.1.8 Basiswetgeving TBS

In 1988 veranderde de term tbr (terbeschikkingstelling van de regering) naar tbs. De kern is
gewoon hetzelfde gebleven. Verder niks kennen van deze slide.



1.2 Achtergrond Nederlandse forensische context
1.2.1 Straffen of behandelen

 Kijken naar waar iemand voor verdacht wordt.
 Maakt hij een zieke/gestoorde indruk? (Post-Justitia rapportages)
 Wat staat voorop: noodzakelijk behandelen of noodzakelijk bestraffen?
 Welk onderzoek is vereist om een besluit te nemen over de passende maatregel dat
tevens voldoet aan criteria van:
- Proportionaliteit = de ingreep/maatregel moet in verhouding staan tot het te
voorkomen gevaar (maatregel Van Hamel).
- Subsidiariteit = een ingrijpende maatregel is alleen toelaatbaar als met een lichtere
niet kan worden volstaan.
- Doelmatigheid = de behandeling of maatregel moet effectief zijn in het afwenden
van gevaar.


1.2.2 Basis onder opleggen maatregel

: reden waarom een bepaalde maatregel (in dit geval tbs) kan of moet worden opgelegd. De
ernst is hier het criterium.

Er moet een delict gepleegd zijn waarvoor minstens 4 jaar gevangenis kan worden
opgelegd. Hij/Zij kan niet (helemaal) verantwoordelijk worden gehouden door een
psychische ziekte of stoornis (= ontoerekeningsvatbaar of verminderd
toerekeningsvatbaar). Die indien niet behandeld tot herhaling van delict leidt.




4