EXAMEN SOCIOLOGIE (P0M31a)
DEEL 1: Sociologie, een wetenschap van de samenleving
Les 1
HOOFDSTUK 1: Op ontdekkingstocht door een bekend gebied
Dia 1: Inleiding
Betekenis Betekent letterlijk ‘samenlevingskunde’
sociologie
Combinatie van Het woord is een hybride combinatie van socius (Latijns voor metgezel; societas is
samenleving) en logos (Grieks voor kennis, kunde, wetenschap, wetten).
Doel sociologen Willen meer weten over hoe de mensen samenleven in allerhande sociale verbanden
(gezinnen, verenigingen, bedrijven, steden, staten), wat de kenmerken zijn van die
samenlevingsverbanden en door welke wetmatigheden dat samenleven wordt
gestuurd
1.1 Een beeld van een titel
Dia 3-9: Metafoor van een spel
Titel boek Het speelveld, de spelregels en de spelers (dit is een metafoor naar de sociologie)
Metafoor Speelveld = samenleving
Spelers = mensen in samenleving (mensen, organisaties, instituties)
Spelregels = de wetten die zeggen hoe je je gedraagt (zoals wetten en gedragsregels)
→ tussen deze 3 zijn er allemaal verbanden (= sociale verbanden of interactiekader)
VB voetbalveld Iedereen neemt posities in (bv. Aanvoerder), maar ook in samenleving heeft iedereen
positie, zoals prof en leerling. Op het veld staan de spelers die mogen spelen
Mogen spelen? Je hebt ook mensen die gekwetst zijn of uit vorm zijn en die worden uitgesloten in de
samenleving (bv. mensen in armoede zijn vaak van de samenleving uitgesloten)
Koppeling posities Iedereen heeft verschillende rollen (taken) en verwachtingen (spelregels op veld bv)
Spelregels Zijn er om zich aan te houden (dwingend en niet dwingend), bij overtreding zal de
scheidsrechter de breuken bestraffen aan de hand van de ernst
VOORBEELD Beleefdheidsregels, personeelsstatuten, GAS-boetes, wetten en decreten en EU-
regelgeving
Posities SL Iedereen in samenleving heeft een eigen positie (met daaraan gekoppeld een rol), als
is het bijvoorbeeld een beroepspositie met eigen taakverdeling
De tribune Is de plaats van de socioloog (en wetenschappers), om te waarnemen. Er wordt
verwacht van hen om een volledige beschrijving van de gebeurtenissen te geven, ze te
analyseren en verklaren
Belangrijk hierbij Verband tussen positie, rollen, status en prestige
Sociale positie De plaats die een persoon inneemt in een samenleving
VB. ik ben student, oudere zus, …
Sociale rol De verwachtingen die horen bij je sociale positie
VB. er wordt verwacht dat ik studeer
Pagina 1 van 119
, Sociale status Het aanzien/ prestige dat iemand met een sociale positie wordt toegeschreven
VB. dokters/ rechters hebben hoog prestige, een kuisvrouw niet
MAAR Ookal is verschil in status, we hebben alle verschillende posities nodig! (je kan geen
voetbal spelen met enkel aanvallers, die bv hogere status hebben dan aanvallers)
Prestige Respect dat je krijgt van de samenleving
In praktijk Is het niet zo duidelijk als in de metafoor, er worden spelregels bijgemaakt, afgevoerd,
spelers hebben meerdere posities tegelijk, …. Maar is er wel vrijheid?
Spelregels Zijn nodig voor zekerheid en voorspelbaarheid om leven te kunnen leiden
1.2 Het dagelijks leven door de bril van de socioloog
Dia 10-12: Socioloog met de bril
Waarom een bril? Er gaat van alles schuil achter onze eerste waarnemingen. Die impressies geven
niet altijd goed weer wat er werkelijk gebeurt. Om die achterliggende werkelijkheid
te ‘lezen’ is een sociologische bril nuttig
Wat voor bril? Eigenlijk is het geen bril, maar een soort röntgentoestel waarmee we een beeld
krijgen van de structuur van de zichtbare werkelijkheid
PROBLEEM Toch volstaat die bril niet. Dat mechanische hulpmiddel is nutteloos als we ook
geen sociologische verbeelding ontwikkelen. We moeten ook kunnen ‘verstaan’,
betekenis geven aan wat we waarnemen (= social imagination)
Mills Definieerde daarom sociale verbeelding
Sociale verbeelding (of social imagination) Het is het vermogen om afstand te nemen van de actuele
toestand (de vertrouwde routines wegdenken) en een alternatief standpunt in te
nemen (een breder sociaal kader)
Dus We bestuderen de mens los van zijn rol dat die inneemt
VOORBEELD Je hebt geen prof nodig om een uitspraak over een prof te doen
3 componenten ⎯ Geschiedenis
sociale verbeelding ⎯ Biografie
(dia 12) ⎯ Sociale structuur
De sociale imaginatie doet ons dus deze componenten begrijpen en de relaties
ertussen in de SL
Geschiedenis Hoe kwam een samenleving tot stand en hoe verandert ze?
Biografie Welke mensen bevolken een bepaalde samenleving? Wat is de levensloop?
Sociale structuur Hoe werken de maatschappelijke instituties, wat zijn de dominante instituties, hoe
houden ze de maatschappelijke orde in stand?
Bril van een ⎯ Het vermogen om het individu EN de samenleving te begrijpen
socioloog/ ⎯ Zie het vreemde in het gewone, dingen die normaal lijken zijn vaak beïnvloed
kenmerken van de door grotere maatschappelijke regels of gewoontes (zie vb. 2)
socioloog ⎯ Het is het vermogen om te zien hoe dingen elkaar beïnvloeden en interactie
hebben (zie vb. 3)
⎯ Het is het vermogen om de relatie tussen ervaring en de bredere samenleving te
zien (zie vb. 4)
VOORBEELD 2 Ik was me elke dag, want dit is zo in onze maatschappij
VOORBEELD 3 Een opleiding wordt belangrijker, dus gaan vele studeren
VOORBEELD 4 Je voelt je zelf vaak onzeker, maar dit komt ook door de schoonheidsidealen van de
SL
Pagina 2 van 119
, Sociale structuren Dominante maatschappelijke INSTITUTIES, de processen en mechanismen die
zorgen voor de maatschappelijke orde (instituties is dus ook synoniem)
Dia 13: VOORBEELD: Sociologische imaginatie en ‘Tea Drinking’
3 componenten Geschiedenis: bij kleine groep ontstaan. Thee in Engeland is iets historisch dat al
toegepast lang gedaan wordt en is een traditie (maatschappelijk) maar tegelijkertijd ook een
rustmoment
Biografie: het werd een ritueel/ traditie en bijna iedereen begon het te doen om
elkaar te ontmoeten
Sociale structuur: het werd een vast moment op de dag
Doel sociale De sociale imaginatie doet ons dus deze componenten begrijpen en de relaties
imaginatie ertussen in de SL (VB1)
Sociale imaginatie Redenering achter thee in Engeland:
VOORBEELDEN ⎯ Status
(biografie) ⎯ Signaal goede gezondheid
⎯ Ritueel/ traditie (het maakt deel uit van hun dag)
⎯ Kan gezien worden als GEEN type drug, want koffie bevat cafeïne
⎯ Sociale activiteit (afspreken voor thee)
CONCLUSIE Sociale imaginatie is het vermogen om dingen sociaal te zien en hoe ze elkaar
beïnvloeden
Dia 13: VOORBEELD: Siesta doen
3 componenten Geschiedenis: ontstaan bij de landbouwers
toegepast Biografie: ook naar de steden geëvalueerd
Sociale structuur: het word als een soort regel gezien, het is er normaal
1.2.1-4 Alledaagse fenomenen
Dia 14: Alledaagse fenomenen
Alledaagse We stellen deze niet in vraag, omdat ze vanzelfsprekend zijn, maar als je er verder
fenomenen afstand van neemt, zie je dat er toch een hele betekenis achter zit
VOORBEELDEN ⎯ Eten en drinken
⎯ Sport
⎯ Lifestyle
⎯ Liefde
Eten en drinken Lijkt primaire behoefte, maar is over anders, met ander eten en andere uren of
eetgewoontes zoals met mes en vork eten
Sport Je hebt sporten met hoge sociale status (zoals golf) en sporten met lagere
waardering (wielrennen). Er is een duidelijk verschil tussen goedkopere en dure
sporten (dure sporten vermijden lichaamscontact, door bv een stick)
Lifestyle Uiterlijk en imago zijn belangrijker dan innerlijk. Het ideaalbeeld is jong, slank en
energiek. Deze schoonheidsnormen komen vooral uit stedelijke, welgestelde
milieus en verspreiden zich via media.
Pagina 3 van 119
, Liefde Mensen trouwen vaak met iemand binnen hetzelfde sociale milieu (zelfde
religieuze overtuiging, opleiding, …). Verliefdheid wordt sociaal gestuurd door
sociale druk van omgeving (als je iemand uit ander milieu hebt gaan mensen
kunnen gaan roddelen)
1.2.5 Contingent maar niet arbitrair?
Dia 15: Alles is contingent MAAR niet arbitrair
Elchardus, Spruyt, Vormde de zin ‘alles is contingent, maar niet arbitrair’
Vanroelen
Zinnetje betekenis Alles in de samenleving had anders kunnen zijn, maar er zijn wel redenen
waarom het geworden is zoals het nu is. Dingen zijn niet toevallig zo, ze hebben
een geschiedenis en een verklaring (padafhankelijkheid)
Socioloog vraagt zich af Waarom bestaande praktijken, opvattingen en maatschappelijke verhoudingen
ooit anders waren
Contingent Betekent dat iets anders had kunnen zijn dan het nu is (alles kan anders zijn)
VOORBEELD Op wie we verliefd zijn geworden, wat je lelijk vindt, wat je gaat eten, wat je
aandoet, …
Arbitrair Willekeurig, zonder reden
Padafhankelijkheid Wil zeggen dat gebeurtenissen uit het verleden van invloed zijn op latere
toestanden en ontwikkelingen
VOORBEELD De Franse Revolutie had anders kunnen verlopen, misschien zelf niet gebeurt (=
contingent), maar omwille van de historische context en de economische crisis
en sociale ongelijkheid was het niet willekeurig (arbitrair)
1.3 Een stap verder
Dia 16: Een stap verder
Gezond verstand (= common sense) Gezond verstand bevat een losjes samenhangend stel van
feiten, waarnemingen, ervaringen, inzichten en ‘received wisdom’, dat elk van ons
heeft verworven en opgestapeld op haar (kortere of langere) leven
Wat doet die? Ons gezond verstand geeft simpele, praktische antwoorden op wat we zien, maar
zoekt niet naar diepere oorzaken
Sociologie Gaat verder: ze onderzoekt waarom dingen zo zijn en welke sociale factoren
erachter zitten
Fenomenen Die op eerste gezicht te verklaren vallen vanuit persoonlijke kenmerken en
drijfveren, MAAR toch blijken er sociale factoren bij te spelen:
⎯ Echtscheiding
⎯ Zelfdoding
⎯ Arbeid
⎯ Ziekte en dood
Pagina 4 van 119
DEEL 1: Sociologie, een wetenschap van de samenleving
Les 1
HOOFDSTUK 1: Op ontdekkingstocht door een bekend gebied
Dia 1: Inleiding
Betekenis Betekent letterlijk ‘samenlevingskunde’
sociologie
Combinatie van Het woord is een hybride combinatie van socius (Latijns voor metgezel; societas is
samenleving) en logos (Grieks voor kennis, kunde, wetenschap, wetten).
Doel sociologen Willen meer weten over hoe de mensen samenleven in allerhande sociale verbanden
(gezinnen, verenigingen, bedrijven, steden, staten), wat de kenmerken zijn van die
samenlevingsverbanden en door welke wetmatigheden dat samenleven wordt
gestuurd
1.1 Een beeld van een titel
Dia 3-9: Metafoor van een spel
Titel boek Het speelveld, de spelregels en de spelers (dit is een metafoor naar de sociologie)
Metafoor Speelveld = samenleving
Spelers = mensen in samenleving (mensen, organisaties, instituties)
Spelregels = de wetten die zeggen hoe je je gedraagt (zoals wetten en gedragsregels)
→ tussen deze 3 zijn er allemaal verbanden (= sociale verbanden of interactiekader)
VB voetbalveld Iedereen neemt posities in (bv. Aanvoerder), maar ook in samenleving heeft iedereen
positie, zoals prof en leerling. Op het veld staan de spelers die mogen spelen
Mogen spelen? Je hebt ook mensen die gekwetst zijn of uit vorm zijn en die worden uitgesloten in de
samenleving (bv. mensen in armoede zijn vaak van de samenleving uitgesloten)
Koppeling posities Iedereen heeft verschillende rollen (taken) en verwachtingen (spelregels op veld bv)
Spelregels Zijn er om zich aan te houden (dwingend en niet dwingend), bij overtreding zal de
scheidsrechter de breuken bestraffen aan de hand van de ernst
VOORBEELD Beleefdheidsregels, personeelsstatuten, GAS-boetes, wetten en decreten en EU-
regelgeving
Posities SL Iedereen in samenleving heeft een eigen positie (met daaraan gekoppeld een rol), als
is het bijvoorbeeld een beroepspositie met eigen taakverdeling
De tribune Is de plaats van de socioloog (en wetenschappers), om te waarnemen. Er wordt
verwacht van hen om een volledige beschrijving van de gebeurtenissen te geven, ze te
analyseren en verklaren
Belangrijk hierbij Verband tussen positie, rollen, status en prestige
Sociale positie De plaats die een persoon inneemt in een samenleving
VB. ik ben student, oudere zus, …
Sociale rol De verwachtingen die horen bij je sociale positie
VB. er wordt verwacht dat ik studeer
Pagina 1 van 119
, Sociale status Het aanzien/ prestige dat iemand met een sociale positie wordt toegeschreven
VB. dokters/ rechters hebben hoog prestige, een kuisvrouw niet
MAAR Ookal is verschil in status, we hebben alle verschillende posities nodig! (je kan geen
voetbal spelen met enkel aanvallers, die bv hogere status hebben dan aanvallers)
Prestige Respect dat je krijgt van de samenleving
In praktijk Is het niet zo duidelijk als in de metafoor, er worden spelregels bijgemaakt, afgevoerd,
spelers hebben meerdere posities tegelijk, …. Maar is er wel vrijheid?
Spelregels Zijn nodig voor zekerheid en voorspelbaarheid om leven te kunnen leiden
1.2 Het dagelijks leven door de bril van de socioloog
Dia 10-12: Socioloog met de bril
Waarom een bril? Er gaat van alles schuil achter onze eerste waarnemingen. Die impressies geven
niet altijd goed weer wat er werkelijk gebeurt. Om die achterliggende werkelijkheid
te ‘lezen’ is een sociologische bril nuttig
Wat voor bril? Eigenlijk is het geen bril, maar een soort röntgentoestel waarmee we een beeld
krijgen van de structuur van de zichtbare werkelijkheid
PROBLEEM Toch volstaat die bril niet. Dat mechanische hulpmiddel is nutteloos als we ook
geen sociologische verbeelding ontwikkelen. We moeten ook kunnen ‘verstaan’,
betekenis geven aan wat we waarnemen (= social imagination)
Mills Definieerde daarom sociale verbeelding
Sociale verbeelding (of social imagination) Het is het vermogen om afstand te nemen van de actuele
toestand (de vertrouwde routines wegdenken) en een alternatief standpunt in te
nemen (een breder sociaal kader)
Dus We bestuderen de mens los van zijn rol dat die inneemt
VOORBEELD Je hebt geen prof nodig om een uitspraak over een prof te doen
3 componenten ⎯ Geschiedenis
sociale verbeelding ⎯ Biografie
(dia 12) ⎯ Sociale structuur
De sociale imaginatie doet ons dus deze componenten begrijpen en de relaties
ertussen in de SL
Geschiedenis Hoe kwam een samenleving tot stand en hoe verandert ze?
Biografie Welke mensen bevolken een bepaalde samenleving? Wat is de levensloop?
Sociale structuur Hoe werken de maatschappelijke instituties, wat zijn de dominante instituties, hoe
houden ze de maatschappelijke orde in stand?
Bril van een ⎯ Het vermogen om het individu EN de samenleving te begrijpen
socioloog/ ⎯ Zie het vreemde in het gewone, dingen die normaal lijken zijn vaak beïnvloed
kenmerken van de door grotere maatschappelijke regels of gewoontes (zie vb. 2)
socioloog ⎯ Het is het vermogen om te zien hoe dingen elkaar beïnvloeden en interactie
hebben (zie vb. 3)
⎯ Het is het vermogen om de relatie tussen ervaring en de bredere samenleving te
zien (zie vb. 4)
VOORBEELD 2 Ik was me elke dag, want dit is zo in onze maatschappij
VOORBEELD 3 Een opleiding wordt belangrijker, dus gaan vele studeren
VOORBEELD 4 Je voelt je zelf vaak onzeker, maar dit komt ook door de schoonheidsidealen van de
SL
Pagina 2 van 119
, Sociale structuren Dominante maatschappelijke INSTITUTIES, de processen en mechanismen die
zorgen voor de maatschappelijke orde (instituties is dus ook synoniem)
Dia 13: VOORBEELD: Sociologische imaginatie en ‘Tea Drinking’
3 componenten Geschiedenis: bij kleine groep ontstaan. Thee in Engeland is iets historisch dat al
toegepast lang gedaan wordt en is een traditie (maatschappelijk) maar tegelijkertijd ook een
rustmoment
Biografie: het werd een ritueel/ traditie en bijna iedereen begon het te doen om
elkaar te ontmoeten
Sociale structuur: het werd een vast moment op de dag
Doel sociale De sociale imaginatie doet ons dus deze componenten begrijpen en de relaties
imaginatie ertussen in de SL (VB1)
Sociale imaginatie Redenering achter thee in Engeland:
VOORBEELDEN ⎯ Status
(biografie) ⎯ Signaal goede gezondheid
⎯ Ritueel/ traditie (het maakt deel uit van hun dag)
⎯ Kan gezien worden als GEEN type drug, want koffie bevat cafeïne
⎯ Sociale activiteit (afspreken voor thee)
CONCLUSIE Sociale imaginatie is het vermogen om dingen sociaal te zien en hoe ze elkaar
beïnvloeden
Dia 13: VOORBEELD: Siesta doen
3 componenten Geschiedenis: ontstaan bij de landbouwers
toegepast Biografie: ook naar de steden geëvalueerd
Sociale structuur: het word als een soort regel gezien, het is er normaal
1.2.1-4 Alledaagse fenomenen
Dia 14: Alledaagse fenomenen
Alledaagse We stellen deze niet in vraag, omdat ze vanzelfsprekend zijn, maar als je er verder
fenomenen afstand van neemt, zie je dat er toch een hele betekenis achter zit
VOORBEELDEN ⎯ Eten en drinken
⎯ Sport
⎯ Lifestyle
⎯ Liefde
Eten en drinken Lijkt primaire behoefte, maar is over anders, met ander eten en andere uren of
eetgewoontes zoals met mes en vork eten
Sport Je hebt sporten met hoge sociale status (zoals golf) en sporten met lagere
waardering (wielrennen). Er is een duidelijk verschil tussen goedkopere en dure
sporten (dure sporten vermijden lichaamscontact, door bv een stick)
Lifestyle Uiterlijk en imago zijn belangrijker dan innerlijk. Het ideaalbeeld is jong, slank en
energiek. Deze schoonheidsnormen komen vooral uit stedelijke, welgestelde
milieus en verspreiden zich via media.
Pagina 3 van 119
, Liefde Mensen trouwen vaak met iemand binnen hetzelfde sociale milieu (zelfde
religieuze overtuiging, opleiding, …). Verliefdheid wordt sociaal gestuurd door
sociale druk van omgeving (als je iemand uit ander milieu hebt gaan mensen
kunnen gaan roddelen)
1.2.5 Contingent maar niet arbitrair?
Dia 15: Alles is contingent MAAR niet arbitrair
Elchardus, Spruyt, Vormde de zin ‘alles is contingent, maar niet arbitrair’
Vanroelen
Zinnetje betekenis Alles in de samenleving had anders kunnen zijn, maar er zijn wel redenen
waarom het geworden is zoals het nu is. Dingen zijn niet toevallig zo, ze hebben
een geschiedenis en een verklaring (padafhankelijkheid)
Socioloog vraagt zich af Waarom bestaande praktijken, opvattingen en maatschappelijke verhoudingen
ooit anders waren
Contingent Betekent dat iets anders had kunnen zijn dan het nu is (alles kan anders zijn)
VOORBEELD Op wie we verliefd zijn geworden, wat je lelijk vindt, wat je gaat eten, wat je
aandoet, …
Arbitrair Willekeurig, zonder reden
Padafhankelijkheid Wil zeggen dat gebeurtenissen uit het verleden van invloed zijn op latere
toestanden en ontwikkelingen
VOORBEELD De Franse Revolutie had anders kunnen verlopen, misschien zelf niet gebeurt (=
contingent), maar omwille van de historische context en de economische crisis
en sociale ongelijkheid was het niet willekeurig (arbitrair)
1.3 Een stap verder
Dia 16: Een stap verder
Gezond verstand (= common sense) Gezond verstand bevat een losjes samenhangend stel van
feiten, waarnemingen, ervaringen, inzichten en ‘received wisdom’, dat elk van ons
heeft verworven en opgestapeld op haar (kortere of langere) leven
Wat doet die? Ons gezond verstand geeft simpele, praktische antwoorden op wat we zien, maar
zoekt niet naar diepere oorzaken
Sociologie Gaat verder: ze onderzoekt waarom dingen zo zijn en welke sociale factoren
erachter zitten
Fenomenen Die op eerste gezicht te verklaren vallen vanuit persoonlijke kenmerken en
drijfveren, MAAR toch blijken er sociale factoren bij te spelen:
⎯ Echtscheiding
⎯ Zelfdoding
⎯ Arbeid
⎯ Ziekte en dood
Pagina 4 van 119
